یکی از راه‏های اثبات وجود خدا این است که از خود خدا بر خدا شاهد و دلیل بیاوریم و یا به تعبیری از خود ذات حق تعالی به ذات حق استدلال کنیم که به آن برهان صدیقین می‏گویند.

در راه‏های دیگر خداشناسی از آثار و مخلوقات خدا نظیر حرکت، نظم، حدوث ووجوب و امکان بر وجود خدا دلیل آورده می‏شود ولی در راه صدیقین، شناخت خدا از طریق خود خداست نه از طریق واسطه، حتّی شناخت خدا مقدم بر شناخت مخلوقات است. یعنی اگر بخواهیم مخلوقات را بشناسیم، باید ابتدا خدا را بشناسیم بعد از طریق خدا آنها را بشناسیم. البته این راه اختصاص به عموم انسانها ندارد، بلکه راهی است که بعضی از فلاسفه آن را مختص صدیقین دانسته‏اند. ما در این مقال، ابتدا بیان قرآن کریم و ائمه‏علیهم السلام ، و سپس به تقریر فلسفی این برهان می‏پردازیم.

شواهد برهان صدیقین در قرآن و کلمات ائمه‏ی اطهارعلیهم السلام :

در قرآن و روایات، تعابیری وجود دارد که حاکی از آن است که ما می‏توانیم خدا را از طریق خود خدا بشناسیم مانند:

1. «...اگوَ لَمْ یَکْف بِرَبّکَ اگنَّهُ عَلی کُلّ شَی‏ءٍ شَهید» .(1)

«آیا کافی نیست که پروردگارت بر هر

_______________________________

1. فصلت/53.

فرمود: من حتی قبل از این که اشیا را ببینم خدا را می‏بینم و سپس اشیا را می‏بینم: ما رأیتُ شَیئاً إلاّوَرَأیتُ الله قَبْله وَمَعَهُ وَبَعْدَهُ.(5)

4. امام علی علیه السلام می‏فرمایند: خدا را با خدا بشناسید. اعرفوا الله بالله.(6)

در توضیح این بیان امام علی علیه السلام که مخلوقات توسط خدا شناخته می‏شوند می‏توان گفت که مخلوقات الهی صرفاً مرتبط و وابسته به خدا می‏باشند، وابستگی و ارتباط بدون شی‏ء مستقل معنا ندارد. اگر بخواهیم موجود وابسته را بشناسیم باید اوّلاً موجود مستقل را بشناسیم تا در پرتو آن، امر وابسته شناخته شود. به تعبیری می‏توان گفت این دو مفهوم از یک جهت، مانند مفاهیم متضایفند که یک مفهوم در ارتباط با دیگری معنا پیدا می‏کند. مثلاً اگر مفهوم پایین را بخواهیم بشناسیم باید به واسطه مفهوم بالا، بشناسیم. بنابراین مفهوم وابسته بدون شناخت مستقل معنا ندارد. البته همان‏طور که ذکر کردیم این وابستگی و تلازم یک طرفه است. یعنی این طور نیست که مفهوم موجود مستقل بدون وابسته معنا نداشته باشد. بنابراین مفهوم موجود وابسته بدون موجود مستقل معنا ندارد ولی موجود مستقل و غنی به تنهایی معنادار می‏باشد.

ما همین معنا را در کلمات سایر ائمه‏علیهم السلام نیز مشاهده می‏کنیم:

5. امام حسین علیه السلام به همین شناخت خدا از طریق خود خدا اشاره می‏فرمایند:

کیف یُستدلُّ علیک بِما هُوَ فی وُجود مُفتقر إلیک أیکون لغیرک من الظهور ما لیس لک حتّی یکون هو المُظْهِر لک متی غِبْتَ حَتّی تحتاج إلی دلیل یَدُلُّ علیک ومتی بَعُدتَ حتّی تکون الاعلیها السلام‏ثار هی التی توصل إلیک، عَمیتْ عین لا تراک علیها رقیباً وخَسِرَت صَفْقَةُ عَبْدٍ لم تجعل له من حبّک نصیباً.(7)

«چگونه از چیزی که در وجودش به تو نیازمند است به تو استدلال شود. آیا برای غیر از تو ظهوری وجود دارد که برای تو نباشد تا آشکار کننده‏ی تو باشد. تو کی غایب بوده‏ای که تا به دلیل و راهنما نیاز

_______________________________

5. نهج البلاغه، خطبه...

6. اصول کافی:1/85/1.

7. مفاتیح الجنان، دعای عرفه.