كاخ چهلستون                                                                        

عمارت چهلستون در اوایل قرن 11 هـ .ق در میان باغ و مجموعه بناها و كاخهای محوطه دولتخانه صفوی ساخته شده است . این عمارت عمدتاً به منظور پذیرائی رسمی از میهمانان و سفرای خارجی ، طی سه مرحله و طبق یك طرح واحد ساخته شده است . مرحله اول ـ تالار اصلی و بزرگ . مرحله دوم ـ ایوان آئینه و اطاقهای طرفین آن . مرحله سوم ـ ایوان ستون دار كه از هجده عدد ستون و سقف چوبی تشكیل شده است . نام چهلستون به نشانه كثرت ستونها و انعكاس تصویر بیست ستون در آب استخر است .

نقاشی های دیواری چهلستون زیر نظر هنرمند نامدار عصر صفوی ، رضا عباسی با خصلت بزرگ نمائی به شیوه مینیاتورهای ایرانی انجام گرفته است . چهار تابلو بزرگ داخل سالن ، صحنه هایی از میدانهای جنگ و مجالس پذیرائی پادشاهان صفوی را نشان می دهد . دو تابلو بزرگ میانی از الحاقات بعدی با موضوعات مشابه است كه به قلم صادق نقاش باشی (هنرمند دوره قاجار) ترسیم شده است . متأسفانه بسیاری از نقاشی های دوره صفوی در زمان حكومت ظل سلطان ، تخریب گردیده است . از اشعار دلپذیر نجیب كاشانی كه به (خط محمد صالح اصفهانی) بر پیشانی ایوان ستوندار مرقوم گردیده ، چنین مستفاد می گردد كه این عمارت بی نظیر در اوایل قرن 12 هـ.ق دچار آتش سوزی گردیده و در زمان شاه سلطان حسین صفوی تعمیر شده است .

میدان نقش جهان (میدان امام)                                     

یكی از زیباترین میدانهای جهان به طول حدود 512 متر و عرض 160 متر است كه در اطراف آن اطاق هائی در دو طبقه با یك اندازه و شكل احداث شده است . تعداد چهار اثر تاریخی بی نظیر در اطراف میدان قراردارد . عمارت عالی قاپو ـ مسجد امام ـ مسجد شیخ لطف اله و سر درب بازار قیصریه ، در وسط میدان اصلی ، زمین و دو دروازه سنگی چوگان بوده است . میدان امام امروزی یكی از مراكز خرید صنایع دستی و همچنین محل برگزاری بسیاری از مراسم ملی و مذهبی می باشد . در هر هفته نماز پرشكوه جمعه در این میدان برگزار می گردد .

بازار قیصریه

سردرب قیصریه در شمال میدان امام (نقش جهان) ساخته شده است . این سردرب ، یكی از زیباترین نقاشی های مربوط به دوران صفویه را نشان می دهد . از این سردرب ، وارد یكی از زیباترین بازارهای جهان می شویم . این بازار در دوران صفویه مركز فروش كالاهای گران قیمت بوده است و نمایندگان شركتهای خارجی در این مكان دارای حجره هائی بوده اند . بازار اصفهان یكی از بزرگترین بازارهای ایران است كه دارای قسمتهای مختلف می باشد و در هرقسمت كالاهای خاصی را به فروش می رسانند . برای مثال قسمت صنایع دستی ، طلا و نقره ، قالی ، كفش و غیره . بازدید از همه قسمتهای بازار ساعتها به طول می انجامد
 

عمارت عالی قاپو                                         

این كاخ در قرن یازدهم هجری در شش طبقه احداث شده است . هر طبقه تزئینات هنری خاصی را دارا می باشد . از قسمتهای مهم این كاخ ، ایوان طبقه سوم ، حوض مسی در ا“ و تالار پذیرائی همین طبقه كه با زیباترین نوع نقاشی و گچ بری تزئین شده است . تالار موسیقی طبقه ششم و تزئینات گچبری بی نظیر آن و اغلب كارهای هنری به وسیله رضا عباسی هنرمند مشهور آن دوران انجام شده است .
مسجد امام                                                                           

در جبهه جنوبی میدان نقش جهان ـ (میدان امام) ـ یكی از زیباترین مساجد جهان اسلام قراردارد كه به دستور شاه عباس اول ، توسط استاد علی اكبر اصفهانی احداث گردیده است . در مرحله اول سردرب اصلی و جلوخان ورودی با دو مناره خارجی مسجد ساخته می شود . درب مسجد با ورقهای نقره و طلا تزئین گردیده و مربوط به دوره شاه صفی ، جانشین شاه عباس اول است . در داخل مسجد یك حیاط اصلی و مركزی ، با چهار ایوان و دو حیاط فرعی جانبی قراردارد . گنبد خانه جنوبی به صورت دو پوش اجرا گردیده و فضای بین این دوگنبد حدود 12 متر ارتفاع دارد . ارتفاع گنبد خارجی از كف مسجد 50 متر می باشد . كتیبه های مسجد، توسط خطاطان و خوشنویسان معروف دوران صفویه مانند : علیرضا عباسی ، عبدالباقی تبریزی ، محمدصالح اصفهانی و محمدرضا امامی مزین شده است . تمام سطوح جرزها و دیوارها و گنبد و مناره ها و طاق نماهای داخلی و خارجی مسجد از كاشیهای هفت رنگ و مرعق پوشیده شده است . نقوش این كاشی كاریها (گل و بوته ها) به صورت مجرد و رمزی ظاهر می شود .
مسجد شیخ لطف اله                                                 

در ضلع شرقی میدان امام (نقش جهان) مسجدی قراردارد كه در زمان شاه عباس اول صفوی ، هنگام احداث میدان و همراه با بناهای اطراف آن به منظور محل عبادت و حوزه تدریس مرحوم شیخ لطف اله ، كه از علما و روحانیون بزرگ جبل عامل در لبنان بوده ، ساخته شده است . ساختمان مسجد در سال 1011 هـ .ق آغاز و در سال 1028 به پایان رسیده است . این مسجد دارای یك شبستان زیرزمینی است كه كف گنبدخانه را از سطح زمین بالاتر قرارداده است . به خاطر استفاده های خاص علمی ـ مذهبی از این مسجد ، نیازی به احداث حیاط و مناره نبوده است . گنبد بر روی هشت طاق جناغی قرار گرفته و لبه این طاقها با كاشیهای پیچ به رنگ فیروزه ، تزئین یافته است .

سطوح داخلی به ویژه محراب مسحد شیخ لطف اله از شاه كارهای بی نظیر هنر كاشی كاری هفت رنگ و معرق است. در محراب دو كتیبه وجود دارد كه عبارت ذیل بر آنها نوشته شده است : عمل فقیرحقیر محتاج به رحمه خدا محمد رضا بن استاد حسین بنا اصفهانی .

این نوشته مبین آن است كه استادان و هنرمندان و سازندگان بناهای آن زمان در مقابل قدرت جان آفرین تسلیم فرود آورده و هرگز نخوت و تكبر به وجودشان راه نیافته است . 

 مسجد جامع اصفهان                                        

مسجد جامع اصفهان در گوشه شمال غربی میدان قدیم احداث گردیده است . مسجد اولیه دركنار روستای قدیمی یاوان و احتمالاًُ بر روی یك بنای مربوط به قبل از اسلام احداث گردیده است .

شهر اصفهان در سال 24 هجری ، دین مبین اسلام را می پذیرد و اولین مسجد رادر محل فعلی با ابعادی محدودتر در سال 156 هجری می سازد . در قرن سوم هجری به علت گسترش شهر و ازدیاد جمعیت ، مسجد وسیع تری بر روی مسجد اولیه پایه ریزی می گردد . عمده ترین سبك معماری به كار  رفته در مسجد مربوط به دوره سلجوقی ، به شیوه رازی است . در این شیوه كاربرد آجر و ایجاد نماهای آجری با طرحهای گره در حد اعلاء مهارت و زیبائی در نمای داخلی و خارجی گنبدهای خاكی و نظام الملك ظاهر گشته است . گچ بری محراب او لجایتو ، تزئینات كاشی كاری و خطوط بنائی و مقرنس سازی های مختلف ایوانها همراه با كتیبه های خط كوفی و ثلث ، نشانگر كوشش و علاقه هنرمندان اصفهانی در بنای این مسجد می باشد . مسجد جامع اصفهان را می توان ، به حق دایره المعارف معماری و یادگارهای با ارزش تاریخی ، فرهنگی و هنری شهر اصفهان محسوب نمود و به خاطر همین ارزشهای نهفته اش ، حفاظت و مراقبت از آن ، از جمله وظائف دینی ، ملی و فرهنگی همگان تلقی می گردد .                                                                      

كاخ هشت بهشت                                                            

كاخ هشت بهشت در میان باغ بلبل ، داخل مجموعه دولتخانه دوره صفوی در زمان حكومت شاه سلیمان (در نیمه دوم قرن 11 هجری قمری) ساخته شده است . موقعیت ممتاز باغ و عمارت هشت بهشت به گونه ای بوده كه ورودی های باغ از كلیه اضلاع آن انجام می گرفته است . در جنوب باغ هشت بهشت در زمان شاه سلطان حسین ، مجموعه مدرسه و كاروان سرا و بازارچه احداث گردیده است .

نام هشت بهشت عمدتاً در اصطلاح زمان خود ، به معنای هشتی یا ورودی بهشت بوده است . عمارت هشت بهشت در دو طبقه و بر روی یك كرسی با ازاره سنگی ساخته شده و تركیب احجام و فضاهای معماری به گونه ای ماهرانه و متناسب انجام گرفته است . در وسط ساختمان ، فضای اصلی و مركزی قرار دارد كه در پلان به صورت هشت ضلعی است . ارتباط دو طبقه از طریق دو دستگاه راه پله انجام می گیرد كلیه سطوح ایوانهای هشتی مركزی ، اتاقها و راهروها ، با سبكهای متنوعی تزیئن شده است . از جمله خصوصیات منحصر به فرد این عمارت ، حوض مروارید و آبشار ایوان جنوبی است كه آب آن از حوض فوقانی تأمین شده است .                                                                                                  

در قسمت شرق رودخانه زاینده رود و پل خواجو از آثار دوره صفویه در سال 1060 هجری ، مصادف با زندگی شاه عباس دوم احداث شده است . پل خواجو در طراحی قدیم برای چندین منظور در نظر گرفته شده است . قسمت فوقانی برای حركت سریع و عبور كالسكه ها و چهارپایان بوده در حالی كه بخش تحتانی عمدتاً برای حركت آرام و توقف و تأمل عابرین پیاده بوده است . قسمت زیرین تماماً از سنگ و ملات ساروج ساخته شده و دهانه های عبور آب به صورت بند با تخته های قطور چوبی قابل كنترل بوده و با بستن كامل دهانه ها سطح آب در قسمت غربی پل بالا آمده و دریاچه كوچكی را به وجود می آورد . در سمت شرقی ، پلكانهای سنگی انسان را تا حد تماس با آب به پائین هدایت می كند . ضمن اینكه این پلكانها خود محلی برای نشستن و لذت بردن از مناظر طبیعی می باشد . در قسمت مركزی پل ، عمارت بیگلربیگی در طبقه فوقانی و در دو طرف راهروی پل برای پذیرائی و تشریفات رسمی ساخته شده است كه اطاقهای آن در دوره های مختلف با نقوش رنگ طلائی تزئین گردیده است .                                                                      

زمانی كه اصفهان به عنوان مركز حكومت دولت صفویه انتخاب می گردد ، جهت گسترش شهر به طرف جنوب متمایل می شود . و عنصر مهم شهرسازی در آن طرح ، محور چهار باغ بوده كه از دروازه دولت به سوی جنوب احداث می گردد و حدود شش كیلومتر طول آن بوده است . این خیابان الزاماً از رودخانه عبور می نماید و بدین جهت معماران آن زمان، پل الهوردیخان را كه به سی و سه پل معروف می باشد بر روی    زاینده رود و منطبق بر محور چهارباغ ایجاد می نمایند . زمان احداث پل درحد فاصل سالهای 1008 تا1011 هجری قمری بوده و طول آن سیصد متر و عرض آن 14 متر می باشد . این پل از معماری بسیار زیبا و متناسب برخوردار است ، نظم طولانی دهانه های آن ، ابهت و وقار خاصی در آن به وجود آورده است . در طرفین سطح فوقانی ، دو راهروی سرپوشیده ساخته شده كه هم در زمستان و هم در تابستان سرپناه مطمئنی برای عابرین می باشد . پل الهوردیخان را می توان نتیجه مطلوب تركیب فنون در مهندسی با هنر معماری محسوب كرد .                                                      

در قرن یازدهم هجری ، تعدادی از ارامنه ساكن در ارمنستان فعلی به اصفهان منتقل گشته و در دهكده ای در جنوب غرب اصفهان سكونت داده شدند . نام آن دهكده را جلفا گذاشتند . پادشاهان صفوی براساس فرامینی كه صادر كردند ، آزادی های مذهبی برای آنها را تضمین نمودند و این اقلیت ارامنه را مورد حمایت قراردادند . در بین ساكنان جلفا ، تجار و افرادی كه دانش فنی آن دوران را دارا بودند ، وجود داشتند . با كمك و مساعدت تجار ارمنی چند كلیسا از جمله كلیسای وانك احداث گردید . اكنون جلفا بخشی از شهر اصفهان محسوب می گردد . كلیسای وانك یكی از زیباترین كلیساهای ایران است كه دارای آمیخته ای از معماری ایرانی و اروپائی می باشد . داخل كلیسا تزئینات هنری از جمله گچبری ، نقاشی و طلاكاری وجود دارد . در كنار كلیسا ، موزه با ارزشی وجود دارد كه در آن تابلوهای نفیس نقاشی ، كتب خطی و سایر اشیا نفیس هنری دیده می شود .
آتشگاه                                                                    

كوه آتشگاه در 7 كیلومتری غرب اصفهان در همان مسیر منارجنبان قراردارد . ارتفاع این كوه حدود 1680 متر از سطح دریا است . در زمان ساسانیان یك آتشكده در بالای این كوه احداث شده است . ساختمان از خشت های بسیار بزرگ و ضخیم ساخته شده است . جایگاه و محل روشن نگه داشتن آتش هنوز در بین خرابه های بالای كوه دیده می شود و این بنا یكی از معدود بناهای مربوط به دوران قبل از اسلام است .
منارجنبان                                                                        

منارجنبان یكی از آثار تاریخی مشهور ایران است كه در 5 كیلومتری غرب اصفهان در جاده اصفهان به نجف آباد قراردارد . ساختمان دارای یك ایوان و دو مناره است . قبر عبداله این محمد ابن محمود یكی ازچهره های شاخص قرن 8 هجری در این بنا قراردارد . احداث این بنا همزمان با دوران حكومت ایلخانیان مغول می باشد . این بنا از نقطه نظر معماری ، دارای ارزش فراوانی است . یكی از ویژگیهای این بنا این است كه اگر یكی از مناره ها تكان داده شود ، مناره دوم و تمام ساختمان تكان و حركت بسیار محسوس دارد . ارتفاع ایوان از سطح زمین 10 متر و ارتفاع مناره ها 5/17 متر می باشد . مسئله بسیار مهم این است كه این بنا را برای تكان دادن نساخته اند وتكان دادن زیاد آن موجب ویرانی بنا می گردد .