دوست خوب از نظر روایات معصومین كسی است كه ویژگی‏های ذیل را دارا باشد:

1 - عقل و خرد: در روایات بر هم‏نشینی با دوستان خردمند تأكید شده است. امام علی علیه‏السلام می‏فرماید:

"هم نشینی با دوست خردمند، زندگی بخش جان و روح است".(1) این موضوع به حدی مهم است كه دشمن‏ خردمند بر دولت نادان ترجیح داده شده است.

امام علی علیه‏السلام در این‏باره می‏فرماید: "دشمن با خرد برای تو از دوست نادان مطمئن‏تر است". (2)

دوستی با مردم دانا نكوست  دشمن دانا به از نادان دوست

دشمن دانا بلندت می‏كند           بر زمینت می‏زند نادان دوست

2 - صلاحیت اخلاقی: دوست خوب كسی است كه از رذایل اخلاقی و شرارت باطنی به دور باشد.

در روایات معصومین از دوستی با اشرار و اهل فسق و فجور به شدت منع شده است. امام علی علیه‏السلام‏

می‏فرماید: "هم نشینی با تباه كاران مایه تباهی است همانند باد كه وقتی بر مردار می‏وزد، با خود بوی بد به‏

همراه دارد".(3) افرادی كه با دوستان نااهل رفت و آمد می‏كنند، هر چند بتوانند مراقب خویش باشند، اما هرگز نخواهند توانست خود را از رسوایی و ننگ و بدنامی اجتماعی محفوظ بدارند.

پیامبر اكرم صلی الله وعلیه وآله می‏فرماید: "شایسته‏ترین مردم برای بدنامی كسی است كه با بدنام‏ها هم‏نشین باشد".(4)

تا توانی می‏گریز از یار بد     یار بد بدتر بود از مار بد

مار بد تنها تو را بر جان زند   یار بد بر جان و هم ایمان زند

3 - پای بندی به تعهدات: دوست خوب كسی است كه به آداب دوستی متعهد باشد. امام صادق‏علیه‏السلام می‏فرماید:

"دوستی حد و مرزی دارد. هر كس آن‏ها را مراعات كرد، دوست حقیقی است و گرنه نسبت دوستی به او نده. حدود دوستی عبارتند از:

1 - آن كه نهان و آشكارش برای تو یكسان باشد.

2 - زینت تو را زینت خود و عیب تو را عیب خویش شمارد.

3 - اگر به ریاست و ثروت و پست و مقام برسد، رفتارش عوض نشود.

4 - اگر تمكن پیدا كرد، از آن چه دارد، نسبت به تو دریغ نورزد.

5 - تو را در گرفتاری‏ها رها نكند و تنها نگذارد". (5)

 4 - هم‏طراز بودن: دوست خوب كسی است كه از جهت مالی و اجتماعی هم‏طراز و هم‏سنگ انسان باشد. امام باقر علیه‏السلام می‏فرماید: "هرگاه خواستی با كسی هم‏نشین شوی، با كسی كه مثل تو است، رفیق شو و با كسی كه‏

متكفل تو شود رفاقت نكن كه این دوستی مایة ذلت و خواری است".(6)

با این توضیح معلوم می‏شود دوست بد كسی است كه ویژگی‏های فوق را دارا نباشد، یعنی از عقل و خرد

برخوردار نباشد و صلاحیت اخلاقی نداشته باشد و به تعهدات پای بند نباشد و هم‏طراز آدمی نباشد. در پاره‏ای از روایات از دوستی با بعضی از افراد نهی شده كه به روایتی جامع در این باره اشاره می‏كنیم.

امام سجاد علیه‏السلام مردم را از رفاقت با پنج دسته برحذر داشته است:

ای فرزندم، به پنج گروه نظر كن و با آن‏ها رفاقت نكن و سخن نگو و همراه آن‏ها نشو: 1 - از رفاقت با دروغ‏گو بپرهیز كه او مانند سراب است كه نزدیك را دور و دور را نزدیك جلوه می‏دهد.

2 - از دوستی با گناهكار اجتناب كن كه تو را به یك لقمه یا كم‏تر می‏فروشد.

3 - از رفاقت با بخیل خودداری كن كه تو را در زمانی كه نیاز به او داری، رها می‏كند.

4 - از مصاحبت با نادان بپرهیز كه او می‏خواهد به تو نفع رساند اما ضرر می‏رساند.

5 - از دوستی با كسی كه از خویشاوندانش بریده، دوری كن كه او را در قرآن ملعون یافته‏ام".(7)

 

پی نوشت ها :

1. تصنیف غرر الحكم، ص 429.

2. غرر الحكم، ج4، ص 611.

3. تصنیف غرر الحكم، ص 431.

4. مستدرك الوسائل، چاپ قدیم، ج2، ص 65.

5. اصول كافی، ج4، ص 452.

6. مكارم الاخلاق، ص 131.

7. اصول كافی، ج4، ص 452.