توی سركه نToysәrkәn
تویسركان

شهرستان توی سركه ن (تویسركان) در استان همدان قرار داشته و بخشهائی از جنوبی ترین مناطق آزربایجان را شامل می شود. این شهرستان از شمال به شهرستانهای آزربایجانی همدان و اسد آباد و شهرستان بهار، از مشرق به شهرستان ملایر، از مغرب به كنگاور از استان كرمانشاهان و از جنوب به شهرستان نهاوند محدود می باشد. شهرستان تویسرکان در دره های دامنه جنوب باختری کوه الوند واقع است و شعبه های مختلف این کوه از هر سمت شهرستان تویسرکان را فراگرفته است. بلند ترین نقطه این شهرستان قله الوند با ارتفاع ٣٥٧٤ متر است كه فصل مشترك این شهرستان و شهرستان همدان است.

وجه تسمیه

نام شهر توی سركه ن (تویسركان) از دو بخش "تویToy " و "سركه نSәrkәn " (سرکان) تشکیل شده است. در گذشته "توی" و "سركان" نام دو قصبه بزرگ نزدیك به هم بوده است. قصبه "سركان" به فاصله ١٠ كیلومتری شمال غرب "تویسركان" هنوز پا بر جاست. این شهر پس از حمله مغول اهمیت خود را از دست داد و مردم آن به قصبه "توی" روی آوردند و به تدریج آنجا را آباد كردند. تویسركان فعلی همان قصبه "توی" قدیمی است. توی از شهرهای باستانی بوده و در دامنه كوه الوند واقع است. در حال حاضر قصبه "سرکان"، همان "سرکان" نامیده می شود ولی "توی"، نام جدید "تویسركان" حاصل از تركیب دو كلمه "توی" و "سركان" را به خود گرفته است. ماخذ معتبری كه نشان دهد دقیقا از چه تاریخی نام "توی" به "تویسركان" تبدیل شده در دست نیست، اما كتبی از دوره صفویه موجود است كه مولفین و مصنفین آنها شهرت تویسركانی دارند.بای بک

در لغتنامه دهخدا ذیل "سرکان"گفته می شود: "موضعی است معروف قریب به همدان، خوش آب و هوا، نزدیک به قریه "توی" و هر دو با یکدیگر معروف و منسوب و متعلق به یک حاکم (آنندراج)". فی الواقع نیز "توی سركه ن" نام خود را از اسم "سركه ن" از بزرگان ایل تركی آلپاغوت در این منطقه در دوره دولت تركی آزربایجانی قاراقویونلو گرفته است. پروفسور فاروق سومر در كتاب "نامهای اشخاص در تاریخ دولتهای تركی" می گوید "سركه ن" و یا "سورقان"، نام برادر "قوروقان" (ویا قورقان) از بیگهای آلپاغوت و والی همدان در دوره قارایوسف و اسكندر میباشد.

ریشه شناسی

نام شهر تویسركان مركب از كلمه تركی "توی" به معنی قرارگاه و شهر به علاوه نام خاص "سركه ن-سركان" می باشد. "توی سركه ن" (تویسركان) یعنی قرارگاه شخصی بنام "سركه ن" (سركان). نام "سركه ن" (سركان) خود كلمه ای تركی و به معنی شخص بردبار و صبور است.

تویToy :
توی" اصلا هم به معنای گِل و هم به معنای قرارگاه است. مشابه این دگرگونی معنایی را در کلمة دیگر ترکی، واژة بالق (همریشه با كلمه پالچیق، بالچق) كه به هم معنی گِل و هم شهر است می توان دید.بای بک

كلمه "توی" كه در نوشته های اویغوری به معنی شهر نیز به کار رفته، در تركی قدیم به معانی كمپ در معنی فیزیكی آن، مجموعه ای از چادرها، مردمی كه در این چادرها زندگی می كنند، جمعیت و اجتماع، تجمع بزرگ، گردهم آئی بزرگ، شورای نظامی، و بعدها به معانی مهمانی، مهمانی عروسی و … است. توی قاپغینقا تكی باردیلارToy qapğıña tәki bardılar (تا در كمپ سلطنتی رفتند)، كمپ نظامی (خان تویXan Toy –كمپ خاقان). واژه توی در این عبارت از كتاب دده قورقود نیز بكار رفته است: "قاریلار دؤرت تورلودور: بیریسی سولدوران سوی.ودور. بیریسی تولدوران توی.ودورQarılar dört türlüdür: Birisi solduran soyudur, Birisi toldıran toyudur". (ترجمه: زنها چهار نوع اند: یكی نسل را منقرض می كند، یكی جمعیت را متفرق، … تولدراماق: متفرق كردن، پراكندن (كلاوسن. بوی تولدرادی- جمعیت متفرق شد). كلمه توی همچنین به معنی خاك رس كوزه گری و ساختن كوزه آمده است: توی ائشیجToy eşic (كوزه از خاك رس- خاقانی).

سركه نSәrkәn
سركه ن كه به عنوان اسم شخص نیز بكار رفته، كلمه ای تركی به معانی زیر است:

١-سئركه نSerkәn -سركه نSәrkәn : نام خاص به معنی شخص بردبار و صبور، از مصدر سئرمك Sermәk: تحمل كردن چیزی، مقاومت و تاب آوردن در مقابل چیزی، اول سئردیOl serdi (او تاب آورد)، سئریپ تورداچی ارSerip turdaçı әr (مردی كه تاب آورده منتظر می شود)،

٢-نام خاص به معنی آگاه، هشیار، به هوش، از مصدر سرگه مه كSәrgәmәk و سرگه نمه ك Sәrgәnmәk، همریشه با نام "سرگه كSәrgәk " به همین معانی.

٣-سرگه نSәrgәn : به معنی قسمت مسطح تپه ها، ویترین، شخص خسته و پریشان و…

٤-در زبان تركی كلمه دیگری به شكل سارقانSarqan –سارغانSarğan از مصدر سارماقSarmaq و ساریماقSarımaq و به معنی نوعی گیاه كه به دور خود و اشیا می پیچد، گیاهی كه در زمین شوره زار می روید (سارغان اوتSarğan ot ) و زمینی كه این گیاه در آن می روید (سارغان یئرSarğan yer ) وجود دارد. ( از آنجائیكه نام سِركان و تویسِركان در زبان مردم با كسره "س" تلفظ می شود، احتمال آنكه این نام به این فرم چهارم باشد بسیار ضعیف است).بای بک

ریشه شناسیهای نادرست

١-در برخی منابع احتمال ارتباط كلمه توی با زبان اقوام غیرآریائی ساكن در منطقه پیش از دوره مادها مطرح شده است: "در برخی نواحی ایران محل‌هایی به نام "توی" هست، برای این‌كه اشتباهی رخ ندهد در هر جا چنین محلی باشد به ‌نام نزدیکترین محل به آن خوانده می‌شود؛ مانند توی دروار در دامغان) كه نزدیک به قریه دربار است) و توی كازرون و این توی چون در یک فرسنگی سركان است به تویسركان مشهور است. این "توی" احتمالا با زبان قومی كه پیش از مادها در این سرزمین می‌زیسته‌اند، مرتبط است". البته ارتباط كلمه توی با زبان اقوام غیرآریائی قطعی است، اما این زبان غیرآریائی طبق داده های تاریخی همان زبان تركی است.

٢- در برخی از منابع مانند كتاب "وجه تسمیه شهرهای ایران" ادعا می شود كه سركان كلمه ای ایرانی و مركب از سر به علاوه گان است: "در زبان لری كه گویش غالب مردم این منطقه است و بسیاری از زبان‌های ایرانی كلمه "سر" به معنی اشراف و بزرگ و مهتر است و "گان" در زبان پهلوی و لغت فرس باستان به معنی جا و مكان آبادانست و قبل از استیلاء اعراب نام بسیاری از شهرها و قصبات ایران به گان ختم می‌شد. پس از تسلط اعراب بر ایران و رواج زبان عرب چون زبان مذكور فاقد حرف "گ" می باشد در واژه های زبان پارسی به جای حرف (گ) حرف (ك) یا (ج) بكار برده شده است. سركان محل ییلاقی و سكونت اعیان و اشراف و بزرگان شهر رود آوربوده است. به این ترتیب سرکان ممکن است به معنای محلی باشد كه بزرگان و خوانین در آن سكونت دارند و در واقع تویسركان محل سكونت ییلاقی بزرگان شهر رودآور بوده است". این تثبیت كه توی سركه ن و یا تویسركان ممكن است به معنی محل سكونت ییلاقی بزرگان شهر بوده باشد مقرون به حقیقت است، زیرا در واقع این محل، "توی سركه ن" یعنی قرارگاه حاكمی به نام "سركه ن" بوده است. اما ریشه شناسی كلمه سركه ن كه طبق منابع تاریخی ماخوذ از نام یكی از بیگهای طائفه تركی آلپاغوت در استان همدان بوده بر اساس "سر" و "گان" ایرانی نادرست است (علاوه بر آنكه كلمه موجود در نام اولیه این شهر، نه "سر" فارسی بلكه "سِر" (سئر) تركی بوده و نیز بر خلاف این ادعا بسیاری از گان`های موجود در نامهای جغرافیائی ایران و آزربایجان، ریشه اورال آلتائی دارند و نه پهلوی-ایرانی).بای بک

نتیجه

"توی سركه ن"، نام شهر و شهرستانی در استان آزربایجانی همدان است. نام شهر تویسركان مركب از كلمه تركی "توی" به معنی قرارگاه، شهر و محل اجتماع به علاوه نام خاص "سركه ن-سركان" می باشد. "توی سركه ن" (تویسركان) یعنی قرارگاه شخصی بنام "سركه ن" (سركان). "سركه ن" كه نام یكی از بیگهای ایل تركی آلپاغوت در استان همدان در دوره دولت تركی آزربایجانی قاراقویونلو بوده است خود كلمه ای تركی و به معنی شخص صبور و بردبار است