ردی از آریایی‌ها در سفره‌ی هفت سین

چیدن سفره‌ی هفت سین یكی از رسم‌های بسیار قدیمی ایرانی‌هاست. بد نیست بدانیم كه ریشه‌ی این سفره‌ی زیبا و آیینی ایران به كجا بازمی‌گردد.

فرزانه گشتاسب كه دكتری فرهنگ و زبان‌های ایران باستان دارد، در این‌باره به خبرنگار بخش ایران‌شناسی خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) توضیح داد: چیدن سفره‌ی هفت سین یك رسم بسیار قدیمی آریایی است و اقوام آریایی پیش از مهاجرت به ایران یك‌سری آداب و رسوم داشتند كه بعد از مهاجرت، تحت تاثیر سرزمینی كه آن وارد شدند، قرار گرفت؛ اما ردپای این آداب و رسوم را در اشتراك‌های بین مهاجران آریایی ایران و هند می‌توان دید كه شاید رنگ و بوی سرزمین‌های كنونی را گرفته باشند؛ اما هنوز حفظ شده‌اند.

وی افزود: از آنجا كه آریایی‌ها پیش از مهاجرت نیز یكتاپرست بوده‌اند، یكی از رسوم مذهبی آنها این بود كه در هنگام نیایش، پیشكشی را كه می‌خواستند، قربانی كنند، روی بستری كه پهن كرده بودند، قرار می‌دادند. روی این بستر، گیاهان مقدسی می‌گذاشتند و معتقد بودند كه حیوان با تماس با این گیاهان تمام تن خود را به‌دست می‌آورد؛ زیرا اعتقاد داشتند، همه‌ی جانوران و انسان‌ها از گیاه‌اند. هنگامی كه آفرینش شكل می‌گیرد، این كثرت از وحدت زاییده می‌شود و آنها هنگام نیایش، سمبل این وحدت را می‌آوردند.

هنگامی كه آریایی‌ها به ایران آمدند، همه‌ی آیین‌های آنها رنگ و بوی زرتشتی گرفت و آوردن سمبلی از وحدت به‌صورت بستری از هفت آفرینش هستی تبدیل شد؛ زیرا اعتقاد دین زرتشت بر این است كه جهان در هفت مرحله آفریده شده است.

او این هفت مرحله را ابتدا آفرینش آسمان، بعد آب، زمین، گیاه، جانور، انسان و در پایان آتش دانست و ادامه داد: آنها برای جشن گرفتن، این هفت مرحله‌ی آفرینش سال را به هفت قسمت تقسیم كرده بودند و در پایان هر كدام، جشن‌هایی را به نام گهنوار برگزار می‌كردند.

وی توضیح داد: در این جشن‌ها، سفره‌ای را پهن می‌كردند و نماد هریك از آفرینش‌ها را كه نماد مادی یكی از هفت فرشته‌ی مقدس یا امشاسپندان به معنای بی‌مرگان مقدس است، نیز در آن قرار می‌دادند. این بی‌مرگان مقدس هفت فرشته‌اند كه نام آن‌ها در تقویم و نام ماه‌های ایرانی حضور دارد؛ دی، بهمن، اردیبهشت، شهریور، اسفند، خرداد و امرداد نام‌های این هفت فرشته‌اند. هركدام از این هفت فرشته نمادی در سفره دارند.

گشتاسب بیان كرد: نماد دی، انسان كامل است. نماد بهمن حیوانات هستند كه نماد آن در سفره شیر و تخم مرغ است كه اكنون ماهی قرمز می‌گذارند.

وی در ادامه تاكید كرد كه حضور ماهی قرمز در هفت سین ایرانی بسیار جدید است و ماهی قرمز در گذشته‌ها، در ایران نبوده است و اكنون نیز در برخی استان‌ها مانند كرمان ماهی قرمز در سفره نمی‌گذارند.

نماد مادی اردیبهشت نیز آتش است كه به نشانه‌ی آتش در سفره‌های گهنوار آتش دادن یا مجسمه می‌گذاشتند و در آن چوب صندل، عود و اسپند می‌ریختند و حتما قبل از سال تحویل این آتش را روشن می‌كردند. نماد مادی شهریور هم فلزات‌اند؛ چون شهریور نماد آسمان است و قدیمی‌ها اعتقاد داشتند كه آسمان از سنگ است و فلزات نیز از سنگ‌اند. مواد داخل سفره را نیز در آلیاژی از قلع و روی می‌ریختند و در سفره هاون و دسته هاون نیز می‌گذاشتند. در این سفره‌ها هفت سكه‌ی نقره نیز می‌گذاشتند كه سكه‌های حاضر در سفره‌های كنونی نشانه‌ای از آن است.

او ادامه داد: اسفند نماد زمین است و نماد مادی آن این بوده است كه حتما سفره را روی زمین می‌انداختند. در خانه‌های قدیمی یك قسمتی را برای انداختن سفره‌های آیینی مشخص می‌كردند و سفره‌ها را در آنجا می‌انداختند.

در كرمان یك كوزه‌ی سفالی نو را بر سر سفره می‌گذاشتند. همچنین اكنون سبزه دور كوزه می‌گیرند و در گهنوار آخرین كه همزمان با نوروز است، حتما از آن استفاده می‌كردند.

نماد مادی خرداد آب است. زرتشتیان یك ظرف آب را حتما سر سفره‌ی هفت سین می‌گذاشتند و داخل آن آویشن می‌ریختند. آویشن نماد شادی است و زرتشتی‌ها در هر جشنی از آویشن استفاده می‌كنند. هنگام جشن‌ها در چارچوب‌های بیرونی خانه كمی برنج و آویشن می‌ریزند كه نشان می‌دهد، در این خانه جشنی برپاست.

نماد مادی گیاهان، امرداد است. در قدیم حتما یك گلدان سرو، شمشاد یا بیدمشك در سفره می‌گذاشتند. نماد كنونی آن سبزه‌هایی است كه سبز می‌كنند و فلسفه آن به این بازمی‌گردد كه جامعه‌ی آنها برپایه‌ی كشاورزی بوده و نوروز هم هنگام كشت بوده است.

گشتاسب اظهار داشت: برخی افراد مانند ابوریحان می‌گویند، هفت یا دوازده غله را قبل از نوروز روی ستون‌هایی سبز می‌كردند، برای این‌كه ببینند، كدام یك از این غلات بهتر سبز می‌شوند و آن‌را سال آینده می‌كاشتند.

وی افزود: آنها یك ظرف از غذایی را كه آماده می‌كردند، بر سر سفره می‌گذاشتند كه اكنون هم زرتشتیان هنگام سال تحویل هر زمانی كه باشد، قبل آن غذایی را آماده می‌كنند و بر سر سفره می‌گذارند. شیرینی به نام كماج و بسیار كم شیرین نیز تهیه می‌كردند و در سفره می‌گذاشتند. در كرمان نیز شیرینی با خرما، گردو و گندم جوانه‌زده به نام كماج سن آماده می‌كردند، بر سر سفره قرار می‌دادند.

او تاكید كرد: سفره‌های هفت سین كنونی قطعا ادامه‌ی سفره‌های گهنوار است. زرتشتیان اعتقاد داشت كه بر سر این سفره‌ها باید نماد هفت امشاسپند قرار داشته باشند. این‌كه امروز هفت سین شده است، برای رسیدن به یك هماهنگی و وحدت است. امروزه بیشتر هفت سین و گاهی هفت شین می‌چینند، مانند شمع، شمشاد و ... می‌چینند. البته برخی از روستاهای خراسان و شیراز نیز هفت میم می‌چینند و مرغ و ماهی و ... می‌گذارند.

فرزانه گشتاسب اضافه كرد كه عدد هفت در تمام این سفره‌ها ثابت بوده است. چون هفت برای ایرانیان یك عدد خاص است و برای این‌كه نوعی هماهنگی ایجاد كنند، آن‌را هفت شین یا سین كرده‌اند.