.

بو مقاله 1385-جی ایل 28 آذرده شریف تکنیک اونیورسیته‌سینین شعر و ادب انجومنی‌ تشبّوثویله دوزنله نن چیلله گئجه ‌سی مراسیمینده سونولموشدور.

.
عزیز دوستلار!!
تقدیم ائده‌جه گیم بو مقاله ده آذربایجان فولکلوروندا قیش مراسیملری، اؤزللیکله ده چیلله مراسیمیندن سؤز آچاجاغام:
بیلدیگینیز کیمی اسکی چاغلاردا یاشایان اینسانلارین دونیا گؤروشو، اساطیر (میتولوژی)، آنیمیسم، توتمیسم و... اساسلاریندا قورولموشدور، اونلار بوتون یارانیش و طبیعتین اؤنملی حادیثه‌ لری اوچون میتولوژیک مودل یاراداراق، اونلاری اؤز چیخارلارینجا هم تبیین ائتمیش هم ده اونلارلا یولا گلمیش، اؤزلری اویدوردوقلاری اؤز افسانه‌لره ایناناراق، طبیعتده اوز وئرن چتینلیکلره قاتلانیب، یاشاماغی باجارمیشلار.

ایستر اسکی تورکلرین شامانلیق اینانجلاریندا، ایسترسه ‌ده زرتشت دینینده، اود و اوجاق موقدّس و قوتسالدیر. [1] آذربایجان خالقی‌نین اینانجلار سیستمی ترکیب ینده ایسلامیتدن اؤنجه ‌کی هر ایکی دین (شامانلیق و زرتشتی‌ لیک) اساس رول اوینامیش و بوگونه قدر ده عرف، عادت و مراسیملریمیزده اؤزونو ساخلامیشدیر. بونلارین هر ایکیسینده ده ایشیق و ایستی و گوندوز خئیر، قارانلیق و سویوق و قیش و گئجه ایسه شر ساییلیر (پاشا افندیئف صص 133-136):
آتالاریمیز "قورخ گئجه شریندن" دئمیشلر.
ایلین ان اوزون گئجه‌سی یلدا گئجه ‌سیدیر، هم ده قیشین ایلک گئجه‌سی، هم قارانلیق، هم سویوق، هم‌ده اوزون بیر گئجه، عجبا بو مجمع ‌الاشرارین کناریندان راحات‌می کئچمک اولار؟
قاباق قیشدیر. کیم نه بیلیر نه قدر مال-داوار پیه ‌لرده قیریلاجاقمیش، نئچه سود امر کؤرپه ‌لر بله گینده دوناجاقیش، کیم بیلیر بو ایل قیشی نه تهر باشدان سوواجاقمیشلار. قیشین قره ‌قئییدی هرکسین جانین آلدیغیندا، طبیعیدیر کی بیر شادلیق مراسیمی توتماقلا، بو گئجه ‌نین شرینی بیر تهر باشدان آشیریب و قارا قیشین قارشیسنا گوجلو روحیه ‌ایله چیخماق لازیمدیر. چیلله گئجه‌ سی مراسیمی ده ائله بو اوزدن یارانمیشدیر.

.
***

.
ائل تقویمینده اساس قیش یئتمیش گوندن عیبارتدیر:
40 گون بؤیوک چیلله دیر دی ‌آیی ‌نین اولیندن بهمنین اونونا کیمی
20 گون کیچیک چیلله او دا بهمنین اون بیریندن سونونا کیمی
10 گون ده قاری ‌ننه چیلله ‌سی او دا ایسفندین بیریندن اونونا کیمی
آذربایجان نیسبتا سویوق اؤلکه‌ دیر. قارلارا وئریلن آدلاردان دا همین مسئله آیدین اولور. تاتلارین برف -ی و عربلرین بفر-ی قارشیسندا بیز ده گؤرون نئچه آد وار:
قار، قیروو، سولوقار، آلاچلپوو، قوش‌ باشی، بئچه ‌باشی، کئچی قیران، دانا قیران، ائششک قیران و ....
ایسفند آیی‌نین قارلارینا دا قار یئین دئیرلر، چونکو بو آیداکی قارلار بیر-ایکی گوندن چوخ دوام گتیرمز ، اریر، گئدر و اریدیکجه ده اؤزوندن قاباق یاغان قارلاری اریدر. قاریئین قارلارین دا هره‌ سینین بیر آدی وار:
موشتولوقچو قار، بیلدیرچین قاری، قارقا قاری، سرچه قاری، چرشنبه قاری. (انجوی شیرازی ص 42)
محض بو قدر قارلی قیشلار گؤرن آذربایجانیمیزدا طبیعیدیر کی بیر چوخ قیش مراسیملری ده اولسون، داها دوغروسو قیش کولتورو باشلیغی آلتیندا دانیشاجاغیمیز چوخلو سؤزلر وار. واقتین دارلیغیندان سؤزلریمی قیسالداراق بیر نئچه اؤرنک وئرمکله کیفایت ‌له نیرم.

.
***

.
شیفاهی خالق ادبیاتیمیزدان میثال ووروم:

تاپماجا:
اوچو بیزه یاغیدی
اوچو جنت باغیدی
اوچو ییغار گتیری
اوچو وورار داغیدی
(جواب: قیش، یاز، یای و پاییز آیلاری)
بو تاپماجادا قیش فصلی بیزه یاغی و دوشمن کیمی و یاز جنت باغی کیمی گؤستریلمیشدی.

آتا سؤزو
· قیش گلدی، قیلیش گلدی (قیش سازاغی‌نین قیلینج کیمی کسدیگینه ایشارتدیر)
· قیش گلر، گئدر اوزو قارالیق کؤموره قالار
· قیشین گؤزو کور اولار (بؤیوک- کیچیک، جاوان – قوجا تانیماز یئری دوشنده هامینی آیاقدان سالار)
· قیشدان سوروشدولار هاردا قیشلادین دئدی اوشاقلارین جانیندا
گؤروندوگو کیمی بوتون بو آتا سؤزلرینده قیش شر بیر گوج و اینسانلارین دوشمنی کیمی گؤستریلمیشدیر.

.
***

.
بعضی قیش عادتلری:
قیشا گیرمزدن اول قیش تداروکی گؤرمک لازیمدیر، بیر چوخ یئرلرده بوتون پاییز آیلاری‌ قادینلارین اساس فعالیتلری قیش زوماریینا صرف اولار، قوورما، تورشو، لاواشا، دن-دؤش، یئرآلما-سوغان، قوروگؤی، روب و ...بو کیمی یئمکلری حاضیرلاییب، قیش زوماری ائدرلر.[2] بونلارین ایچینده بیر ده چیلله قارپیزی اولمالیدیر.

بؤیوک چیلله باشلانان گئجه یعنی یلدا گئجه‌ سی هامی بیر-بیرینین ائوینه توپلانار، بیر چوخلو قورو یئمیشلر، قوورغا، قووت، بعضا ده نار و بو کیمی یاش مئیوه‌لردن، قوناقلار اوچون گتیررلر، ان سوندا دا چیلله‌ قارپیزینی دیلیم-دیلیم کسیب هامییا پایلارلار. چیلله قارپیزینی هامی یئمه‌لیدیر، بیریسی ائوده اولماسا دا پایینی ساخلارلار، و بئله اینانارلار کی چیلله قارپیزینی یئسه‌لر اونلارا سویوق دگمییه‌جک، اردبیلده چیلله گئجه ‌سی یئییب، ایچدیکدن سونرا جماعت چؤله چیخار و شاختایا اوز توتوب، دئیرلر:
"بؤیوک چیلله! سن آللاه برک توتما!"
.

چیلله گئجه‌سی فال- ا دا باخارلار، کندلرده و ائلات ایچینده ان یایغین فال بایاتی فالیدیر:
بیر قیز اوشاغینی بولاق باشیندان سو گتیرمگه گؤندررلر، او یول بویو کیمسه ایله دانیشمامالیدیر، چاغیرسالار بئله جواب وئرمه‌مه‌لیدیر، قیز گتیردیگی سو کؤزه ‌سینی ائوده آغ‌ بیرچک بیر خانیما تاپشیرار، او دا سویو تؤکر بیر قابا اوستونه ده تمیز بیر پارچا چکر. سونرا قیز گلینلر و فالینا باخماق ایسته‌ین خانیملار قابین دؤورنه توپلانار، هره ‌سی اؤزوندن بیر نیشان سو قابی‌نین ایچینه آتار. مثلا مینجیق، اوزوک، سانجاق و ساییره، قیزلاردان بیری الینی سالار قابین تکینه و سویو دولاندیرا-دولاندیرا، مجلیسده کیلر ده هره‌ سی ایسته‌دیکلری بایاتی‌نین ایلک میصراعین اوخویارلار،
مثلا بیری دئیر:
- الینده بایدا گلین
او بیری ایسه:
- قاپیدان بیری گلدی
و.......
کیمین قابا آتدیغی نیشان قیزین الینه گلسه، اوخونان سون بایاتینی کامیللشدیررلر و او بایاتی همین شخصین وصف-حالیدیر دئیرلر. مثلا:
- الینده بایدا گلین
دوروبدو چایدا گلین
تانری مورادین وئرسین
آچیلان آیدا گلین
(بونون معناسی بودور کی گلن آیین ایچینده مورادینا چاتاجاقدیر.)
- قاپیدان بیری گلدی
گؤزومون نورو گلدی
بو آرخی کیم آریتدی
سو بئله دورو گلدی
(دئمک یولدا موسافیرین وارسا ساغ سالامات گلیب، یئتیشه‌جک، یا دا گلن گونلرین خئییرلی و ایشیقلی اولاجاق) ( یکانی زارع صص64-66)

.
***

.
باشقا دا بیر نؤوع تفاّل وار ، بئله کی کند ائولرینده بیر-بیرینین دامینا چیخیب، قولاق یاتیردارلار کی ائو اهلی ندن دانیشیر. سؤزلری هر بیر مؤوضوعدا اولسا، اؤز فیکیرلرینجه اونو بیر یئره یوزوب، اورکلرینده توتدوقلاری نیتین جوابین آلارلار.
اونا گؤره ده بو گئجه هامی چالیشار خوش صؤحبتلر، یاخشی سؤزلر، دانیشسینلار، آغیزلارینی خئیره آچسینلار، دئیرلر ائشیدن اولار قوی قولاغینا خئییرلی سؤزلر دگسین، بلکه موشگولو آچیلسین!! (یکانی زارع ص 66)
خالقیمیزین دیلینده دولاشان بئله بیر میتولوژیک ریوایت وار:
"بؤیوک چیلله‌ ایله کیچیک چیلله ایکی باجیدیلار، بیرگون بونلار اییده آغاجی آلتیندا اوتوروب، دانیشیردیلار، کیچیک باجی ، بؤیوک باجیدان سوروشار کی،
- سن گئتدین نئیله‌دین؟
دئیر :
- من گئتدیم هامی‌نین اللرین تندیرین اوستونه سالدیم، دونداردیم، اوشوتدوم، ناخوشلاتدیم، گلدیم!
کیچیک باجی دئیر:
- بولار بیر ایش دئییل کی من گئتسم، قاریلاری کورکدن، لولئیین ‌لری لولکدن، گلینلری بیلکدن، کؤرپه ‌لری بلکدن ائله رم!!
بؤیوک باجی دئیر: سن ده بیر ایش گؤره بیلمزسن چونکو قاباغین یازدی، عؤمورون آزدی.[3]
چیلله گئجه ‌سی و ائله‌ جه‌ ده بوتون قیش بویونجا چوخ اسکی زامانلاردان قالان کوساگلین، خدیرنبی، سایاچی کیمی مراسیملر و بایراملار کئچیریلر.
میثال اوچون بورادا کوسا گلین مراسیمینه قیساجا ایشاره ائده‌جگم:
کوسا گلین مراسیمی زیرنا، و دوهول ایله موشاییعت اولار، کوسا یئل قوواندان ساقال قویار، باشینا ایکی بوینوز تاخار، یانینا دا بیر گلین سالار، بیر ده اؤزویله بؤیوک بیر چووال داشییان بیریسین دولاندیرار. بونلار کند ایچینه گلیب، چالیب، اوخویوب، اوینایارلار:
کوسا گلین شعرلریندن بیر نئچه‌سینی آشاغیدا وئریرم:
کوسا گلیر هاوادان
ساققالی یئل قووادان
کوسانین پایین گتیر
آی خانیم ائوین آوادان
.
جانیم قاراباش قویون
قارلی داغلار آش قویون
اوچ گون، اوچ گئجه کئچر
کوسایا یولداش قویون
.
جانیم او قاتار کئچی
قایادا یاتا کئچی
قیش سویوغو گلنده
بالانی آتار کئچی
.
آی خالا خالا دور ایندی
یوک دیبینه سوز ایندی
چؤمچه‌نی دولدور ایندی
آللاه بالان ساخلاسین
دو بیزی یولا سال ایندی (انجوی شیرازی ص 95-98)
****
خالق چیلله‌لر‌ی قارشیلادیغی کیمی یولا دا سالار. کیچیک چیلله ‌نین سون گئجه‌ سینه کورداوغلو دئیرلر. بو گئجه قیز-گلینلر داما چیخار و دامدا اود یاندیریب، قارلاری اونون اوستونه سووراراق اوخورلار:
چیلله قوودو، چیلله قوودو
سحر مینجیق، سحر مینجیق[4] (انجوی شیرازی ص48)
سحر مینجیق دئدیکده صاباحیسی گون مینجیق-مینجیق یاغیش یاغاجاغینا اینانارلار
چیلله‌ نین سون گونلری حاقیندا دا میتولوژیک بیر ریوایت وار، اونو دا ائشیده ‌لیم.
- دئییرلر کیچیک چیلله چیخان گونون صاباحیسی، حاجی‌ لئیلک گلر و گؤلون دونموش بوزلارینا آیاق باسار[5]، دونوق سولار باشلارلار اریمگه. اما بیر دفعه هاوا بتر کولک ائلیردی. یامان سویوق دوشموشدو، پیشیکلر میرنووا دوشوب، قورتلار اته یئریکلیر و ایتلرین قانینا سوسامیشدیلار، خالق نه قدر حاجی لئیلگین یولونو گؤزله‌دیلرسه اوندان خبر اولمادی، آرادا بیر نئچه نفر آغزی‌ گؤیچک ده گلیب، پیس یئره یوردولار: بیری دئدی یقین قاردا قالیب، بیری دئدی یقین یولون آزیب، صیاد بابا دئییلن بیر دیل آنلایان، تاری تانییان، خئیر-دوعالی یاخشی کیشی وارایدی او دا جماعته دئییردی کی نیاران اولمایین هریاندان اولموش اولسا حاجی لئیلک گلیب، چیخار بیر آز دا دؤزمه ‌لیسیز.
آما گؤزله گؤزون وار اولسون. حاجی‌لئیلکدن خبر اولمادی آخیردا جماعت یورولوب، کور پئشمان ائولرینه دؤندولر.
صیاد بابانین کورداوغلو آدیندا بیر اوغلو وار ایدی، ائوه گلیب، اوغلونا دئدی اوغلو دور پار-پالتاریوی گئی! گئت گؤر بلکه حاجی‌لئیلک گلیب، گدیکده قالیب.
کورداوغلو چاریقلارین گئیدی، پاتاواسین باغلادی، کورکونو ده چیگنینه سالیب، آلا چلپوو یاغا-یاغا داغ یوخاری یولا دوشدو. آخیردا گئدیب، یوققوشون باشینا چاتدی. گؤردو کی بعلی حاجی لئیلک گلیب، اوردادی. اونو قوجاعینا آلیب، کنده ساری دؤندو، کیچیک چیلله بئله گؤردوکده لاپ سالدی عینادینا هرطرفدن قار یاغدیریب، کولک ائله ‌دی. کورداوغلو لئیلگی کورکونون ایچینه سالدی کی هم او اوشومه‌ سین هم ده بو قیزیشسین، اما کیچیک چیلله قارلاری اوز گؤزونه سووروب، یولونو آزدیرماق ایستیردی، نه ایسه کورداوغلو بیر داشین دالیندا گیزلنیب، اؤزونو کولکدن قورویوب، حاجی لئیلک ایلن سحره کیمی اورادا قالدی.
اما گل گؤر کی کورداوغلو گلمه ‌یینجه آتا –آناسی برک نیاران قالدیلار، بیر نئچه ساعات گئجه ‌نی گؤزله ‌دیلر، خبر اولمادی، کور- پئشمان باشلارینی آتیب، یاتدیلار.
کورداوغلونون آناسی دؤشونو چیخاریب، یئره دایادی صوبحه کیمی، سحره یاخین صیاد بابانی اویاتدی کی موشتولوغومو وئر. اگر کورداوغلو ایندییه‌جن دیری قالمیش اولسا داها بوندان سونرا اؤلمز.- دئدی.
دئدی:- من دؤشومو یئره دایامیشدیم، سحره کیمی سویوقدان آز قالا دونوردو، آما ایندی یئر قیزیشدی، دئمه‌لی یئر نفس چکمگه باشلامیش!!
بیر آزدان گؤردولر کورداوغلو ساغ- سالامات گلیب، چیخدی، او حاجی ‌لئیلگی ده بیر باشا گؤل سولارینا آپارمیش، او دا آیاغینی باسجاق، گؤللرین سولاری اریمگه باشلامیشدی.
بو سون درجه گؤزل اسطوره ‌ایله ده سؤزلریمه سون قویماق ایستریدیم.
آنجاق سؤزلریمین اولینده دئدیگیم کیمی: آتا بابالاریمیز بو گئجه آغیزلارینی خئیره آچارمیشلار، قوی ان سون سؤزومده خئیر دوعا ایله سونا چاتسین:
همیشه آلنینیز آچیق، گؤیلونوز شاد اولسون.
آللاه سیزی آتا اوجاغیندان، آنا تورپاغینیزدان قیراق سالماسین.
(و بیر ده نئجه دئیرلر سؤز واقتیا چکر دئمیشلر، اوتوز ایل بوندان اول بیز ده بو اونیورسیته نین اؤیرنجیسی اولاراق رحمتلیک خویلو عاشیق اصلانی بو سالونا چاغیرمیشدیق. او دا بئله بیر خئیر دوعا وئردی
گول اولاسیز، بولبول اولاسیز، قفسده اولمویاسیز.
.

قایناقلار:
1- یکانی زارع، پرویز " آذربایجان شیفاهی ائل ادبیاتینا بیر باخیش" (تهران 1377، نشر اندیشه نو)
2- انجوی شیرازی، سید ابوالقاسم "جشنها و آداب و معتقدات زمستان جلد دوم استانهای آذربایجان و همدان" (تهران 1354، انتشارات امیرکبیر )
3- افندی‌یئف پاشا "آذربایجان شیفاهی خالق ادبیاتی" (باکی، 1992 معارف نشریاتی)
4- جاوید، سلام‌الله "آذری فولکلور صحیفه لری درگیسی"ا
5- صرافی علیرضا "دیلماج درگیسی فولکلور اؤزل ساییسی 21-24-جو سایی"
6-سیدوف، نورالدین "تاپماجالار" (باکی، 1971- علم نشریاتی)
7- شاه محمدی، فاطمه و ذبیح‌الله "ضرب‌المثلهای ترکی در گویش زنجانی" (زنجان 1383، انتشارات نیکان کتاب)

اتک یازیلار
[1] میثال اوچون بیزده بئله بیر دب وار کی: بیر ائودن قیز کؤچورنده تازه گلینی ائوی ترک‌ائتمه‌دن اول آتا اوجاغی‌نین (تندیرین) باشینا گتیررمیشلر، او ایسه اوچ دؤنه اوجاغین باشینا دولانار و سونرا دا ادب- ارکانلا اگیلیب، اوجاغین قیراغیندان اؤپر و ائوی ترک ائدر.
بو اود و اوجاق موقدسلیگینی اؤزونده یاشادان بیر عادت و دبدیر.
[2] یئری گلمیشکن بورادا بیر قیسا ریوایت ده نقل ائتسم پیس اولمازدی:
دئییرلر بیر قاری ننه‌، قیزی و پیشیگی ایله یاشارمیشلار، پاییز آیلاریندا بوتون قوهوم- قونشو قیش زوماری تداروکونده اویان بویانا قاچیب، چالیشدیقلاری حالدا، قاری ننه ایلن قیزی هیچ بیر ایش گؤرمورموشلر.
سوروشارلار :
- آی ننه بس نیه قیشا حاضیرلیق ایشلری گؤرمورسن؟
قاری دا تنبل‌لیکدن دئیر:
- من بو قیشا قالمارام، اؤلوب، گئده‌جگم دا نه اوچون تداروک گؤروم!
قیزی دا دئیر:
- من ده اره گئده‌جگم، گئدیب ار ائوینده یئییب، ایچرم. دا نه اوچون تداروک گؤروم!
پیشیک ده دئییر:
- ائله کی قاری ننه اؤلدو، قیزدا اره گئتدی داها من ده بو ائوده اوتورمارام، قوشولارام قیز گئدن ائوه گئدیب، اوردا یئریمی سالارام.
اما ایش بئله گتیریر کی قاری ننه دیری قالیر! قیزین دا باختی آچیلمیر، اوچو ده قیش بویونجا کورلوق چکیرلر.
[3] بو توفارقان واریانتیدیر، خویدا دا بئله دئیرلر: بؤیوک چیلله دئیر من گئتدیم هامی‌نین اللرین باغلادیم، تندیرین اوستونه سالدیم گلدیم.
کیچیک چیلله ده دئیر: من سنین کیمین دئییلم، گئدیب، هامینی تندیردن قووب، کوفله‌دن چیخاراجاغام، اوشاقلارین اللرین بئشیکده، قوجالارین اللرین بوز سیندیراندا چاتلاداجاغام ، گلینلرین الینی بولاق باشیندا دوندوراجاغام.
[4] بو قوشا چای واریانتیدیر، سایین قالادا بو شعری اوخویارلار:
چیلله قاچدی‌ها چیلله قاچدی
بالالارین گؤتؤتدو قاچدی
[5] بیر چوخ یئرلرده دئیرلر: حاجی لئیلک سولارا ایشر، و اونون دالینجا بوزلار اریر.