Türk dilinin önəmli və təməl özəlliklərindən biri “səs uyumu”du. Bu yasaya gora dilimizdəki bütün ünlülər-səslilər ikiyə bölünür. Azərbaycan türkcəsində iki tür səs var

Qalın səslər: a_ı_o_u

İncə səslər: e_ə_i_ö_ü

Qalın səsləri deyərkən boğazımız genəlir

İncə səsləri deyərkən boğazımız daralır

اولین جلسه

یکی از ویژگیهای مهم زبان ترکی قانون "هماهنگی صداها" است.بر اساس ای قانون تمامی صداها به دو دسته تقسیم میشوند و دو نوع صدا داریم: صداهای کلفت و صداهای نازک.هنگام تلفظ صداهای کلفت حنجره منبسط میشود و در صداهای نازک منقبض

Türklərin yaşam tərzinə gora, onlar sözləri ən qısa zaman və ən az enerji ilə deməli iddilər. Bu üzdən bir sözü deyəndə boğaz ya bütünlüklə genəlir ya da daralırdı. Buna gora bir sözcük qalın səslə başlasa sonadək qalın səslər qullanmalıyıq və incə səs gələbilməz. Incə ilə başlansa da sonadək incə olacaq. Yanı bir sözcükdəki səslər hamısı qalın olur ya da incə. Aşağıdakı örnəklərə baxın

Odunçuluq---O,U,U,U hamısı qalındı

Ördəklər—Ö,Ə,Ə hər ikisi də incə dilər

Uzaqlarda, anlamsızlıq, ıldırımlar, uzanan, yarpız,

Ensiz, ərik, əlsiz, itlərinki, öküzçülük, üzsüz,

نحوه زندگی ترکان و دینامیک بودن این ملت ایجاب میکرد که کلمات با حداقل انژی و در کمترین زمان تلفظ شوند از اینرو هنگام گفتن یک کلمه حنجره بطور کلی منبسط میشد یا کلا منقبض. برای همین در یک کلمه تمام صداها از یک نوع هستند یا همه کلفتند یا همه نازک. به مثالها توجه کنید

Bu yasa türk dilinin fonotikasına özəldi. Elə buna gora da başqa dillərdən bizim dilə gələn sözləri dəyişirik. Bir türk heç zaman ADƏM sözünü adəm deməyir axı orada qalın-incə səslilər yanyana gəlir buna gora biz ADAM deyirik

Səslilərin iki bölməyə ayrılmasına gora sözlərə artırılan əklər də iki tür olur. Örnək üçün adları toplayanda iki əkimiz olur “lar” ilə “lər”. Ad qalın olsa lar, incə olursa lər əki ilə toplanır

Araba---arabalar, odun—odunlar

Ördək—ördəklər, inək—inəklər

Bu yasa birsıra birləşik sözlər, özəl adlar və yabancı sözlərdə işlənməyəbilər.

این قانون ویژگی موسیقییایی زبان ترکی است. به همین دلیل هم برخی کلمات خارجی را به نحو دیگری تلفظ میکنیم. مثلا کلمه عربی آدم را آدآم میگوییم زیرا در تلفظ آدم دو نوع صدای کلفت و نازک در کنار هم می آیند و ما ادام میگوییم تا هر دو صدا کلفت باشند.

تقسیم صداها به دو نوع ، باعث میشود که تمامی پسوندها دو نوع شوند مثلا دو نوع پسود برای جمع داریم لار و لر. برای صداهای کلفت لار و برتی صداهای نازک از لر استفاده میکنیم. به مثالها توجه کنید

این قانون برای برخی کلمات خارجی و اسامی خاص و همچنین کلمات مرکب استثنائ دارد.

Indidən eşitdiyiniz ya oxuduğunuz bütün türk sözcüklərində bu yasanı araşdırın. Biz türklər türkcə savadımız olmasa bilə bu yasanı bilməzdən işlədirik

از همین حالا تمامی کلمات ترکی را که میشنوید یا میخوانید از لحاظ کلفت یا نازک بودن صداها بررسی کنید. ما ترکها حتی اگر این قانون را ندانیم آن را بصورت ناخود آگاه بکار میبریم.

Uğurlarla

Altay