تکاب

تیكان تپه مرکز شهرستان تیكان تپه در استان آزربایجان غربی است. نام تیكان تپه در راستای سیاست تركی زدائی از آزربایجان در سال ١٣١٦ به نام تكاب تغییر داده شده است. شهرستان تیكان تپه از شمال‌غربی به هشترود، از شمال‌شرقی به زنجان، از طرف غرب به سایین قالا (صائین‌دژ) و از طرف جنوب شرقی به شهرستان آزربایجانی بیجار در استان كردستان و از جنوب و جنوب‌غربی به سنندج و سقز محدود است. منطقه تیكان تپه دارای ده ها اثر تاریخی قبل و بعد از اسلام است كه از آن جمله می‌توان به سوغورلو (تخت سلیمان) كه در ٤٥ كیلومتری شمال‌شرقی آن واقع شده اشاره كرد.

وجه تسمیه و ریشه شناسی

تیکان تپه به معنی تپه پر از خار است. این نامگذاری احتمالا به سبب وجود خارهای اطراف شهر می باشد.

تیكانTikan :

كلمه ای تركی به معنی خار، فرم قدیم آن "تیكگه نTikgәn " از مصدر "تیكمه كTikmәk " به معنی سوراخ كردن با چیزی مثل سوزن است (این مصدر امروز به معنی دوختن است). در تركی تركیه "دیكه ن" (حال آنكه دیكمه ك در زبان تركی به معنی بر افراشتن است)، در تركمنی "تیكه ن". "تیكه نه ك-تیگه نه ك" فرم تصغیری این كلمه در تركی قپچاقی است.بای بک

تپهTәpә :

تؤپو، تؤپؤ، تؤپه، دپه: كلمه ای تركی به معنی تپه، قله، قله كوه، فراز، نوك پدیده ای طبیعی مانند كوه، یا انسان، فرق سر، سر، راس. معنی اولیه آن فرق سر بوده است (تبك، تركی چوواشی). تاغ تؤپوسیTağ töpüsü : قله كوه، تؤپؤرهTöpörә : بر فرق سر). در تركی های گوناگون تؤبؤTöbö (شمال شرقی، قیرقیزی، آلتائی، یاقوتی، دولقان)، تؤپهTöpә (جنوب شرقی، اویغوری)، تؤبهTöbә (شمال غربی، قازاقی، نوقای، بالقار، قوموق، قاراقالپاق)، تئپاTepa (ازبكی)، تؤپوTöpü (تركی قدیم، قاراخانی، تركی میانه)، تپهTәpә (قاراخانی، تركی میانه، تركی تركیه، آزربایجانی، قاقاووز، تركمنی)، دپهDәpә (تركی تركیه، تركمنی)، توبئTübe (تاتاری، باشقیر، چوواشی)، ته یTәy (تووا-توفالار). همریشه با توپ، توپوز، توپوق، توپال، توپاق، ….. در تركی معاصر. به صورت دؤبه به زبان مغولی و در شكل تپه وارد زبان فارسی شده است. "تپه" از كلماتی است كه به وفور در نامهای جغرافیائی آزربایجان، دیگر سرزمینهای ترك و یا قلمرو دولتهای تركی با آن برخورد می شود.

در برخی از لغتنامه های فارسی به تركی الاصل بودن این كلمه اشاراتی شده است:
تپه: کوه پست و پشته بلند (برهان، انجمن آرا، آنندراج، ناظم الاطباء). آن را به فارسی دری تبره، تبرک و گر بکاف فارسی نیز گویند. (انجمن آرا، آنندراج ). هر جای از زمین که برآمده و گرد باشد (ناظم الاطباء). در ترکی تپه بفتح اول و دوم بمعنی قله و بالای سر است (حاشیه برهان چ معین). و کلاه زنان را نیز گفته اند و آن چیزی باشد محرابی که زنان از گلابتون و مروارید دوزند و از طلا و جواهر نیز سازند و بر پیشانی نصب کنند. (برهان، از ناظم الاطباء). و کله و کلاه را که از ماهوت یا شال پشمینه باشد نیز تپه کلاه گویند بجهت برآمدگی. (انجمن آرا، آنندراج). جای مدور که از خاک کود و نرم کنند برای کاشتن گلها (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). مجازاً چیزی برآمده را گویند … مزید موخر امکنه: آل تپه، ایلغارتپه، ترنگ تپه، تقرتپه، تیکان تپه، دوشان تپه، سالیان تپه، قراتپه، قراوای تپه، قلی تپه، گل تپه، گمش تپه، گندل تپه، یارم تپه.

ریشه شناسی های نادرست و وجه تسمیه های دولتی:

١-در برخی منابع نام تیكان تپه برای دادن آب و هوائی فارسی به آن، به شكل پیكان تپه ثبت شده است كه نادرست است.بای بک

٢-در منابع دولتی و فارسگرایانه آمده است كه "تكاب به معنی آب باریكه و زمین كم آب، زمینی كه آب كم و باریكی در آن جاری شده می‌باشد و به صورت اسم مركب یعنی دره و زمینی كه در بعضی از جاها آب فرو رود و از جای دیگر برآید، می‌باشد". حال آنكه ریشه شناسی نام تكاب عملی بی معنی است زیرا این نام، نامی جدید و جعلی و بدون سابقه و پیشینه تاریخی است. نام تیكان تپه در سال ١٣١٦ در راستای سیاستهای تركی زدائی از جغرافیای آزربایجان از طرف دولت پهلوی به تكاب تغییر داده شده است.

٣-كلمه "تكTәk " بكار رفته در نام جدید و دولتی تكاب نیز، خود كلمه ای تركی به معنی تك، تنها، صرفا، یكه و یگانه است. این كلمه در اغلب زبانهای تركی به صورت تك و در معدودی از آنها به شكل تیك (تاتاری، باشقیر)، تگاران (بالقار)، تگین (قاراقالپاق) و … بكار می رود. در تركی خاقاسی تیك به معنی صفر است. "اری باردی، قالدی قوروق یئری تكƏri bardı, qaldı quruq yeri tәk . (مرد مرد و زمین خشك تنها باقی ماند). این كلمه به زبان فارسی نیز وارد شده است.

نتیجه

تیكان تپه نام شهر و شهرستانی در آزربایجان و به معنی تپه پر از خار است. این نام از سوی دولت ایران و در راستای تركی زدائی از جغرافیای آزربایجان با كلمه تركی-فارسی تكاب عوض شده است.