«آذری» سؤزو تاریخ زیبیل‌قابیسینا آتیلمالیدیر!

بعضاً بعضی دوستلار سوروشورلار کی بیر بئله درگیلرده، کیتابلاردا و حتی دانیشیقلاردا «آذری» کلمه‌سینه توخونماقلا، اونا قارشی دوروب و اونون ایشلتمه‌یینی رد ائدیب، اونو قوللانانلاری ائلئشدیریرلر. بس نه‌دن بیر سیرا تورک ـ آذربایجان عالیملری یازدیغی مقاله‌لر و حتی بئله دانیشیق‌لاریندا «آذری» سؤزونده‌ن بوللوجاسینا یارارلانیرلار؟ ایستر «آذری تورکجه‌سی» کیمی و ایسترسه «آذریلر» کیمی! حتی بیر گون نوید ـ آزربایجان درگیسیندن ده بئله بیر سورغو ائدیلمیشدی. (الو نوید بؤلومونده) و اؤزه‌لیك‌له پروفسور زهتابی اؤرنک وئریلمیشدی. خاطیرلاییرام «نوید ـ آذربایجان» قزه‌تسی بو آنلامدا بیر جاواب یازمیشدی کی پروفسور زهتابی ایشله‌دن «آذری» ایله کسروی ایشله‌دن «آذری» آراسیندا فرق واردیر. اساساً زهتابی رحمتلیک «آذری»‌نی تورک دیلی و آزربایجانلی آنلامیندا ایشلَتمیشدیر.باشقا سؤزله، جاوابدا گلن سؤزلر بوسبوتون دوز اولسالاردا، آما یئترلی اولمامیشدیرلار. بو اساسدا بو قیسا یازیدا «آذری» سؤزو حاقدا دانیشماق ایسته‌ییریك. بورادا کسروی و اونون تؤر ـ تؤکونتولرینه جاواب وئرمک مقصدینده دئییلیک. اونلار او زامانین دورومونا اویغون بیر پارا اویدورمالارا اَل ووُرموش و مادی ـ معنوی ایستکلرینه ده چاتمیش و ایندیلیکده‌ده اونلارین اوُیدوردوغو سؤزلرین تام بوْش، یئرسیز و قوْندارما اوْلدوغو بللی اوْلموُشدور. بوْرادا مقصد اؤز آزربایجان‌لی و آزربایجانچی یازیچی‌لاریمیز طرفینده‌ن ایشله‌نن «آذری» سؤزونه توْخونماق و ائلئشدیرمك‌دیر(انتقاد)! بو یازیچی‌لاریمیزدان نه‌دن «آذری» سؤزونو ایشله‌دیرسینیز و اوْنو نه آنلامدا ایشله‌دیرسینیز ؟ سوْروُسونو سوْراندا، «آذری، آزربایجان سؤزونده‌ن آلینمیش و آنلامی  تورک آزربایجان‌لی و آزربایجان تورکجه‌سیدیر.» جاوابینی آلیریق. شوبهه‌سیز بوُن‌لار کسروی کیمی «آذری» سؤزونه باخماییرلار و اوْنوُ یالنیز آزربایجان سؤزونون قیسادیلمیشی کیمی ایشله‌دیرلر. آما بیزجه بوُ ایش علمی اساس‌لارا دایانماییر:

1. «آ‍زربایجان» بوتون بیر کلمه‌دیر. باشقا سؤزله اونون تشکیل وئریجی عونصورلری هله‌لیک تام بللَندیرلمه‌میشدیر. بیر سیرا کیمسه‌لر اونو «آتورپاتکان» سؤزوندن و بعضیلری «آذ + ار + بای + کان» سؤزلریندن تؤرنمه‌سینی بیلیرلر. اونون کؤکونو فارس، ائرمنی و باشقا دیل‌لرده  آختارانلار بئله وار. بوُن‌لارین هامیسی گؤستریر کی «آزربایجان» سؤزونون نه اولدوغو، نه آنلام داشیدیغی هله‌لیک، بوتونلوک‌له بللی دئییل. بئله‌لیکله بو سؤزو پارچالاییب، سونونا شکیلچی (اَک) آرتیرماق تامامی‌ایله غئیر ـ علمی بیر ایش اولاجاقدیر.

2. بعضی‌لری «آزربایجان» سؤزونده‌ن «آذر» سؤزونو اساس و تمل بیلیرلر. بونلار ایکی قوُروپدورلار. آذر = اود + اَر = اود گؤزتچیسی و آذر = آذ (آس) + ار = آس قوْومونون کیشیسی، و بئله لیکله بیز «آذر»لریک دئیه، اونون سونونا بیر شکیلچی‌نین آرتیریلماسینی دوز و علمی سانیرلار.

3. «آذری» سؤزو تاریخده ایسلامدان سونراکی عصیلرده، عرب یازیچی‌لاری طرفینده‌ن کیتابلاردا یازیلمیشدیر. «الآذریه»، «الآذربیجه» و ... کیمی واریانتلاری کیتابلاردا گؤزه ده‌َییر و بو نئچه جور یازیلمالار بو شوبهه‌نی دوْغورلایاراق «الآذربایجانیه» سؤزو ایسته‌نیلمه‌دن تکجه کاتیب‌لرین یانلیش‌لاری واسیطه‌سیله بئله‌ بیر فوْرمایا دوشموشدور. یعنی اصلی هامان «الآذربایجانیه» ایمیش و سونرالار کاتیب‌لر اونو یازدیقدا، نوسخه گؤتوردوکده «الآذربیجه» و «الآذریه» فورمالارینا دوشموشدور.

4. اساساً هر بیر آزربایجانلی‌دان سن نه‌سن؟ سن کیمسن؟ سوْروُسو اوْلوُنورسا، «من تورکم، آزربایجانلی‌یام و دیلیم ایسه تورکودور» یانیتی آلیناجاق. بو دوُروم یوز ایل‌لردن بری بئله ایمیش و اینشاا...دا بئله اوْلاجاقدیر. آنجاق کئچمیش یوز ایلده، اؤزه‌ل‌لیك‌له شوروی‌ده گئدن سوْلچولوق حرکاتی و سونرالار ایستالینیستی چالیشمالار سوْنوُجوندا آیدین‌لار، روشنفیکیرلر و اؤزه‌ل‌لیک‌له سوْلچوُلار و سووئتچیلر ایچینده، حاکیم روسلارین یایدیغی «سیز تورک ـ تاتار دئییل‌سینیز، سیزین دیلینیز تورکجه دئییل، بلکه سیز آذری و دیلینیز ایسه آذری ـ آرزبایجانجادیر» دوشونجه‌سی یئر آلماغا باشلادی. روسیانین ایچه‌ریسینده اوْلان موسلمان تورکلری بیر ـ بیریندن آییرماق اوچون اوْنلاری چئشیدلی جومهوری‌لر آراسیندا بؤلمک‌له، دیل‌لرینه‌ده تورک دیلی یئرینه، آذری ـ آزربایجانجا، اؤزبکجه، قازاخجا، اویغورجا، و ... آدلاری وئریلدی.بو تایدا ایسه هامان یورودولن سیاست‌لر ایجرا اوْلوندو. تورک آزربایجانلی‌لارا «سیز آذری و دیلینیز آذری‌دیر» دئمکله، اونلاری اصیل تورک ـ آزربایجان كیملیك‌لریندن آییرماق ایسته‌دیلر. سونرالار بو سیاستلر، اؤزللیکله قوزئی آزربایجان‌دا یورودولن آذری ـ آزربایجانجا بحثی، حتی بئله سوْلچوُ اوْلمایان یازیجی‌لاریمیز و آیدین‌لاریمیزا دا ائتکی بوُراخاراق، اوْنلاری دا «آذری» سؤزونو (البته تورک ـ آزربایجانلی آنلامی اولاراق) ایشلتمه‌یه یؤنله‌تدی. بئله بیر سیاست‌لر نتیجه‌سینده تورکلوک و تورک دیلی یالنیز تورکیه‌لی‌لره قالدی.

5. هامی‌یا بللی‌دیر کی بیر میلتین دیلینی، اؤزه‌ل‌لیک‌له اسکی میلت‌لر سیراسیندا اوْلان بیر اوُلوسون دیلینی اوْن‌لارین یاشادیغی تورپاق‌لار آدی‌یلا ایفاده ائتمک اوْلماز. البته اوْلا بیلسین کی اؤلکه‌لری‌نین آدی اوْن‌لارین آدیندان و دیل‌لری آدیندان گؤتورولسون کی او باشقا بیر سؤزدور. بیز اگر آزربایجان سؤزونون بسیط بیر سؤز اولماسینا قاییل اوْلماساق و اوْنوُ « آزر + بایجان» سؤزلریندن تؤرنمه سانساق (اگر آزربایجان سؤزو بسیط و ساده بیر سؤز نظرده آلینیرسا، اوندا اونو پارچالاییب، شکیلچی آرتیرماق یانلیش بیر ایش اوْلاجاقدیر.  «خوراسان» سؤزونو پارچالاییب، خوراسان اهلیندن اولان بیر شخصه خورلی ـ خوری (خُری) دئییلمه‌سینه بنزه‌ر و بونون یالنیش اولدوغ آپ آیدین بللی‌دیر) یئنه ده «آذری» سؤزونون ایشلتمه‌سی دوز اولمایاجاق. «ی» شکیلچیسی عرب دیلیندن گلن بیر اَک دیر و بیزیم اونون یئرینه «لی و جا» اَکلریمیز اوْلان یئرده، اوندان یارارلانماق اصلاً علمی و میللی بیر ایش دئییل. بو اساسدا «آذری» سؤزو یئرینه (منسوبیت بیلدیرن چاغ) «آذرلی» سؤزونو ایشلتمه‌لی‌ییک. «آذری» سؤزو (دیل آنلامیندا) اوسته سؤیله‌دیییمیز کیمی اصلاً دوز دئییل و بو آرادا حتی «آزربایجانی» (دیل آنلامیندا) و «آذربایجانجا» سؤزلری ده ابدا علمه دایانان سؤزلر دئییل‌لر. حتی اگر «آزربایجانجا» سؤزو دوز ساییل‌سا دا ( دوغرو اوْلمادیغینی ثابیت ائتدیك، آنجاق سووئتلر دؤوروندن تاسوفله هله ده  آزربایجان جوهورییتینده ایشله‌نیلیر.) اوندا یئنه ده «آذری» سؤزو یئرینه « آذرجه» سؤزونو ایشلتمه‌لی‌ییک.

«آذری» سؤزو عرب فوْرمالی بیر سؤزدور و مدنیت‌لی بیر میللت ایدیعاسیندا اوْلدوُغوموز حالدا هارالی اوْلدوغوموزو یابانجی بیر سؤزله و یابانجی‌لار بیزی او آدلا تانیدیغی سؤزله ایفاده ائتمه‌ییمیز گولونج بیر ایش ساییلا بیلر و عاغلا سیغمازدیر.بئله‌لیك‌له هله ده یاشلی یازیچی‌لاریمیز و چوخ ـ چوخ آز حال‌لاردا گنج یازیچی‌لاریمیز آراسیندا ایشله‌نیلن «آذری» سؤزو نه قدر یئرسیز و یانلیشلیق‌لا یاناشی بیر سؤز اوْلدوغو گؤرونور. بونودا آرتیریماغیم گره‌كیر بعضاً بیر سای یازیچی‌لاریمیزدان بئله بیر ایشه اَل آتمالاری‌نین سببینی سوردوقدا، «من ایسته‌ییرم آذری‌نین تورک‌ آزربایجانلی آنلامدا اولدوغونو هامی بیلسین و نه کسروی دئدییی کیمی فارس کؤکلو بیر میلت» جاوابینی آلیریق،بو دا یازیچی‌لاریمیزین صاف اوره‌ک‌لییی و خیدمت ائتمه آماج‌لاریندان سوُ ایچیر. آنجاق «آذری» سؤزونون تورکجه‌میزده نه قدر اساس‌سیز اولدوغونو بیر یاندان و هله ده سیاست عالمینده هامان کسروی دئین کیمی آنلانیلماسینی گؤردوکده، «آذری» سؤزونون بیزیم یازی‌لاردا هر منظورلا ایشله‌دیلمه‌سی‌نین نه قدر ضررلی اولدوغونو دوُیماق ائله ده چتین بیر ایش دئییل‌دیر.آذری كلمه‌سینیین تامام‌ایله یازیلازیمیزدان و دانیشیق‌لاریمیزدان آتیلماسی اومودویلا.

منابع فارسی، كردی و ارمنی نام شهر اورمو (اورمیه) را به شكل "ارومیه" و منابع توركی و آزربایجانی این نام را در زبان فارسی به شكل "اورمیه" و به زبان توركی مطابق با تلفظ مردم به شكل "اورمو" می نویسند. گروه دوم معتقد به توركی بودن نام اورمو و در نتیجه اورمیه و همریشگی احتمالی آن با اسامی شهرهایی مانند اور و اوروك (از تمدن سومری)، اورگنج (دو شهر در ازبكستان و تركمنستان) و اورومچی (در تركستان چین، بئش پالیق سابق) اند.

 تئوری سومری نام اورمیه: مدافعین این تئوری، نام اورمیه را به شكل "اور(و)+ مو" (URU+MU)و یا "اور(و)+مه" (URU+ME) تقطیع می كنند.

1- "اوروURU " در زبان سومری كه از طرف عده ای زبانی خویشاوند با زبان توركی و یا پروتوتورك در نظر گرفته می شود، به معنی شهر و آبادی است. نام دو عدد از مهمترین شهرهای سومری "اور" (المقیر فعلی در جنوب بغداد) و "اوروك" (ورقه فعلی) بوده و احتمال داده می شود نام كشور عراق نیز یادگار كلمه اوروك سومری باشد. (اوروق و یا اوروغ در تركی به معنی قبیله و یا گروه انسانی خویشاوند و در تركی معاصر به شكل اویروق به معنی تابعیت و شهروندی است).

2- "موMU " در زبان سومری (معادل شامو در زبان آكادی) به معنی بهشت و یا بخشی از آسمان-بهشتها و شاید به معنی باران است. "مهME " نیز در این زبان به معنی معیارها و نرمهای فرهنگی و یا پرچمها و نشانه های این نرمها می باشد. بنابراین "اوروموURUMU " به زبان سومری به معنی "شهر بهشتی"، "شهر باران" و "اورومهURUME " به معنی "شهر فرهنگ، شهر بافرهنگ" می باشد. نام اورومو به معنی شهری بهشتی با باور رایج در ادوار باستان مبنی بر قرار داشتن باغ عدن در آزربایجان –تبریز همخوانی تمام دارد.

 تئوری اورال –آلتائیك نام اورمیه: در زبانهای مخلتف اورال-آلتائیك نامهای جغرافی متعدد مشابه با نام اورمیه وجود دارند. این نامها را میتوان به دو دسته جداگانه، یكی با معانی مكان و مقر و دیوار و دیگری با معانی زیبا و شاد و شوق و ... تقسیم كرد:

1- بن "اورUR " در زبان توركی باستان به معنی مكان و مقر و... و "اٶرو-هٶروÖRÜ-HÖRÜ " به معنی دیوار درهم تنیده است. ("اورUR " به سومری به معنی انسان است). كلمات اورتا (وسط)، اوردو (قرارگاه خاقان و ارتش)، اورون (مقام، مكان)، اورناماق (جای گرفتن)، اورلاتما (اسكان دادن)،... در زبان توركی و بنا به شماری از صاحبنظران كلمات یورد و یا یئر نیز از همین ریشه اند.

2- در زبانهای اورال-آلتائیك تركیبات متعددی وجود دارند كه یادآور نام اورمیه اند. در همه این نامها معانی شادی، زیبائی، ذوق و شوق و الهام بخشی مستتر است:

الف- در زبانهای مونقولی كلمات اورماURMA ، اورامURAM ، اورمانURMAN ، اورماسURMAS ، اورمURM ، اوروما URUMUو .... به معانی روحیه، الهام، شوق و ذوق میباشند. نام شهر اورومچی URUMÇİ ویا اورونچی URUNÇİاویغورستان (تركستان چین) نیز كلمه ای مونقولی (لهجه باستانی مربوط به دو هزار سال پیش) است. در این تركیب اورو URU به معنی زیبا و مچی MÇİ به معنی مرغزار و كشتزار است.

ب- در زبانهای اورالیك (فینو اوگوریك مخصوصا در زبان مجاری) اٶرٶم-اٶرٶل ÖRÖM-ÖRÖLبه معنی شادی و نشاط است (زبانشناسان این نامها را ماخوذ از زبان توركی دانسته اند).

ج- در توركی باستان، اورینÖRİN, ÜRİN ، اورون ÜRÜN و اورگونÜRGÜN همه به معنی شاد و شاداب بودن. بنابر این نظریه، نام اورمیه كلمه ای اورال آلتائی به معنی مكان زیبا و شادی بخش است.
تئوری تلفظ مردمی: عده ای نیز نام اورمیه را ناشی از تلفظ توركی "رومیه" و یا "رومی" میشمارند. طبق این نظر، از آنجائیكه صدای "ر" در اول كلمات اصیل توركی نمی آید، برای رفع این صدا از اول این چنین كلمات وارده از زبانهای خارجی، صدای "او" و یا "ای" به اول آنها (مانند ایره حیم به جای رحیم و .....) افزوده می شود. چنانچه واژه های "روم" و "روس" در توركی مردمی به شكل "اوروم" و "اوروس" تلفظ میشوند. نام شهر "اورفا" در تركیه نیز طبق همین قاعده و از افزودن صدای "او" به اول نام قدیمی این شهر "روبا" حاصل شده است.

نام دومین شهر آزربایجان اورمو-اورمیه، چه از ریشه توركی- اورال آلتائیك اروم-اورون، چه از تلفظ توركی "رومیه" و چه از ریشه سومری اورومو-اورومه گرفته شده باشد، شكل "اورمیه" مانند خود این شهر، دارای بار و هویت توركی است و شایسته است كه در زبان فارسی نیز به جای فرم غیرتوركی ارومیه بكار رود.

قایناق:اینترنت

اورمونون اسكی دروازالاری

اورمیه بلده‌سی یا بلده اورمیه یئددی مهم دروازا یا قاپی‌یا صاحیب‌ایمیش.دارالعماره اورمی اصلینده آذربایجان خانلیق‌لاری دوْوروندا عالی قاپو یا دربندده‌ن باشلانیب زنجانا قدر و سینان‌دژ(سنندج)و خلخال شهرینه كیمین بیر گئنیشلییه صاحیب‌ایمیش، و بو دوْولتین مركزی اورمو افشار دوولتچیلیغین مركزی یا محمد قولو خان افشار عصرینده دارالعماره اورمو آدی‌یلا مشهورویموش.بو دوراندا شهرین اطرافینا بدن دووارلاری تعمیر یا یئنیده‌ن تیكیلمیشدیر. بو ایش اوچ ایل مدتینده باشا چاتمیشدیر.ریوایتلره گؤره هر بیر موهندیس یا ناظیر ایشینده ائهمال‌كارلیق ائتسه‌یدی،همین حیصارین ایچینده گؤمولوردو.بؤیوك حیصارین یئددی قاپی‌‌سی (دروازه) و 24 بورجو و بیر نئچه نقیب یا یئر آلتی گئچیدی وارییمیش.بو یئددی دروازه‌نین آدی ترتیب‌له بئله ذیكر اولونوب:

1-ارك دروازاسی:عیمارت چاهار بورج ریضا قولوخانی و موشرف‌ایدی جنوبا؛

2-بازار باش دروازه‌سی:جنوب شرق و ایندی‌كی سه‌هوم‌بنده(سه گونبد) مونتهی اولورموش؛

3-تورپاق قالا دروازاسی:شیمالا موشرف‌ایدی، مال مئیدانینا ایندی‌كی مدنی2 خیاوانینین سونو(چهار راه آتش‌نشانی)

4-بالوو دروازاسی یا سالماس دروازاسی:جووودلر داغینا مشرف‌ایدی،ایندی شاهپور یا سالماس دروازاسی و یا مئیدان شهدا آدلانیر.

5-عسگرخان دروازه‌سی كی هیندو دروازه‌سیدا آدلانیرمیش و دوققوز پیله‌یه مشرف‌ایمیش.

6-كورده شهر دروازه‌سی: شهرین جنوب غریی و ایندر ایالت مئیدانینا مونطبق‌دیر.

7-خزران یا هازاران دروازه‌سی:خیلان قبریستانلیغینا مشرف‌ایدی و ایندی‌ آغا قبری آدلانیر

نگاهی به زندگی پربارپروفسور زهتابی

پروفسور دكتر محمد تقی زهتابی دانشمند بزرگ ایران، ادیب زبانشناس، شاعر،مورخ و محقق برجسته آذربایجان.

در 22 آذرماه 1302در محله چای شهرستان شبستر در خانواده كیریشچی متولد شد،نام پدرش محمدعلی و نام مادرش سعادت بود.در سن 6سالگی در مكتب خانه قدیمی بانوان به درس قرآن می رفت و با یاد گرفتن الفباء شروع به خواندن كتابهای داستان در زابان توركی نمود ودر سال 1309به مدارس جدید راه یافت و در تاریخ 1315 كلاس ششم ابتدیی را تمام كرد.دو سال بعد ترك  تحصیل كرده و شغل كریشچی‌گری(زهتابی)مشغول بوده، در سال 1317به اتفاق مهمانهایی كه از تبریز آمده‌ بودند مخفیانه به تبریز رفته و در دبیرستان فیضات تبریز سیكل اول دببیرستان را تمام كردو در سال 13230 همزمان با ورود ارتش سرخ به ایران در دانشسرای تبریز مشغول به تحصیل بوده و در سال 1322 موفق به اخذ دیپلم از هنرستان فردوسی تبریز گردید،در سال 1325وارد دانشگاه تازه تائسیس تبریز شده و در كلاسهای درس سید جعفر پیشه‌وری در مورد ادبیات دنیا شركت داشته و در سال 1327 به خاطر كسب تحصیلات عالیه مخفیانه به شوروی رفته اما عوض دانشگاه سر از اوردوگاههای كار اجباری استالین در سیبیری در می‌آورد و پس از گذراندن چهار سال در سیبیری در دانشگاه باكو به تحصیل زبان و ادب توركی آذری مشغول و همزمان در دانشگده شرق شناسی باكو زبان و ادبیات عرب  را تدریس می‌كرد،و پس از 15 سال تدریس و تحقیق به درجه دكترا نائل می‌شود و در سال 1353 از طریق مسكو به بغداد رفته و در دانشگاه بغداد زبان و ادبیات فارسی ،عربی،توركی تدریس نموده و در نتیجه تحقیقات علمی و تالیفات با ارزش كه انجام داده به درجه دكترا نائل می‌شود،پس از انقلاب اسلامی برای خدمت به وطن درخواست ورود به ایران را می‌نماید كه در سوم تیر 1358 با اشتیاق تمام به وطن بازگشته و در دانشگاه تبریز شروع شروع به تدریسی زبان توركی آذری و عربی می ‌نماید.پس از یكسال در نتیجه پرونده سازی حزب توده و افتراهای آنها چهار سال بدون هیچ گناهی مظلومانه زندانی و سپس تبرئه و آزاد می‌شود.پس از آن در خانه پدری در شبستر به زندگی و تحقیقات خود ادامه می‌دهد.

اومی‌گوید:در كودكی با میرزا علی معجز شبستری شاعر نامدار آذربایجان آشنا گردیده و هفته‌ای دو سه بار او را می د‌یدم،و ملاقات با این شاعر نامدار حس شعر گفتن را از همان دوران كودكی در من شكوفا نمود.

دكتر زهتابی در زمانی كه در باكو زندگی می‌كرد با خانم دكتر خاور اصلان زاده كه از طبیبان حاذق و ادیبان برجسته بود ازدواج كرد و ثمره این ازدواج دو پسر به نامهی بابك و آذر می‌باشد،پس از 75 سال زندگی پر بار و پر ماجرا و تبعیدها و زندانها ی شاق در یكم دیماه 1377 در شبستر در خانه پدری دار فانی را بدرود گفت.

قسمتی از آثار ارزشمند پروفسور عبارتند از:

1-پروانین سرگذشتی(مجموعه شعر)چاپ بغداد و تبریز2-باغبان ائل اوغلو(منضومه)چاپ بغداد  و تبریز3-چیریك افسانه‌سی(منظومه)چاپ استانبول 4-بز قالاسیندا(منظومه)چاپ برلین6-هستی نسیم(مجموعه شعر فارسی)چاپ بغداد7-جنایات 2500 ساله شاهان، چاپ بغداد8-آیا زبان فارسی به زبانهای ملل دیگر ایران برتریت دارد.چاپ بغداد وتبریز9-قواعدالفارسیه(عربی)چاپ بغداد10-معاصر آذری ادبی  دیلی(سس، صرف)11-زبان آذری ادبی معاصر(آواشناسی ،قواعد،نگارش،، به زبان فارسی)چاپ تبریز12-علم‌المعانی(فارسی)چاپ تبریز13-قوی اولسون اون(مجموعه داستان)چاپ تبریز14-معاصیر آزربایجان توركجه‌سینین نحوی 15-آیلیق اتحاد یولو قزئته‌سی، 5 دیلده‌(توركو،فارسی،عربی،كوردو،بلوچی)بغداد16-قاشقایی یایلاغا گؤچور(منطومه)17-عروضون تورك فولكولوروندا كؤكلری18-افسانه‌دی شمشیره دایانمازسا،آزادلیق(منظومه)19-شاهین زنجیرده(منظومه مجموعه‌سی)20-گؤز یاشیندا قهقهه‌لر(منظومه‌لر مجموعه‌سی)21-قورآندا میللی مسئله‌لر(توركجه،فارسجا)22-بیرجه جوت گؤز(منظومه)23-دوستوم علی آقا واحدین عزیز خاطیره‌سینه(منظومه)24-گنجلر چلنگی25-بیر اوخدا نئچه نیشان(12 پرده‌لیك اویون اثری)26- ایران توركلرینین اسكی تاریخی، در سه جلد كه جلد سوم آن هنوز به چاپ نرسیده استو ده‌ها نوشته و آثار دیگر كه به چاپ نرسیده استاز جمله 5 جلد آثار میرزاعلی معجز و وشاه اثر او ایران توركلرینین اسكی تاریخی در سه جلد كه جلد اول ودوم آن به چاپ رسیده است.