درباره ی ریشه ی تاریخی این ذكر طلاعات مستند ودقیقی وجود ندارد ؛ برخی معتقدند دردوران های پیشین مردمانی كه زندگی آنان بر محور اقتصاد معیشتی استوار بود ؛ و به صورت كوچ رو ؛به دامداری وشكار مشغول بودند ؛ طبق شرایط چنین حیاتی ؛ اكثر مواقع آماج حملات ؛ تاراج و غارت گری های دشمنان قرار می گرفتند . بدین جهت ؛ ضرورت امادگی های رزمی برای مقابله باآنان با روحیه ای مصمم و پرتوان ؛ اصلی الزامی در زندگی آنان به شمار می رفت . به همین دلیل ؛ آنان در اوقات فراغت و در فرصت های مناسب ؛ با در دست گرفتن شمشیر و انجام حركات رزم جویانه ؛ سر دادن نعره های بلند از گلو ؛ بطور دسته جمعی ودایره وار ؛ روحیه ی مبارزه جویی وتوان مندی خویش را در نبرد بی امان تقویت می كردند . علیرغم این دیدگاه كه منطقی بنظر میرسد ؛ شاید بتوان ریشه ی این مراسم را به شكلی ملموس تر درآ‌‌‍ًٌَئین( شامانیسم ) در میان تركان اسیای مركزی جستجو كرد . طبق ائین (شامان ) كسی كه مدعی ارتباط با عالم مافوق طبیعی (نامرعی ) است ؛ با اجرای حركات چرخشی وجهش های خاص رقص گونه با شمشیری اتشین ؛ در صدد خارج نمودن ارواح از جسم بیمارانی بر می امدند كه توسط نیروهای نامریی چون ارواح ؛ شیاطین ؛ دیو ؛ جن و پری تسخیر شده بودند .طبق این آئین است كه برخی بیماران روانی را درمیان حلقه «ذكر خنجر » می بردند تا بلكه بر اثر یك جذبه و خلسه به حال طبیعی برگردد. این مراسم در طی گذر از مراحل تطوری جریانات فرهنگی ـ اجتماعی و با پذیرش دین اسلام توسط تركان آسیای مركزی در قرن چهارم وهم راستا با تحولات وپویایی فرهنگی جامعه ؛ تغیراتی را در خود پذیرفت ؛ با گسترش اسلام و تلاش صوفیان و ایشان ها و طللاب حوزه های علمیه ؛ شكلی مذهبی به خود گرفت . وبا لحاظ نمودن «ریتمی » موزون و گروهی نمودن اجرای این مراسم ؛ آن را از شكل منفرد كه بوسیله « شامان » انجام می گرفت با وارد كردن اشعار مذهبی و عرفانی ؛ از آن پس این مراسم در زمان های ویژه در آئین های مختلف مذهبی با جاذبه ی بهتری اجرا می شد ؛تا جائیكه بعد ها به عنوان وسیله ای جهت تقرب وذكر الله توسط صوفیان و عارفان شیدای تركمن به كار گرفته شد. در سالهای متمادی ؛ ذكر به تدریج از حوزه های علمیه بیرون آمد و در میان مردم رواج عام یافت به طوری كه این مراسم موزون و آهنگین توسط مردم در جشن ها و اعیاد و عروسی ها ؛ با شكوه جلوه ی ویژه ای اجرا می شد . اما متأسفانه سالیانی است كه این هنر سنتی؛ به تدریج رو به فراموشی وزوال می رود و تنها گاهی اوقات در جشنواره ها و مراسم دولتی اجرا شده و كمتر مورد توجه تركمن ها در مراسم عروسی و جشن های آنان قرار می گیرد. برخی از محققان معاصر ؛ رقص خنجر تركمن ها را همانند آئین گوات در بلوچستان و آئین زار در خلیج فارس می دانند و این نوع آ ئین و مراسم را علاج بیماری های روحی و روانی می دانند و به ویژه آئین پر خوانی را به « شمن مرتبط می سازند » . در دوران های باستانی ؛ بیماران را با نی و ساز چاره می كردند و بر بالین بیمار تار می نواختند . امروزه نیز این باور در میان تركمن ها وجود داردكه وقتی بیمار مبتلا به سرخك می شود نی می نوازند تا با اهنگ اهنگ خوش و شاد؛ بیماری رابطه نداشته واز تن بیمار فرار می كند .چنانكه گفتیم ذكر خنجر حالت مذهبی دارد . در دوره های قبل از اسلام آن را شمشیر به دست انجام می داده اند و نام خنجر نیز به همین جهت روی آن مانده است . در این زمان ها تركمن ها قبل از رفتن به میدان جنگ شمشیر به دست حركاتی انجام می داده اند و از خدا می خواسته اند كه آنان را در جنگ پیروز كند. این مراسم كه جنبه ی رزمی- مذهبی داشته است بعد ها به صورت سمبلیك در می آید. تعداد افراد در ذكر مطرح نیست گاهی 6 و گاهی 8 ویا بیشتر به میدان می آیند .در مشاهده ی حركات این مراسم نوعی حالت خلسه و پاكی روان و غلبه ی انسان بر امیال نفسانی احساس می شود. حالات و حركات بدنی اجرا كنند گان در واقع نوعی فنون رزمی در ارتباط با شیوه ی زندگی عشیره ای این مردم با حالت و جذبه ای از شوق و نشاط ؛ یك قداست عرفانی را برای بیننده تجسم می كند. نحوه ی اجرای ذكر :
در حالت ایستاده
ایا دوسلار برادرلار الیمدن شونقاریم اوشدی
توتای دیسام قولیم یتمز ایكی باقیم اوزلیب قاچدی
امین خدا ؛ امین خدا
هو؛ ها؛هو (در حالت حلقه زدن )

در حالت ایستاده :
ای كریم بو باكریم قادر خــــــدا سندن مدد
بارچالار نینگ آتاسی آدم حـــــــوا سندن مدد
هر نه بولغای كل عالم انبیــــــــــاء سندن مدد
فخر عالم حق حبیبی مصطـــــفی سندن مدد
هو؛ ها؛ هو
آی آلای آلای ؛ آی آلای آلای
ای گوزیم سنی ای گوزله یار ای دیلیم سنی ای سوزله یار
ای قلبیم سنی ای اسله یار آلای آلای آلای
استه یور هو؛ها ؛ هو
استه یور

ترجمه:
ایا یاران برادران مرغ شاهینم ز دستم گریخت
دستانم به گرفتن آن قادر نیست زیرا دو دستم از بدنم گسیخت
خدایا مرا یاری ده هو ؛ ها؛هو
ای كریم كار ساز قادر متعال از تو مدد
ای آدم وحوا نیای انبیـــــــــاء از تو مدد
هر چه در كل عالم هست انبیاءاز تو مدد
ای حبیب فخر جهان محمد مصطفی از تو مدد
هو؛ ها ؛هو
یا رب یارب یا رب
چشمانم تو را می نگرد زبانم گویای توست
قلبم تو را می خواهد یا رب یا رب
تو را یا رب یا رب
تو را هو ؛ ها؛ هو

منابع:
پژوهش هایی بر فرهنگ و تمدن مردم گلستان ؛ موسسه انتشاراتی مختومقلی فراغی ـ چ.اول-1378– ندیمی؛كمال الدین ایری ؛ مایساـ تاریخ و فرهنگ تركمن؛موسسه انتشاراتی مختومقلی فراغی ـ چ.اول ـ تابستان 1380



نویسنده : آق اویلی اوزون دوجی

لباس مردان تركمن
«عنصرهای اساسی پوشاك مردانه تركمنهای یموت ، پیراهن فراخی است با آستین های دراز كه هم پیراهن زیر است و هم جامه رو برای مردان در هر سن و سال و تنبانهای گشاد پیراهنهای مردان مسن و روحانیون ، دراز است و تا به زانو می رسد . پیراهن های مردانه را از پارچه های نخی رنگارنگ می دوزند . مردان میان 50 تا 60 ساله و بزرگتر از آن پیراهن سپید می پوشند . یقه این پیراهن ها ، مدور (سوپی یا كا) ، بی دكمه و با بریدگی افقی در بالای شانه ها ست . در آخر بریدگی پارچه هایی می دوزند و آن را با نوار كوتاهی (یاكا – یوپی) محكم می كنند . این پیراهن ها ع نقش و نگاری ندارند و آرایش آنها نواری است كه در كنار یقه جیبهای پهلو و آستین دوخته شده است .
تنبانهای زیر مردانه «بالاك» و تنبانهای رو «جولبار» نام دارد . بالاك جوانان و مردان میان سال از پارچه های نخی رنگارنگ و بیشتر پارچه های سبز و یا نیلی و برای مردان كهنسال ، از پارچه هایی سپید دوخته می شدند ».
«جامه بالائی زمستان تركمنها پوستین هائی بنام «ایچمك» كه معمولاً از پوست بره قره گل كه به رنگ زرد در می آورند ع می باشد .
پوستین از پوست بره ، آستینش تنگ و دراز و دامنش تا زیر زانو ها می رسد. در جلو پوستبن دكمه و یا قلاب نیست ناچار وقتی كه می پوشند با دو دست جلوی دامنش را می گیرند تا از هم باز نشود . اما هر وقت كه می خواهند به كاری مشغول شوند ، یا بر اسب بنشینند ، روی پوستین و دور كمر را با شال می بندند.
مردان كلاه پوستی «تلپك» بر سر می گذارند كه از كلاه ازبك ها زیباتر است .مردان تركمن دارای دو نوع كلاه پوستی هستند كه نوعی از آن نیم گرد است . همه سر پوش گرد و اطراف آن از پشمهای بلند و مشكی انباشته است . و نوع دیگر به شكل مخروطی ناقص است كه قسمت گشاد آن در بالا قرار می گیرد . این كلاه سر پوشی مسطح دارد و آن را معمولاً با پارچه قرمز خوش رنگ می پوشاندند و «نوارهائی به شكل برای زینت روی آن می دوزند هردو نوع كلاه آستردار است .
موقع آلامان لباس سبك و مجللی به نام«چاپان» خیوه بر تن می كردند و آن لباس شبیه لباس خانه است ولی كوتاه تر»
«لباس اصلی تركمن ردای بلند بوده كه به آن «دون» می گفتند و بنا به رنگ و نوع بافت به دو نوع تقسیم می شود . اگر از ابریشمی كه كاملاً قرمز رنگ باشد «قئزیل دون» و اگر رنگ آن متمایل به زرد و بافت پارچه آن یكنواخت نباشد و پیله هایی با رنگ مختلف از درون آن عبور دهند به آن «غار مادون» می گویند . بر حاشیه «دون» نوارهای سوزن دوزی از نوع «آلاجا» وجود دارد كه به زیبایی دون می افزاید.
بر كمر و به روی دون كمربندی از نقره می بستند كه به آن «شده غوشاق» و یا «ترمه شال» می گویند .
امروزه این لباسها را تنها كسانی كه ذكر نمایشی را اجرا می كنند و كسانی كه آواز و موسیقی می خوانند (باخشی ها) بر تن می كنند آن هم تنها در مراسم و جشن ها .

لباس زنان
لباس زنان تركمن بسیار متنوع و در هر دوره از سنی به شكل خاصی بروز می كند . تنوع لباس علت و فلسفه خاصی دارد كه با سن زنان همراه است .
«دختران تركمن كلاهی بر سر می گذارند كه آنرا به نام های مختلفی چون «بورگ»،«تا سه گ» و «تاخیه» می خوانند . روی این كلاه را كه به صورت گرد و بدون برجستگی می باشد ، با پولك و «قبك» های نقره ای زینت می دهند . دختران موهای خود را به صورت چهار رشته می بافند كه دو رشته از جلو و دو رشته به پشت آنان می افتد . موها را با آویزه هایی از جنس طلا و نقره به نام «ساچ باغ» (مو بند) می آرایند . در نوك قبك ها كه لوله شكل می باشد به هنگام نامزد شدن پر پرنده ای به نام «اوتاغه» قرار می دهند و به این دختر «اوتاغه لی غیز» می گویند.
«زنان تركمن در زیر پیراهن شلوارهای رنگی درازی می پوشند . برش شلوارهای زنانه همسان برش شلوارهای مردانه است ، اما با شلوارهای مردانه این تفاوت را دارد كه پایین آن تنگ است و به پاها می چسبد . این شلوارها را با تكه های پارچه های دارای رنگ و جنس گوناگون می دوزند . بخش پایینی شلوار (تازانو) از پارچه های قرمز و یا آبی رنگ ابریشمی است كه در خانه بافته شده و بخش پایینی آن نیز از حریر مرغوبی است كه بالای آن ، با نخ پشمی ، گلدوزی ظریفی می كنند . در پایین پارچه های شلوار ، نوار سیاهی به پهنای 1-5/1 سانتی متر می دوزند كه «بالاك یوب» نام د ارد .
«زنان پارچه پیشانی بند خودشان را كه به لهجه تركمنی «آلانگی» می نامند ، مانند تازه عروسان نمی دوزند ، بلكه وقتی كه بخواهند به شهر یا میهمانی و عروسی بروند علاوه بر «پویك یالق» و «آلانگی» روسری های گران قیمتی به نام «چارقد» به سر می اندازند، این روسری ها ، كه با ریشه های آویخته اش تا ساق پاها هم می رسد ، چهار گوشه است .
«زنان چكمه های پاشنه بلند به رنگ زرد یا قرمز بر پا می كنند».
«زنان جوان تركمن ، زیور آلات دل گونه ای را بنام «آسیق» بر گیسو می زنند .
زنان تركمن گوشواره های طلا و نقره گوناگون «گولاك خالكا» (حلقه گوش) دارند :
وسایل زینتی دستان ، «بیله زیگ» و «اوزوق» هستند . «بیله زیگ» دستبندی است بزرگ با تكه های طلا كه دو سر آن در پشت دست به هم نمی چسبد.
اوزوق النگویی است كه بیشتر ، از نقره ساخته شده است . «آچار باغ» گردن بند نقره با آب طلا ، بر روی سینه نصب می شود و دارای تكه های كوچك آب طلا داده شده است و در میان گلی است و همه قطعات آن با زنجیر به هم پیوسته شده اند .
تمروزه همه این وسایل زینتی كه از انها اسم برده شد در میان تركمنهای ایران دیده نمی شود بلكه آنها را به عنوان وسایل زینتی استفاده می كنند ، تنها شلوارهای تركمنی با گلدوزی های ظریف و بسیار زیبا در میان انها وجود دارد امروزه تركمنها لباسهای بلند می پوشند و چارقد بر سر می گذارند و پس از عروسی آلانیق «كلاه» به سر می گذارند.