çoxdandı yazmırdım

daha doğrusu yazmaq istəmirdim,işlərim o qədər bərbad ki

bu yazma-qaramaları yazdım

siz də yazın ama lütfən öz dilimizdə

.

.

.

Yataqdayam

düşüncələrim darma-dağın

və önümdəki duvara aslanan bu puster

döyüşçü birinə ayid

ama həm də solçu-tam doğrusu leninçi

?bu günlər,gərçəkdən bizə nə gərəkir

?silahmı

?Qələmmi

?Ya hər ikisi

?Ölümmü

?Öldürməkmi

?Oysa yaşatmaq

.

Yan pəncərədən dırmaşır baxışım

Sudanlı bir qız,fars birilə qonuşmaqda

dişləri ağappaq,dodaqlarısa qara

həm də o qədər sakin ki,qızın dodaqları

gözlərilə qonuşur sankı

onların ortaq dillərisə

aralarında yalmanan pişikbalası

.

Metrodayam

insanlar deposu olmuş burası

çeşidli boyalar, çeşidli qafalar

ama hər kəs yorğun,həm də yetişmək fikrində

hara olursa olsun                                             

.

Kitabxanadayam

.arxamdakı qızlar buranı park sanmış ya da sinema

 noronlarıma oturur pıçıltıları

yenə də evlənmək!!,bunların dərdi

önümdəki başlıq mənə heç də yaraşmır

...Handbook of polymer

heç də sevmədim bu qonuları

Bəlkə də yaşamın quralı budu

Özlədım, özgürcə sevməyi belə

...

..

.

Əski yazılı mənbələrdə qurdla bağlı (Qazlı Timofeyin V, Nacib Həmadaninin X yüzilliklərdə yazdıqları əsərlərdə) göstərilir ki, «Əgər qurdun dərisindən təbil düzəldib çalmağa başlasan, onda başqa təbillərin hamısı cırılar. Əgər qurd dərisini yaya çəkib oxu dartsan, onda başqa yayların gərilmiş ipləri qırılar» [278, 45]. Burada qurdun təkcə dərisinin magik gücündən bəhs olunur. Təsadüfi deyil ki, türk ordusunun əsgərləri döyüşlərdə hücum zamanı qurd səsi çıxarmaqla düşməni vahiməyə salır və asanlıqla qələbə çalırdılar. Timofey və Nacib Həmadani məhz həmişə səfərlərə Boz qurdun bələdçiliyi ilə çıxan oğuzların inamlarına əsasən şaman təbilinin və yayın qurd dərisindən çəkilmişi sakrallaşdırmışdı. Əslində türklərdə heç vaxt qurdu öldürüb dərisindən faydalanmazdılar. Bu, tabunun pozulması demək idi. Məlumatda da fakt təsdiq şəklində deyil, yəni ehtimal kimi bildirilir ki, «əgər istifadə edilərsə» fövqəltəbii hadisələr baş verər. Maraqlıdır ki, Azərbaycan türkləri indi də qurdun şər işləri ilə yanaşı uğuruna da inanırlar. Bu, Dədə Qorquddan gələn «Qurd üzü mübarəkdir» atalar sözündə və «Yoluna qurd çıxanlar uğur azaqnarlar, qara pişiklə rastlaşanların isə işləri nəs gətirər» inancında açıq-aydın hiss olunur. Qoyuna da ikili münasibət olmuşdur. Lakin bütün bunlar qurdun totemliyini təstiqləyən faktlar olsa da, V.Həbiboğlunun «Qurda bir totem kimi tapınma Azərbaycanda da geniş yayılmışdır» [52,176] qənaətindəki son hökm mübahisə doğurur. Onun Azərbaycan, türk, Orta Asiya tədqiqatçılarının əsərlərindən və folklorundan gətirdiyi misalların heç biri bu faktı təsdiqləməyə əsas vermir. Ona görə ki, Azərbaycan folklorunun epik ənənəsində qurdun nəsil yaradıcısı funksiyası daşımasına birbaşa işarə edilmir. Əksər hallarda qurd yolgöstərən, bələdçi funksiyasında çıxış edir. Nəzərə almaq lazımdır ki, Başqırd xalqının adında qurd sözünün işlənməsinə baxmayaraq onların da ilkin görüşlərində qurd totem – nəsil törədən deyil, hamilik funksiyasını yerinə yetirən tanrı elçisidir. Belə ki, baş qurd susuz çöllərdə qırılmaq təhlükəsi qarşısında qalan türk soyunu münbit təbii şəraitli torpaqlara aparıb çıxardır. K.Vəliyevin «Elin yaddaşı, dilin yaddaşı» kitabındakı Çin mənbələrinə aid «Boz qurd» əsatirinə gəlincə, bu, totemizmin ilkin çağlarında bütün xalqların dünyagörüşündə özünü göstərən elə bir hadisənin əksidir ki, hər ailənin, hər toplumun bir heyvana, yaxud qurda ötəri bağlılıq mərhələsi olmuşdur. Başqa sözlə, çoxsaylı türk soylarından birinin və ya bir neçəsinin totemi qurd seçilməsi mümkündür. Lakin onun təsir dairəsinin genişlənməsi hadisəsi baş verməmişdir. Və təbiidir ki, qədim çağlarda Azərbaycanda məskunlaşan onlarla türk tayfasının inanclarında bölgədə mövcud olan müxtəlif heyvan və bitkilərə totem kimi yanaşılmışdır. Lakin sonradan toplumların birləşməsi prosesində vahid totem seçilməsi ilə qurd, ilan, öküz, inək və b. heyvanlar totemlik funksiyasını itirmiş, lakin bəzi əlamətlərini – xilaskarlığını, bələdçiliyini, bilgi, güc verməsini qoruyub saxlamışdır. Daha doğrusu, əsas totemin köməkçilərindən birinə çevrilmişdir. Bu səbəbdən də birbaşa Azərbaycan foklorunda qurda və saydığımız heyvanlara nəslin başlanğıcında duran totem kimi yanaşılmasının izlərinə rast gəlmirik. Xilaskarlıq, hamilik əlamətləri isə istənilən qədər əks olunmuşdur. Qurdun xilaskarlığının geniş yayılmasına gəlincə, müəllif özü də qeyd edir ki, bu hal Avropa xalqlarının dünyagörüşündə də özünü göstərir. Deməli, bir sıra xüsusiyyətlərinə görə qurd əsas totem, büt, yaxud dualist (xeyir və şər) tanrıların köməkçisi roluna daha münasib hesab edilmişdir. Ümumiyyətlə, totemdən danışan hər bir kəs bilməlidir ki, hansısa heyvanı totemləşdirməyə çalışmaqla, ilk növbədə, öz nəslinin kökünü aparıb həmin varlığa bağlayır.

Qurd obrazı bütün tədqiqatçılar tərəfindən skiflərdən əvvəlki çağlara aid edilmişdir. Skif-sibir incəsənətində qurdla bağlı təsvirlər də skiflərdən əvvəlki bəbirin dəyişdirilməsinin nəticəsində meydana gəlmişdir. [214, 103].

Faktlar onu deyir ki, yalnız xalqın baş totemə sitayişi uzun müddət davam edəndə həmin varlığın müqəddəsliyinə inam gen yaddaşına keçir, insan özündan asılı olmayaraq ona xüsusi və birmənalı münasibət bəsləyir – «törətmə» funksiyasını qoruyub saxlayır. Lakin türk (xüsusilə də Azərbaycan) inanclarında qurd əksər hallarda «bələdçi-xilaskar» rolunda çıxış edib, təzə, daha uğurlu yaşayış yerlərini nişan versə də, onun tamamilə əks hərəkətlərin icrasında fəallığını göstərən nümunələr də az deyil. Məsələn, «Arxalı köpək qurd basar» atalar sözünü yada salaq. Ulu babalarımız totem – yaradıcı hesab etdiyi heyvanı köpəyə basdırmazdı. Əslində, Azərbaycan türklərinin yaratdığı mif və əfsanələrdə qurda münasibət birmənalı deyil, iki və bir-birinə əksdir. İnsan-qurd çevrilmələrində insanları vəhşiliyə sövq edir. Qurd dərisinə girən qadınlar hətta öz körpələrini yeyir, nəslin kökünü kəsirlər. Halbuki, gerçəklikdə qurd balasından ötrü özündən qat-qat güclü heyvanlarla vuruşur. Əski inanca görə, «Əxşəm vəxti avrat başıaçıq eşiyə çıxsa, Qurd Zalxa olar. Qurt Zalxanın donu varıymış. Gecələr onu başına atıp adam yeməyə gedərmiş. Qəyidib donu çıxaranda olurmuş adam» [17, 122]. Ovsunlara görə, qurd ayrılıq gətirən, nifaq salan vasitədir. Deyirlər ki, «Qurt yağını arvadın üstünə sürtəndə əri onu danışdırmır, zəhləsi gedir, boşuyur. Əyər kişinin üstünə sürtüllərsə, arvadın onnan zəhləsi gedir, istiyir ki, boşansın» [17, 174]. Burada totemlik əlaməti olsaydı, qurd yağı cinslərin hər ikisinə eyni cür təsir etməyəcəkdi. Mifə görə, insan nəslini törədən qurd dişidir. Üstünə sürtüləndə, yəni kişini magik gücünə təslim edəndə qısqanıb arvadından ayıra bilərdi. Lakin arvadın üstünə sürtüləndə isə, əksinə kişini bir az da ona bağlamalıydı. Çünki arvad totemin daşıyıcısına çevrilirdi. Bununla belə prizmanın əks tərəfini əks etdirən inaclara da rast gəlirik: «Əmzihli arvadın döşü şişəndə qurdun pəncəsiynən üç dəfə döşünə vırırsan, şiş çəkilir» [17, 174]. Yaxud: «Uşağı olmayan qadını içinə ilan qabığı, qurd kəlləsi (burada artıq iki totem qoşalaşdırılır – R.Q.) salınmış su ilə çimizdirəndə onun uşağı olar» [17, 174]. Bir-iki belə nümunə var ki, qurdun, yaxud ilanın nəsil artımındakı roluna toxunulur.

Göründüyü kimi, qurd totem-anti totem formasında yaddaşlarda yaşayır. Atalar sözü və məsəllərdə ikili münasibətin nisbətini daha aydın görmək olar:

QURDUN XEYİRLİYİ:

Qurd qurda dal çevirməz.
Qurd əti qurda haramdır.
Qurd ürəyi yeyib!
Qurddan qurd törəyər.
Qurd qaranlıq sevər.
Qurd üzü mübarəkdir.

QURDUN ŞƏRLİYİ:

Qurd acgöz olar.
Qurd dumanlı yer axtarar.
Qurda qoyun tapşırmaq olmaz.
Qurda sən tikmək öyrət, yırtmaq anasının peşəsidir.
Qurdu evdə saxlamaqla ev heyvanı olmaz.
Qurdun üzü ağ olsaydı, gündüz çölə çıxardı.

Misallardan belə nəticə çıxır ki, atəşpərəstlik inancında olduğu şəkildə qurd həm «mübarək üzlü»dür, həm də nəslin kökünü kəsən şər qüvvədir. Onun bu xüsusiyyəti onlarla mif və əfsanə mətnində özünə yer tapmışdır. Birində göstərilir. Məsələn:

«Xanım dikində bir arvad vardı Şərabanı adında. Bir yol gecə bı Şərabani həyətdə su qızdırıb çimirmiş. Ancax gecə vaxdı arvad xəylağının eşiyə çıxması günahdı, mütləq ona bir sədəmə toxunar. Elə Şərabanı çiməndə gözünə nəsə toxunur, qorxub qaçır əvə. Qapıya çatar-çatmaz göydən başına canavar donu düşür. Bı arvad olur aj qurd, düşür şəhərin canına. Yeməyə heç nə tapammır, qəyidib gəlir əvə. Əri, uşaxları yatmışdı. Gəlir xırda uşağının çeçələ barmağını yeyir, görür ki, çox şirindi. Gedir yeddi para kət gəzir, əlinə bir şey keşmir. Gəlir xırda uşağını təmiz yeyir. Səhərisi əri durur ki, xırda uşağı yeyiblər, arvadın da ağzı-bırnı qannıdı. Bilir ki, uşağı arvad yeyib. Durur arvadı salır ağacın altına, vır ki, vırasan. Şərəbanı birtəhər qaçıb gedir. Camahat başdıyır ona Qurt Şərabanı deməyə. Qurt Şərabanı düşür kətbəkət gəzir, neçə kətdən uşax oğurruyub yeyir. Bizim kəndə də gəlibmiş. Yayımış, əmigil damın üstündə yatıbmışlar. Qurd Şərəbanı əmioğlum Həbibi götürüb aparanda əmicanım bilir. Durub Qurt Şərəbanıynan tutaşır. Səs-küyə əvdəkilər, qonşular tökülüb gəlir. Şərəbanı qaçır, ancaq əmioğlun yanağın qoparıb yeyir. Ona görə əmioğlum çapıx qalmışdı. Düşüllər Qurd Şərəbanının dalına. Əmə heç kim ona çatammır. Elə yeyin gedirmiş ki, ta atnan qavalasan da tutammazmışsan. Qurd Şərəbanı bir gecədə yeddi kət gəzib qəyidirmiş şəhərə, bir xarabada gecəliyirmiş. Hərdən də gəlib evinə baş çəkirmiş, ancax ərinin qorxusunnan içəri girməzmiş. Bir gün adamnar pusub görürllər ki, Qurd Şərəbanı donun çıxardıb kəsəklərin arasında gizlətdi. Gizlincə bı donu götürürllər. Şərəbanı o sahat bilir, başdıyır ağlıyıb yalvarmağa, qışqırıb qorxuzmağa ki, bə mənim donumu verin. Ancax vermillər, atıllar oda, yanır. Şərəbanı özünnən gedir, sora ayılır, ta qurd olmur, heş vaxt uşax yemir» [17, 122-123].

Canlı xalq dilindən yazıya alınan mif ən əski təsəvvürlərə söykənir və ilkin formasını əsasən qoruyub saxlayır. Burada qurda çevrilmə qayıdışlıdır. Əslində bu, qurd toteminin başqa sakral vasitə ilə əvəzləndiyi çağların məhsuludur.

Doğrudur, bəzi alimlər yeniyetmələrin Türkiyədəki «Bozqurd» hərəkatına aludəçiliyini nəzərə alıb Azərbaycan xalqının elə mif motivlərini «aşkarlayırlar» ki, onlarda nəinki Boz qurd, eyni məqamda İlan, Öküz, Ay-ulduz, Günəş, od, su, daş və yel də tanrı səviyyəsinə qaldırılır və az qala sakrallığına görə bir-birindən fərqlənməyən bütün varlıqların doğuşu qurdun adına yazılır. Folklorun epik ənənəsində, rituallarda, Azərbaycan xalqına aid qədim yazılı mənbələrdə birbaşa qurddan törəyiş çox dumanlı olduğu halda Aldədə-Od, Mahpeykər-Ay və insan-heyvan (Qurdoğlu) əlaqəsinə silsilə əfsanələr düzəldilir. Təəssüflər olsun ki, bunlar xalqın gen yaddaşından götürülmür, masa arxasında əyləşən alim düşüncəsinin məhsulları kimi meydana gətirilir. Az qala «Təpəgöz» boyundakı Basat-aslan xəttinin trasformasiyası şəklində nəzərə çarpan «Qurdoğlu əfsanəsi»ndəki bir epizoda diqqət yetirək: «Bir gün Aldədə oğlu ilə söhbətə başladı:

«Oğul sənin vətənin Odlar yurdu, anan Mahpeykər olub. Onu Ağçayın suları qoynuna alıb. Atan isə mən Aldədəyəm, möcüzəm odda yanmamaqdır. Deməli, sən qor oğlusan». Uşaq qeyzlə: «Yox, ata, mən qor oğlu deyiləm, qurd oğluyam. Mənə Boz qurd döşündən süd verib» [15, 112].

Bir fikirdə od, ay, su, qurd eyniləşdirilir. Eləcə də odun odda yanmaması nə deməkdir? Maraqlıdır, uşaq Aldədəni atası kimi qəbul edir, lakin boz qurdun döşündən süd əmməsinə görə qorluğunu danır. Deyə bilərlər ki, Basat da atası Aruz qoca ola-ola aslanı nişan verir. Əslində o, atasını danmır, ulu əcdadın aslanlığından və ağaclığından bəhs açır. Çünki Basatın soyu barədə verdiyi məlumatda Aruzun oğlu olduğu da vurğulanır. Ən qəribəsi odur ki, belə qondarma əfsanələrdə ata-oğul dialoqunun ardınca «Koroğlu» eposundakı motivlərin təhrif olunmuş variantları bir-birini əvəz edir. Nəhayət, odda yanmayan Aldədə dönüb Dədə Günəş olur, yurdumuzun şərq zonasında onu belə adlandırırlarmış.

Halimi perişan etdi birisi

Biz Türklərin kökümüzün hardan olduğuna dair çeşidli fikirlər və araşdirmalar ortada. XX-ci yüzilin ilkin illərindən günəş nəzəriyyəsi ortaya çıxmışdır

burada türklərin tarixi sumerlərə qədər araşdırılır və sumer dilinin leksikoloji və morfoloji baxımlndan türk dililə bir olduğu ortaya çıxır

artıq bu bütün dünyaya sübut olunmuş bir zaddır,biz duymasaq belə

ama türklərin orta asya və altaylardan dünyaya yayılmaları qonusunda yeni araşdırmalar var,özəllilklə də Quzey azərbaycanda

bu araşdırmalar və konseptlər türklərin ən əski yurdlarının altay və orta saya deyil də,azrbaycan olduğunu deyir

yeni və bilimsəl bu konseptləri sizinlə paylaşmaq istərdim

proffesor Qəzənfər Kazimov

İran, rus, Avropa və bir sıra Azərbaycan dilçi və tarixçilərinin yazdıqlarına görə, şimallı-cənublu Azərbaycan ərazilərində türk tayfaları bizim eranın əvvəllərindən görünməyə başlamış, Azərbaycan xalqı və onun dili XI əsrdə səlcuqların, XIII əsrdə monqolların Cənubi Qafqaza gəlişi ilə təşəkkül tapmış, Azərbaycan dili XVI-XVIII əsrlərə qədər Anadolu türklərinin dilindən fərqlənməmişdir. Bu fikrin arxasında qeyri-elmi və qərəzli bir konsepsiya durur. Başqa neytral münasibətdə alimlərin Azərbaycan xalqının tarixinə son dərəcə səthi yanaşdıqlarını göstərir. Hər iki hal Azərbaycan dilinin mənşəyini təhrif edir, Azərbaycan xalqının, Azərbaycan dili və dövlətçiliyi tarixinin düzgün öyrənilməsi işinə əngəl törədir. Xalqın başının çörək və Qarabağ dərdi ilə qarışıq olduğundan istifadə edən bə’zi qələm sahibləri onun şanlı tarixini başqasının adına yazır, dilini kökündən qoparıb “qafqazdilli”, “irandilli” deyə boğazına yabançı dil soxmağa, onu gəlmə bir xalq kimi təqdim etməyə, ruhdan və gözdən salmağa çalışır. Tarixi gerçəkliyə zidd olan bu konsepsiya saysız yanlış müddəalar doğurur, bəşər tarixinin saxtalaşdırılmasına, etnik mənsubiyyət məsələlərinin siyasi konyunkturalar əsasında “müəyyən” edilməsinə səbəb olur.
Tarixi həqiqətin təhrifi bəşərin elmi şəkildə müəyyən edilmiş inkişaf yolunun təhrifindən başlayır. Uydurma konsepsiyaya görə, türklərin ilkin beşiyi Mərkəzi Asiya olmuş, türklər Altayda doğulmuş, Altayda artıb-çoxalmış, Avropa ərazilərinə, Cənubi Qafqaza və Ön Asiyaya oradan yayılmışlar. Bütün yanlış müddəalar buradan başlayır. Bu konsepsiyanın tərəfdarları hindavropalıların və sami tayfalarının yaşıdı olan türkləri cavanlaşdırmaq, “gənc xalqlar” sırasına daxil etmək üçün dəridən-qabıqdan çıxırlar. Guya türklərin tarixi hunlardan başlayır - hunlardan o tərəfə “türk” anlayışı yoxdur və s.
Arxeoloji və tarixi materiallar ulu dilin (ilk bəşər dilinin) harada meydana çıxdığını, dil ailələrinə harada təcrid olunduğunu, ilkin miqrasiyaların nə zaman və haradan başladığını öyrənmək üçün əsaslı material verdiyi halda, tarixçilərin yönü başqa səmtə düşmüşdür. Arxeoloji mədəniyyət çoxdan sübut etmişdir ki, bəşər sivilizasiyası və ümumiyyətlə hər şey, o cümlədən müasir insan tipinin əsas əlaməti olan dilin təşəkkülü, dialekt parçalanmaları və ilkin miqrasiyalar buradan - Ön Asiyadan başlamışdır. Başqa cür desək, bəşərin inkişaf yolu ilkin miqrasiyaların yönünün Şərqdən Qərbə deyil, Qərbdən Şərqə olduğunu, kimmerlərin, sakların, skiflərin, hunların Qərbə hərəkətinin onların neçə min il sonrakı geri miqrasiyası olduğunu göstərir.
Keçən onilliklərdə ən mühüm problem e.ə.III-I minilliklərdə Ön Asiyada türk varlığının sübutu olmuşdur. Bütöv və aydın mətnlər əldə edilməsə də, mixi yazılarda mühafizə olunmuş külli miqdarda etnonim, toponim və antroponimlərin təhlili Azərbaycan aborigenlərinin türkdilli olduğunu sübut etmişdir.

Hələ keçən əsrin 70-80-ci illərində O.Süleymenov, T.Hacıyev, A.Məmmədov və başqaları tarixi aspektdə şumer-türk leksik araşdırmaları aparmaqla elmi ictimaiyyət arasında Azərbaycan türk dilinin qədimliyinə böyük maraq yaratdılar. Şərq tarixinin öyrənilməsində böyük xidmətləri olan Y.B.Yusifov sonrakı dövrlərdə bütün müqavimətləri qıraraq böyük cəsarətlə Azərbaycan türk tarixinin həqiqi mənzərəsini yaratdı. (“Azərbaycan tarixi”,1994) Onun yaradıcılığı e.ə.III minilliyin əvvəlindən - Aratta dövründən bu yana ölkəmizin ərazilərində türk etnoslarının, türk dövlətçiliyinin, türk tayfa dillərinin tarixi rolunu aşkara çıxarmaq baxımından zəngin elmi-nəzəri bilik verir. Qədim Şərq dillərinə yaxşı bələd olan Y.B.Yusifov Azərbaycan xalqının tarixini saxtalaşdıran konsepsiyanın güclü mühafizəçilərindən çəkinmədən uzun axtarışlar prosesində xalqımızın tarixi inkişaf yolunu düzgün işıqlandıran və akademik “Azərbaycan tarixi”nin (1998) uydurma konsepsiyasını əvvəlcədən uçurub-dağıdan həqiqi elmi tarix yaratdı. Bu tarix öz gerçəkliyi ilə oxucuda vətənpərvərlik duyğuları yaradır, xalqa onun keçmişini sevdirir. Təqribən eyni vaxtda eyni duyğu və düşüncələrlə meydana çıxan Q.Ə.Qeybullayev etimoloji araşdırmalarının zənginliyi ilə Y.B.Yusifovun aşkara çıxardığı elmi həqiqəti tam mə’nası ilə faktlaşdırmış oldu. Q.Ə.Qeybullayev lullubi, kuti, turukki, kassi, Manna, Mada, kimmer, skif, sak, alban, Atropatena xüsusi adlarının (etnonim, toponim və antroponimlərin) böyük bir qismini bir lay şəklində mənşə araşdırmalarına cəlb edərək türk dilinin Ön Asiyadakı qədimliyini görmək istəməyənləri əsaslı faktlar qarşısında qoydu. İlk dəfə olaraq Q.Ə.Qeybullayev e.ə.III-II minilliklərdə və daha qədim dövrlərdə Azərbaycan ərazilərində məskunlaşmış türk tayfalarının, demək olar ki, hamısının Orta və Mərkəzi Asiyada sonrakı minilliklərdə yaşamış eyniadlı bölümlərini müəyyənləşdirməklə ilkin miqrasiyaların yolunu praktik şəkildə aydınlaşdırdı və Xəzərin şərqindən Çin hüdudlarına qədər məskunlaşaraq Mərkəzi Asiyada artıb-çoxalan, böyük Hun imperatorluğu tərkibində Ön Asiyaya dönən türk tayfalarının ilkin vətəninin Ön Asiya olduğunu yeni fakt və dəlillərlə təsdiq etmiş oldu. Doğrudur, Q.Ə.Qeybullayev özü bu nəticəyə gəlməmişdi, lakin onun məhsuldar yaradıcılığı bizə belə bir nəticəyə gəlmək üçün əsaslar verdi.

Tarixçilərin dolaşdırdığı digər mühüm problem madalıların (midiyalıların) kimliyi məsələsidir. E.ə.IX əsrin 30-cu illərindən tarix səhnəsinə çıxan madalılar və Mada dövləti bu yerlərdə azı 100 il sonra görünməyə başlayan və Madanın mərkəzdən uzaq ətraf əyalətlərində dolaşan irandilli tayfaların adına çıxılır, əzəmətli Mada dövləti elmi xəyanətlə İran dövləti kimi təqdim edilir. “Tarix” yazanların bu cür mövqeyi dilimizin və xalqımızın mənşəyini daha dərin girdaba salır. Azərbaycanın aborigen tayfalarının - kutilər, lullular, sular, turukkilər, kaslar, kaspilər, mağlar, utilər, mannalılar, madalılar, albanlar və b-nın, sakların, skiflərin, kimmerlərin mənşəyi qəsdən dolaşdırılır, ümumxalq Azərbaycan dilinin, şifahi və yazılı ədəbi dilimizin təşəkkül tarixi qəsdən geri çəkilir, azəri dili anlayışı düşmən mövqeyindən izah edilir, Anadolu və azəri dillərinin müqayisəyə gəlməz tarixi və təkamül yolu eyni ölçülü sayılır.
Fikirlərimiz bir sıra məsələlərin həllində Y.B.Yusifov, Q.Ə.Qeybullayev,T.İ.Hacıyev və b.-nın fikirləri ilə üst-üstə düşür. Onların əsərlərindən, xüsusilə Q.Ə.Qeybullayevin etimoloji araşdırmalarından tənqidi şəkildə daha çox faydalanmışıq. Məqsədimiz e’tinasızlıqdan az qala üzərini kül basmış bu ocağın üzərindəki külü üfürüb altındakı odu oxuculara göstərmək və öz fikirlərimizi bu odun işığında izah etmək olmuşdur. Azərbaycan xalqının, Azərbaycan dilinin mənşəyini düzgün araşdırıb ortaya çıxarmaq işini özləri üçün həqiqi vətəndaşlıq borcu sayan bir sıra başqa alimlərimizin - Z.Bünyadov, Ə.Dəmirçizadə, S.Əliyarov, T.Məmmədov, K.Əliyev, E.Əlibəyzadə, Z.Həsənov, V.Həbiboğlu, Ç.Qaraşarlı və b.-nın axtarışları, bir sıra ziddiyyətli mülahizələrinə baxmayaraq, fikirlərimizə dayaq olub. Qeyd etdiyimiz alimlərin əsərlərində problemin qoyuluşu birtərəfli olduğu üçün sona çatdırılmır - türk dilinin tarixi onun inkişafının müəyyən kəsiyində araşdırılır, neçə min illik ilkin mərhələ nəzərə alınmır. Bizə qədərki mərhələdə Ön Asiyada türklərin tarixi zəngin faktlar əsasında Şumerə çatdırılmışdır. Şumerin içərilərinə girməyə lazımi şəkildə cəsarət etməmişlər. Çünki keçən onilliklərdə şumer və türk yaşıdlığının sübutunun özü dahiyanə xidmət idi. Artıq onların böyük xidməti ilə hasil olan materiallar şumer-türk mənşə birliyini ortaya qoymaq üçün əsaslar verdi. Bunu bu vaxta qədərki leksik müqayisələrdən morfoloji və sintaktik araşdırmalara keçilməsi nəticəsində aşkara çıxarılan sistemli türk-şumer struktur eynilikləri sübut etdi. Bütün bunlar bizdə türklərin hindavropalılar və samilərlə birlikdə Ön Asiyanın ən qədim və əzəli sakinləri olduğuna şübhə yeri qoymadı.
XX əsrin 40-cı illərində prof. Ə.Dəmirçizadə “Azərbaycan dilinin tarixi” əsərini yazdı. Professorun çapı uğursuz olan bu kitabında uzaq səfəri Midiya xüsusi adlarına olmuşdur. O vaxtdan keçən müddət ərzində aşkara çıxarılan zəngin materiallar daha uzaq keçmişə üz tutmağa imkan yaratdı. Lakin mixi yazıların çoxu hələ də öyrənilməmişdir. Ona görə də axtarışlar davam etdirilməlidir. Hər bir yeni əsər sonrakı üçün yol açır, onun qüsurlarının tənqidi prosesində yeni fikirlər doğulur, yeni düşüncə əsərdəki yeniliklərlə qanadlanır, nəticədə elm irəliləyir, həqiqət aşkar olur. Biz də bu niyyətlə bu mürəkkəb problemləri bir yerə toplayıb faktlardan aldığımız təəssürat əsasında qəlbimizdən keçənləri kitaba köçürdük. Qoy vətənsevər gənc alimlərin könlünə ilham versin, oxucuların keçmişə nəzər yoluna işıq saçsın...

  

Azərbaycan,türk yurdu

Türk tarixi ilə azacıq tanış olan tədqiqatçı Azərbaycan tarixini araşdırarkən türklərin, bu yurdun əzəli sahibi və sakini olmalarına dair elə faktlar əldə edir ki, az qala çaşıb qalır. Belə vəziyyətdə həmin tədqiqatçı bilmir mövcud faktlara inansın yoxsa Ariyaçı (Ariya, Hind-Avropa dilli xalqlara xüsusilə iran dilli xalqlara aid uydurma soyun adıdır.) tarixçilərin milyardlarla insanlarda formalaşdırdığı təsəvvürə. Absurd “ariayizm” nəzəriyəsi neçə əsrdir, dünya imperialistləri və onların çaldığı havaya oynayan bəzi İran tarixçiləri tərəfindən bəşəriyyətə, xüsusilə Azərbaycan türklərinə aşılanır. Bu absurd nəzəriyyə o qədər güclü təbliğ olunur ki, təəssüflə tarixi gerçəklikləri pərdələyə bilib. Mövzudan kənara çıxsaq da məsələyə aydınlıq gətirmək məqsədilə qısa şəkildə ariyaçıların oyunbazlıqlarına işarə etmək məcburiyyətindəyik:

Qərbdə irqçı baxışlı alimlər, onların təsirinə düşənlər özlərində kimlik hissi yaratmaq məqsədilə, xəyalı da olsa yeni və guya üstün soy anlayışı formalaşdırmağa başladılar. “Dilçilər arasında yayılan bu absurd və xəyali fikirlərin davamında Kristiyən Lasen israr etdi ki, Hind-Jermən və ya Hind-Avropa qohum dilləri qrupuna “ariyai” adı verilsin, ariyai adı ilk insan qrupuna da aid edilsin”.¹

Bir çox belə irqçılar, o cümlədən “Qobino müstəmləkəçi kapitalist ölkələri və hətta müstəmləkə edilmiş ölkələrin tarixçi, siyasətçi və yazıçılarının baxışı və təfəkkürünə təsir göstərib, heç bir elmi və tarixi əsası olmayan “ariya soyu nəzəriyyəsini” onlara aşılayıb, yaymağa başladılar”.² Daha sonra “şərqşünaslarla müstəmləkəçi dövlətlər bilərək və ya bilmədən əməkdaşlıq edirlər. Şərqşünaslar, Şərqi təsəvvürlərində tanımağa, müstəmləkəçilər isə Şərqə yiyələnməyə başladılar. Bu məsələnin baş tutmasında müstəmləkəçi  siyasətçilər və ali təhsilli şərqşünasların irqçı və müstəmləkəçilik məqsədləri böyük rol oynadı”.³

Qərb və onun müstəmləkəçi siyasətçiləri eləcə də onların qulluğunda olan, xüsusilə şərqşünas tədqiqatçılar, absurd ariyai nəzəriyyəsinə söykənərək, İranda farsları da öz mənafeləri istiqamətində öyməyə başladılar. Onlar İran ziyalıları, o cümlədən Ağaxan Kermani və başqalarına təsir göstərməkdən əlavə, elmi şəkildə fars sülaləsinin hakimiyətə gətirilməsində əllərindən gələni əsirgəmədilər. Dünyanın böyük müstəmləkəçi ölkəsi–İngiltərənin bir başa iştiraki ilə həmin istiqamətdə İranda qatı millətçilik hisslərini təhrik edən Ərdəşir Cey Riporter İngiltərə səfirliyinin siyasi məsləhətçisi kimi Tehrana göndərildi. Ərdəşir Cey Riporter öz xatirələrində yazdığı kimi, bütün gücü ilə iranpərəstlik və iransevərlik hissinin aşılanmasında çalışıb. Bundan əlavə “Ərdəşir Cey Riporterin İranda əsas rolu İrançı bir şəxsi (Rza xanı) tapmaq, yetişdirmək, onu tanıtmaq və onunla birlikdə, onun hakimiyyətə gətirilməsinə zəmin yaratmaqdan ibarət olub. Onun Sər Persi Sayks, Ser Denis Rait, Lord Lington və başqa İngiltərə məmurları ilə çox yaxın və mehriban münasibəti var idi. İngiltərə dövlət kabineti onu xüsusi məsləhətçi kimi Tehrana göndərmişdi”.⁴

Dünya imperializminin mənafei doğrultusunda, onların verdiyi ideya və hətta bir başa iştiraki ilə tarix, absurd və xəyali ariyailərin timsalında farsların xeyrinə təhrif edildi. Bu prosesin davamında İranda da Kəsrəvilər meydana çıxarıldı. Heç bir mötəbər fakt və dəlilə əsaslanmadan Azərbaycan tarixi təhrif edildi. İran dilli xalqların regiona gəlməsindən qabaq, neçe minillik Azərbaycan tarixi, sankı yoximiş kimi, danıldı və bu qədim diyara qondarma tarix sırındı. Həmin dırnaqarası tarixçilər iddia etdilər ki, azərbaycanlılar əzəldən ariyai (fars dilli) olub, monqullar gəlib onları türkləşdirdi. Həmin uydurma nəzəriyyə elə güclü şəkildə təbliğ edildi ki, az qala böyük alimləri də çaşdıracaqmış. Lakin aşağıda görəcəyimiz kimi həqiqət onların dediyinin tam əksinə olub. Bu qısa açıqlamadan sonra indi isə əsas məsələyə keçib Azərbaycanda qədim etnoslar və onların etnik mənsubiyyətini araşdırırıq:

Bölgənin və Azərbaycanın miladdan qabaqkı dövrlərinin tarixin əsasən daha çox mixi yazılar, onlarda əks etdirilən etnonim, toponim və antroponimlər vasitəsiylə öyrənmək məcburiyətindəyik.

Əlbəttə elə həmin yazılardan çox maraqlı məlumat əldə edirik. Həmin yazılara əsasən “Azərbaycan torpaqlarındakı türk hakimiyyəti miladdan qabaq 4 min il əvvəllərə gedib çıxır. Bu mənbələrdə xüsusilə arattalılar, qutlar (quttilər), lulubilər və hurrilər haqda məlumatlar vardır”.⁵

Mənbələrə əsasən Azərbaycanda yaranmış ilk türk dövləti, Aratta (Arat ta) dövləti olmuşdur. Aratta qədim Azərbaycanın dağlıq ərazisinə verilən ad idi. Mənası, sadəcə olaraq dağ deməkdir. Şumer-Akkad məktəb luğətində (miladdan qabaq 8-ci əsr) həmin sözdən “ Arattu və Aratu” nümunələri dağ mənasında əks olunmuşdur”.⁶ Dağ sözü tağ, ta, ti, tu formalarında da işlənmişdir. İndi də Azərbaycanda Qaflanta (qaflan ta), Qaflantı (qaflan ti) və sair belə dağ adları mövcuddur.

Azərbaycanda yaranmış digər türk dövlətlərindən biri də Qutti dövləti olmuşdur. Miladdan qabaq III minillikdə Urmuya gölünün qərb və cənub-qərb bölgəsində qutti tayfa birləşmələri mövcud idi. Onlar  həmin miladdan qabaq III minilliyin 2-ci yarısından sonra dövlət kimi birləşdilər. “Qutti dövləti boy birləşmələrindən yaranmış bir dövlət idi. Onun tərkibində subar, turuk, kuman, bars, böri, qarqar, azər (as-az ər), zəngi və sair türk boyları iştirak edirdi”.⁷ Azərbaycanda dövlət qurmuş quttilərdən qalan elbəyilərinin adı onların türk mənşəli olmalarına danılmaz sübutdur. “Akkad yazılarında adları çəkilən Qutti elbəyilərinin bəzilərinin adları: Yarlaqab, Yarlaqaş, Yarlaqan, Sarlaqab, Elulu (meş), İnim-Abaqeş (Orxon-Yenisey abidələrində Gültiginə, “İnim Gültigin” kimi müraciət olunub), Kurum (Kurum xan qədim türk xanı), Tirikan (Dirixan eləcədə Tarkan və Türkan modeli). “Qut” sözü türk etimolojisində: Hökmranlıq, uğur, can, ruh kimi mənalarda işlədilir və miladi 553-cü ildə hakimiyyətdə olan Avar (türk) hökmdarının adı Kuti xandır”.⁸  İbran (um) = Əmrən kitabi Dədə Qorqudda, Yarlaq (Yarlakar xan ağa, qədim türk yazısında).

Azərbaycanda dörd min il qabaqdan yaranmış, adları çəkilən Aratta, Lullubi və Qutti dövlətləri dövründə üzə çıxmayan lakin həmin dövlətlərin yaranmasında bir tayfa kimi iştirak edən turuklarda diqqəti cəbb edir. “İlk dəfə bu adın türklərlə ilgili olduğunu söyləyən H.Z.Kuşay iki lövhə də Turukku sözu olan sətri 1982-də Buxarestdə nəşr olunan elmi bülletendə çap etdirilmişdir. Bir çox alimlər, o cümlədən Z.Yampolski, Yusifov, S. Əlyarov assur mətnlərində xatırlanan turukku və ya turuki boyunu türk hesab etmiş və bu adın müxtəlif zamanlarda və müxtəlif dilli yazılarda torok, török, turuk, türki şəklində işləndiyini qeyd etmişlər”.⁹

Əslində bu adı  Mari mətnlərinin transkripsiyasında düzgün verməmişlər. Belə ki, türk sözünün qədim forması turuk şəkilindədir və assurca olan mətnlərdə də həmin forma əks olunmuşdur.

Miladdan qabaq 3-cü, 2-ci minilliklərdə su tayfaları da Zagros dağları və Urmiyə gölünün cənubunda yaşayırdı. “ Bu etnonimin ilkin forması suv-sub olmuşdur. Bir sıra tədqiqatçılar su etnoniminin ikiçayarasının şimalində geniş bir ərazidə yaşayan subir-subar və Urmiyə gölü hövzəsində Suvbi-sumbi tayfa adlarının qısadılmış forması hesab edərək subir, subar adlarını sonra ki türk mənşəli subir-subar tayfalarının adı ilə eyniləşdirmişlər”.¹⁰

Azərbaycanda digər qədim türk tayfalarından Lulubi (lulu bi) və kaspi (kas pi) tayfalarına işarə etmək olar. Lullubi, kaspi və suvbi “tayfalarının adlarında “bi”, “pi” şəkilçisi qədim türk etnonimiyası üçün səciyyəvidir. Herodot skif(sak)lərin aqrippi, traspi adlı tayfalarının adını çəkir. Mərkəzi Asiya və Altayda erkən orta əsrlərdə barabi, nuşibi, syabi və tababi adlı türk mənşəli tayfalar məlumdur. Bu tayfaların adlarındakı “bi”, “pi” şəkilçisi ilə lullubi, suvbi və kaspi etnonimləri də bizcə eynidir.”¹¹

Azərbaycanla bağlı olan başqa türk tayfalarından biri də kaslardır. Kaslar və ya kassilər Azərbaycanda yaşayan kaspilərlə ad və kök oxşarlığına da malikdir. Kas adının tarixi mənbələrdə çəkilməsi miladdan qabaq 2400-cü illərə qayıdır. Kas adlı bir çox türk tayfası mövcud olmuşdur. “Uyğurların 6 tayfası kas adlanmışdır. Orta Asiyada türk eli olan xakasların adı kas adından yaranmışdır. Orxun yazılarında Doğu Türkistanda yerləşən Kaşğar adı Kas adlanmışdır”.¹² və sair.

Bunlardan əlavə Kassi və ya Kaslardan qalan Antroponimlər (şəxs adları) onların türk mənşəli olmalarına tutarlı sübut hesab edilə bilər. Kassi şahlarının adları: “Qandaş, Böyük Aqum, Qaş Tliyaş, Ulam Buriyaş (ulam = çapar buri = böri = qurd), Qarındaş (qədim türkcə də qardaş) Qadaşman Enlil, Qara Qardaş, Qudur Enlil,... Qadaşman-Turqu”¹³. Eləcə də Atta-Ana, Marduk, Burra, Alban, Buritaş (Buri=Böri, Qurd), Sibar Buqaş, Karzi Yabku (yabğu), Mi- Turqu, Duri, Durqu və...

Kassilərdən çoxlu at adları da qalıb “timir aş (dəmir aş), kaşak – ti, buqaş, kuru-şe, buqaş, əgri-yaş, ham at-ti (xam at-ti)”.¹⁴

Azərbaycan və Anadoluda yaşamış qədim türk tayfalarından biri də kumanlar olmuşlar. Miladdan qabaq 3-cü, 2-ci minillikdə sami və hurri tayfalarının təzyiqi ilə dağılmış subar boyları Konfederasiyasından qalan bəzi boyların Quzey İkiçayarası bölgələrdə və Fərat çayının qərb tərəfində yerləşdiyini görmək olar. Belə boylardan biri də komanlardır. Fəratın arxasına keçən kumuq və kuman boyları bir müddətdən sonra yerli tayfaların içində əriyib getdi. Lakin uzun müddət onların yerləşdiyi ərazilər Kumuq və Kuman ölkəsi kimi tanındı. Bu ölkə assur yazılarında kammano, urartu yazılarında Qamana şəklində verilir. Başqa Kuman ölkəsi isə Dəclə çayının şərqində qədim Azərbaycan sınırında idi. Görünür Ptolemey bu iki Kuman ölkəsini fərqləndirmək üçün əvvəlkini Kapadokiya Kumani adlandırmışdır. Urartu qaynaqları həmin çağlarda daha bir kuman boyunun Göyçə gölü yaxınlığında yaşadığını göstərir”.¹⁵ 

Qədim assur və het yazılarında adları çəkilən digər türk tayfalarından biri də qaşqaylar olmuşlar. Miladdan qabaq 1320-1345-ci illərdə hökmranlıq etmiş II Murşil hakimiyyətinin 9-cü ilindən söhbət açan abidədə (Het abidəsi) qaşqayların da adı çəkilir. Məlum olduğu kimi, qaşqay soyu, qəbilə birləşməsidir. Azərbaycan qəbiləsi qaşqay indi də İranın cənubunda yaşayır. Deməli qaşqaylar miladdan 14 əsr qabaq ictimai-tarixi hadisələrdə iştirak etmişlər. Qaşqaylar Gəncədə və ona yaxın yerlərdə yaşamış və indi də bu adlı böyük soylar yaşayırlar”.¹⁶ 

Assur çarı birinci Tiqlat Palasar miladdan qabaq (1115-1077)12-ci əsrin sonunda Fərat çaylarının yuxarı axarında qaşqaylarla qarşılaşır. Sonralar Qızıl İrmaq və Kelkit çaylarının yuxarılarında yaranmış kiçik Qaşqay bəyliyi miladdan qabaq 8-ci əsrə qədər davam etdi ... Qaşqayların qoşunları əsasən hetlər olsa da, onların Kuman, Az, Toqrama, Urmu, Subar, Bala və Dumanna (Duman-Tuman) adlı ölkələrlə əhatə olunmuşdu. Belə ki bəzi tədqiqatçılar çoxlu hat-türk uyğunluqları ortaya çıxarmışlar. Hətta Hat dilində elə söz var ki, bu gun də mənasını və formasını dəyişmədən türk dillərində işlənir. Məsələn “qut” sözü hər iki dildə ruh, can anlamındadır. Qaşqayların cənub-şərqində subar, mitan, ərmən (ər-mən), urum, kuman və başqa türk boyları, bölgələri vardı”.¹⁷

Azərbaycanın adı ilə bağlı as-az etnonimi də türk dilli xalqlarda eləcə də Azərbaycanda çox yayqın şəkildə mövcud olmuşdur. Az boyu türk etnosu içində çox saylı soylardan biri idi. Aziya-Asiya adındakı, paralellik kimi az etnoniminin də as varyantı geniş yayılmışdır. “Miladdan qabaq 8-ci əsrin rübündə II Sarqon o vaxt Arrappa adlanan indiki Kərkük bölgəsindən Urmu gölünün güneyindəki Mazamu bölgəsinə gedən “Şahyolu” haqqında fərman vermişdi ki, yol təmir edilsin. Fərmanın icrası ilə bağlı məlumat verən şəxs kitabının sonunda yazılır: Mən yenidən Sari şəhərindən Dur-Atanati şəhərinə çıxıram. Arraphalılar, Dur-Atanatidən, Dur-Taliti şəhərinə hərəkət edirlər. (mən) yenidən Dur-talitidən Azari şəhərinə yönəlirəm.

Mətni dərc edən tədqiqatçılar Azari şəhərini Mazamua bölgəsində yerləşdirirlər. Bu bölgənin tarixindən məlumdur ki, əvvəllər orada lulu, turuk, zəngi, kuman boyları yaşayırdı”.¹⁸

Əsasən türk boy adları “ər” sözü ilə geniş şəkildə işlədilmişdir. Məsələn xəzər, suvar, avar, tatar, qamer, dögər, padar və sair. Bu etnotoponim də “ az” və “ər” hissələrə ayrılır. Eləcə də bir çox türk mənşəli xalqlarda as və az etnonim və toponiminə rast gəlinir. “Özbək, altay, qaraqalpaq və sair türk xalqları tərkibində uruq, soy, boy adı kimi işlənən az-as etnoniminə - Göytürk yazılarında az budun (az xalqı) və azkişi (az adamı) adına, Kuban epiqrafiyasında “eren Az ayrıltım (Az ərənlərindən ayrıldım) ifadəsinə rast gəlmək olur və sair. Azər (As-Az ər)lərin bir qolu da Azkişi adlanmışdır. Bartold əvvəllər Xiristiyanlığı qəbul etmiş Qafqaz türklərinin sırasında Azkişi tayfalarının adını çəkir. Türküstan və Altayda Askisi adlı xeyli etnotoponim vardır. Göytürk yazılarında Az budun (Az xalqı) haqqında olan məlumat isə elm aləminə çoxdan bəllidir. Hələ 2-ci əsrdə Klavdi Ptolemey, Quzey Qafqazda Azara şəhəri və Azaraba (Azər oba) kəndi olduğunu göstərir”.¹⁹

Eyni zamanda “Asarhadonun eramızdan qabaq 673-cü ilə aid yazısında işkuz (işkuz), aşkuz (aşkuz), askuz (askuz) ölkəsinin hökmdarı- Partatua haqda danışılır. Fikrimizcə, bu skif etnonimi bizə Mahmud Kaşğarlının və İbn Xordadbehin əsərindən bəlli olan qədim türk etnonimi asgizi və ya askişi etnonimlərinin tam eynidir. Türk tayfalarının qədim vətənində-Altayda, Abakan çayının orta axarında kiçik Askizi çayı vardır. Bu rayon qabaqlar askizi dumasına daxil idi. İndi isə Askiz inzibati rayonudur. Bu çayın üzərində Askiz kəndi yerləşir.”²⁰ Bu qısa açıqlamadan sonra bizcə As-Az etnosu və Arazi toponiminin türk mənşəli olmasına yetərli sübut hesaba edilə bilər.

Eyni zamanda Azərbaycanda işquz türklərinin də hakimiyəti mövcud olmuşdur. “Miladdan qabaq 9-10-cü əsrlərdən Azərbaycanla tanış olan işğuzlar miladdan qabaq 674-cü ildə İspakanın rəhbərliyi altında Azərbaycanın quzeyinə və güneyinə gəlmiş ... elə lap ilk günlərdən ölkədə hakimiyyət qura bilmişlər”.²¹

Bu türk tayfaların Azərbaycanda yaşadığı və hakimiyəti dövrü ümumiyətlə təkcə Azərbaycanda deyil heç bölgəmizdə də ariyailərin və ya farsların olmasına dair tutarlı heç bir fakt mövcud deyildir. Hətta Azərbaycanda belə türk tayfalarının qədimliyi səbəb olmuşdur bir çox tədqiqatçılar fikirlərini dəyişib belə nəticəyə gəlsinlər ki, “sonrakı yüzilliklərdə Qabaq (ön) Asiyada yaşamış bir çox soylar xüsusən türk dillilər şərqə, Orta Asiya torpaqlarına hərəkət etmiş bir neçə yüzillikdən sonra onların əks prosesi başlanmış, onlar yenidən yaxın və qabaq Asiyaya, həmçinin Azərbaycan torpaqlarına gəlmişlər”.²²

Araz çayı sahilində, onun sağ axarında Herodotun saspirlər, akkad yazılarının subarium, şubaru və subarey eləcə də şumerlərin subir adlandırdığı türk tayfası yaşamışdır. Onlar Azərbaycanın Quzeyində yaşamış suvarlar, subirlər” dir.²³

Bunlardan əlavə müxtəlif dövrlərdə Monqolustan çölərindən tutmuş Avropanın mərkəzinə qədər böyük bir ərazidə gəzib dolaşan türklər Azərbaycandan da yan keçmir və bəzən yerli soydaşlarının yaşadığı bu ərazidə də məskunlaşırlar. “Leonit Marovelinin sözlərinə görə I əsrin 70-ci illərində daha doğrusu İosif Flavinin dövründə hunlar Dəryal keçidinə sahiblik edirdilər. Bazuk və Ambazuk qardaşalrı Kartliyə oradan gəlmişdilər.”²⁴

Hun türkləri miladın ilk əsrlərində Azərbaycana gəlmiş və Azərbaycanın yerli türk əhalisi ilə qaynayıb qarışmışlar.²⁵

Hələ “Arilərin (iran dillilərin) Ermənistana sakin olmalarından qabaq bir neçə türk tayfası orada məskunlaşmışdır”.²⁶

Azərbaycanda yaşamış digər türk tayfalarından biri də kəngər (kəng -kang ər        )lərdir. “Qiyasəddin Qeybullayev kəngərlərin Zaqafqaziyada iki regionda-Albanyanın qərbində, Gürcüstan, Ermənistanla sərhəd rayonlarda və Naxçıvanda yaşamış olduqlarını, həmin tayafa ittifaqının Zaqafqaziyada məskunlaşmasına dair ilk məlumatlarını V əsr qədim erməni mənbələrində yada salındığını göstərir... Suriya mənbələrində Xosrov Ənuşirvanın (535-579) şimala yürüşündən “erməni-gürcü” sərhəddi zonasında onun “kəngər” xalqı ilə mübarizəsindən söhbət gedir.”²⁷ 

İslam dövrü ərəb və fars tarixçiləri də Azərbaycanda türklərin olmasına dair yetərli dərəcədə məlumat vermişlər. Təbəri öz tarix əsərində İslamdan qabaq Azərbaycanda türklərin olmasına işarə edir: “Hişam İbn Kəlbinin fikrincə Raeş İbn Qeys İbn Səba ... Yəmənin padşahı idi və onun padşahlığı Mənuçehr dövrünə təsadüf edirdi. Onun sərkərdələrinin dostlarından biri Şümr İbn Ətaf Azərbaycanda türklərə yürüş etdi. Yürüşdə hər iki tərəfdən çoxlu ölən və əsir düşən oldu və o, öz başına gələnləri daş kitabəyə yazdı ki, Azərbaycan ölkəsində məşhurdur”.²⁸

Həmzə İsfahani də (doğum ili hicri 270 – ci il) Raeşin Azərbaycana qoşun çəkməsi və Azərbayca türkləri ilə döyüşünə işarə edir”.²⁹

Məhəmməd Ufi isə “ Cəvame-əl Hikayat və Ləvame-əl-Rəvayat” adlı əsərində Ömər İbn  Əbdüləzizin xilafətindən (99-101-h.q) danışarkən həmin dövrdə 20 min Azərbaycan türkünün üsyanı və onların 4 min ərəb qoşunu ilə döyüşməsindən söhbət açır”.³⁰

Samanı dövlətinin vəziri Əbuəli Məhəmməd Bələmi, Təbərinin tarix əsərini tərcümə və ixtisar edərək yazdığı əsərində Mənuçehrin Azərbaycanda türklərlə savaşdığını, türklərin yaşadığı ərazinin türkistandan Ruma qədər olduğunu, eləcə də Gəştaspın Azərbaycanda türklərlə savaşıb və bir çox türkün öldüyünü qeyd edir.³¹

Uməvi xəlifəsi Müaviyyə zamanında cahiliyyət dövrü Yəmənin məşhur dünya görmüş adamı Ubeyd İbn Şaryə Corhumi adlı bir şəxs var imiş. Müaviyyə onu Yəməndən Dəməşqə gətirtdirir. Ona sual verir, Ubeydin verdiyi cavablar “Əxabari Ubeyd İbn Şariyə” adı ilə yazılıb toplanır və sonralar ərəb tarixçilərinin istifadə mənbələrindən biri olur. Ubeyd cəvab verir: Azərbaycan türk ölkələrindəndir və türklər orada toplanmışlar.³²

----------------------------

Qaynaqlar:

1- پروفسور شاپور رواسانی « نادرستی فرضیه های نژادی آریا, سامی و ترك » انتشارات اطلاعات تهران 1380 صفحه 77

2- همان منبع صفحه 79

3- مهرزاد بروجردی « روشنفكران ایرانی و غرب » ترجمه جمشید شیرازی . ج: اول , نشر فرزان روز تهران 1377 صفحه 21

4- رضا بیگدلو « باستانگرایی در تاریخ معاصر ایران » نشر مركز تهران 1380 صفحه 234

5- Arazoğlu “Müxtəsər Azərbaycan tarixi” Bakı, 2000, səh. 13

6- “Azərbaycan tarixi” Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, Bakı, 1994, səh. 78

7- Arazoğlu “Müxtəsər Azərbaycan tarixi” Bakı, 2000, səh. 15

8- Həmin mənbə, səh. 15

9-Fridun Ağasıoğlu “Azər xalqı” (seçmə yazılar), Ağrıdağ nəşriyyatı, Bakı, 2000, səh.42

10- “Azərbaycan tarixi” Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, Bakı, 1994, səh. 80

11- Qiyasəddin Qeybullayev “Azərbaycan türklərinin təşəkkülü tarixindən” Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, Bakı, 1994, səh.56 

12- Ümid Niyaiş “Altaylardan Səhəndimizə” (türk mədəniyyətləri tarixi), cild I, Tehran 1382, səh.148

13- Həmin mənbə, səh. 148

14- Fridun Ağasıoğlu “Azər xalqı” (seçmə yazılar), Ağrıdağ nəşriyyatı, Bakı, 2000, səh.146

15- Həmin mənbə, səh. 48

16- Mir Əli Seyidov “Azərbaycan xalqının soy-kökünü düşünərkən” Yazıçı nəşriyyatı, Bakı, 1989, səh. 20

17-  Fridun Ağasıoğlu “Azər xalqı” (seçmə yazılar), Ağrıdağ nəşriyyatı, Bakı, 2000, səh. 59

18- Həmin mənbə, səh. 19

19- Həmin mənbə, səh. 19-21

20- İsmail Mızı-Ulu “Mərkəzi Qafqazın etnik Tarihinin köklərinə doğru” TDAV, İstanbul,1993, səh. 23

21- M. Zehtabi “İran türklərinin əski tarixi” I cild, Əxtər nəşriyyatı, Təbriz, 1377, səh. 570

22- Mahmud İsmail “ Azərbaycan xalqını yaranması” Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, Bakı,1995, səh. 5

23- Q. Voroşil “Azərbaycan dilinin təşəkkülü tarixinə dair - Azərbacan filologiyası məsələləri” Bakı, 1983, səh. 38

24- İsmail Mızı-Ulu “Mərkəzi Qafqazın etnik Tarihinin köklərinə doğru” TDAV, İstanbul,1993, səh. 23

25- محمد رحمانی فر « نگاهی نوین به تاریخ دیرین تركهای ایران » نشر اختر تبریز 1379 صفحه 105

26- پورمحمدعلی شوشتری ( مهرین) , عباس « ایران نامه یا كارنامه ایرانیان در عصر اشكانیان » جلد 2 تهران 1321 صفحه 339

27- Altay Məmmədov “Kəngərlər”, Azərbayca Dövlət Nəşriyyatı, Bakı, 1996, səh. 124

28- طبری محمد بن جریر « تاریخ طبری یا تاریخ الرسل و الملوك » ترجمه ائدن ابوالقاسم پاینده جلد 1 انتشارات بنیاد فرهنگ ایران ,تهران 1352 صفحه 293

29- اصفهانی , حمزه بن حسن « تاریخ پیامبران و شاهان ( سنی ملوك الارض و الانبیا ) , ترجمه جعفر شعار , انتشارات بنیاد فرهنگ ایران , تهران 1346 صفحه 131

30- « وارلیق » ژورنالی 25-نجی ایل یاز 1382 سای 1-128 , حجت الاسلام محمد حافظ زاده « نگاهی به زبان باستان تركی » صفحه 10

31- تاریخ بلعمی، تکلمه و ترجمه تاریخ طبری، صفحات 244، 433 و 478

32- M. Zehtabi “İran türklərinin əski tarixi” II cild, Əxtər nəşriyyatı, Təbriz, 1377, səh. 666

*******************************************

******************

ÜLKÜCÜ DÜNYA GÖRÜŞÜ
M. Metin KAPLAN

TÜRK SOYU VAR MIDIR?

Fransız antropolog Jean DENİKER, yeryüzündeki bütün kavimleri, fizik özelliklerini nazara alarak 29 gruba ayırmış ve bunların her birine ırk demiştir... Bu, 29 ırktan biri de Türk ırkıdır...

Peki, ırk nedir?

4 Haziran 1951 de UNESCO’nun Paris toplantısında dünyanın en ünlü antropolog ve biyologlarının imzasıyla yayınlanan bildiride ırk şöyle tarif edilmiştir: “Irklar, belirgin ve aynı zamanda kalıtımsal olan; doğal seçilim, mutasyon, karışma ve yalıtma gibi etmenlerin sonucu olarak ortaya çıkan, bedensel farklılıklarla belirlenen insan birimleridir.”

Jean DENİKER Türk ırkı için tesbit ettiği fizik özellikleri şöyle sıralamaktadır: 1- Beyaz. (Hafifçe sarıya çalar) 2- Boy ortadan daha uzun. 3- Kafatası kısa. 4- Saçı siyah. 5- Gözler siyah. Fakat Moğol gözü gibi çekik değil. 6- Burun çıkık. Basık değil. 7- Göğüs orta. 8- Yüz uzunca (oval) 9- Elmacık kemikleri hafif çıkık. Dudaklar kalın. 10- Boyun kısa.

Başka bir açıdan, antropolog Jean DENİKER'in yaptığı bu tespitlerden de görülüyor ki, dünyada başka ırklar gibi bir de Türk ırkı vardır!..

TÜRK IRKININ ÖZELLİKLERİ NELERDİR?

İyi de, Türk ırkının özellikleri nedir?

Esas itibariyle Türk ırkı kendi içinde melezdir... Bundan kastımız Avar, Hazar, Kazak, Kırgız, Yakut, Çuvaş, Bulgar, Kıpçak, Kuman, Oğuz (Türkmen) vb. gibi aynı daireye bağlı zümreler kendi aralarında bir karışma devresi geçirmiştir. Irk olarak değişmemekle beraber, aynı ırka bağlı zümreler arasında değişmeler olmuştur. Karışmışlar ve kaynaşmışlardır. Bunların neticesinde de, Türk etnik zümreleri kendi ırkî özelliklerine bağlı olarak aynı toplum içinde
bazen sarışın, mavi ve yeşil gözlü, bazen sarışın olmayan, elâ ve kara gözlü, kimi esmer tipli insan toplulukları haline gelmiştir. Eski tarihî kayıtlarla da sâbit olduğu gibi, Kırgızlar sarı veya kırmızı saçlı, beyaz tenli, mavi veya yeşil gözlüdür. Macar Türkleri de hakezâ sarı saçlı ve açık mavi gözlü insanlardır. Yabancı kaynakların eski Türk tipi hakkında verdikleri bilgiler de bunları doğrular. Bilhassa yerinde, yani Çin ve Orta Asya'da bir ilim heyetinin başında yaptığı bir çalışma sonucu büyük bilgin Dr. LEGENDRE Türk tipini tesbit etmiştir ki, O'na göre, Türk tipi uzun boylu, uzun ve beyzî çehreli, ince, düz ve yahut kabarık burunlu, kül rengi veya mavi gözlü bir durum arz eder. Çin müverrihlerinin Hun ve diğer Türkleri de hep bu şekilde tasvir ettiklerini ayrıca kaydeder. Aynı şekilde, müşteşrik Girard de RİALLE de eski Türk tipinin kumral bir mevcudiyet gösterdiğinden bahsetmiş, buna ait bir çok delillerin bulunduğundan söz etmiştir. Diğer taraftan, Tu-Kiu hanedanının muhtelif şahsiyetleri hakkında Çin kaynaklarının kaydettikleri, bize bundan ondört asır evvel yaşıyan bu Türk kabilesinde uzun boy, uzun yüz, pembe renk, yeşil ve mavi gözlerle güzellik gibi yalnız beyaz ırka münhasır en özel vasıfları tespit etmektedir. Arap âlimlerinden DİMİŞKİ de Kırgız, Dokuz-Oğuz, Uygur, Hazar vb. gibi Türk zümrelerini altıncı iklimde gösterirken, genel
olarak, tipleri hakkında da şu bilgileri verir; renkleri beyaz, saçları kızıl ve gözleri de mavi, elâ ve yeşildir.

Türk ırkının en temiz temsilcisi olan Kumanlar yani Kıpçaklar da uzun boylu, mavi gözlü ve sarışın idiler. Özbeklerin ve Kara-Kırgızların büyük oymaklarından beheri, Başkurtların ve Nogayların nüfûzlu uruğları Kıpçak’tı ve bunların çoğu da tip itibariyle sarışın, mavi veya yeşil gözlü idi. Bununla birlikte, diğer muhtelif Türk uruklarının bir çoğu da, siyah saçlı, yeşil, elâ veya kara gözlü idi... Ne ise...
******************

KAYNAK:Tarihte Türkler-Prof.Dr. Erol Güngör
Sayfa:11,12,13- Ötüken Yayın Evi 

TÜRK SOYU VE TÜRK DİLİ
Bugün Türk denince Türkiye Cumhuriyeti sınırları içinde yaşayan ve ana dili Türkçe olan insanlar akla geliyor. Halbuki yeryüzünde ana dili Türkçe olup da bizim sınırlarımızın dışında yaşayan milyonlarca insan vardır. Demek ki, Türklerin bugünkü Türkiye' ye gelmeden önce de bir tarihleri vardı. Bu tarih boyunca çok çeşitli ülkelere yayılmışlar, oralarda devletler kurmuşlardı. Ancak bütün bu Türkler' in ortak ataları kimlerdi? İlk Türkler nerede yaşamışlar, sonra nerelere dağılmışlardı? Türk Dünyası denince hangi ülkeleri, hangi toplulukları anlamalıyız?
İlk Türkler, yani bizim en eski atalarımız bugün Orta Asya diye bilinen yerde, Tanrı Dağları ile Altay Dağları arasında yaşıyorlardı. Tarih öncesi insanlar ve kültürlerle uğraşan bilim adamlarının ı bölgelerde yaptıkları kazılardan elde edilen bilgilere göre, Türkler beyaz ve geniş kafalı (brakisefal), orta boylu insanlardı. Burası Çin' le sınırdaş olan bir ülke idi; bu yüzden Türkler' in eski tarihlerine aid bilgilerin pek çoğunu Çin tarihinden öğreniyoruz. Çin tarihleri Milat' tan önce 2000-1000 yılları arasında ilk Türk hükümdarlarından bahsediyorlar. Böylece Türklerin bilinen tarihi, dört bin yıllık bir tarihtir. Türk Dili' nin üç bin yıl öncesi bilinmiyor. Türkler o zamanlarda hem soy, hem dil bakımından yakın komşularından, yani Çinliler' den ve Moğollar' dan farklı idiler.
Asıl geçim kaynakları hayvancılıktı. Bu yüzden hep hareket halinde bir hayat sürüyorlar, çok iyi at kullanıyorlardı. Son derece çevik süvari birlikleri sayesinde komşu ülkeler üzerinde hakimiyet kurabiliyorlardı. Çin' de bile zaman zaman hükümdarlık, Türk ailelerin eline geçiyordu.
Eski Çin tarihleri Türk hükümdarlarının ve devletlerinin adlarını hep Çince yazdıkları için, bu isimlerin asıl Türkçe' deki karşılıklarını iyice bilmiyoruz. Bizim atalarımız o çağda "Türk" adıyla anılmıyordu. "Türk" kelimesi bir millet halinde değildi. Boy ve aşiretler halinde yaşıyorlardı ve her aşirettin ayrı bir adı vardı.
Türk adı çeşitli Türk boylarından birinin adı idi. Bu kelimenin aslı "Türük" olup kuvvetli anlamına gelir. Milat' tan sonra Altıncı yüzyılda ana dili Türkçe olan bütün boyların herbiri değişik bir isimle anılmakla birlikte, bunların hepsine birden "Türk" denilmeye başlanmıştır. Demek ki en eski atalarımız aynı dili konuşmaları sayesinde bir tek millet olduklarını anlamışlar ve Türk Dili onların birlik sağlamalarında başlıca rolü oynamıştır. Bugün biz de Türkçemiz sayesinde hepimizin aynı milletin çocukları, yani kardeş olduğumuzu anlıyoruz.
Dilimizin tarihi, milletimizin tarihi kadar eskidir. Türkçe dünyadaki çeşitli dil gurupları arasında Ural-Altay dil gurubunun Altay Dilleri' nden biridir. Finliler' in ve Macarlar' ın dili Ural Dillerindendir. Altay Dilleri arasında ise Türkçe ile birlikte Moğol, Mançur ve Kore dilleri vardır. Türkler soy bakımından Moğollar' dan ve Koreliler' den ayrıdır ama dilleri onlarınkiyle aynı kökten çıkmıştır. Bu diller sonradan birbirinden iyice ayrılmış aralarında sadece eski bir akrabalık kalmıştır.
Bugün Ural- Altay adı altında anılan milletler ve diller Turan kavimleri ve Turan dilleri diye de anılır. Eski İranlılar Türkler' in yaşadıkları ülkelere "Turan" adını veriyorlardı. Meşhur İran şairi Firdevsi' nin Şeh-name adlı kitapta sözü edilen Turan kavimlerinin sakalar (veya İskitler) olduğu sanılmaktadır. Turan hükümdarı Afrasiyab' ın ise Alp Er Tunga olduğunu söyleyenler vardır. Sakalar' ın Türk olup olmadıklarını iyi bilmiyoruz. Saka Devleti, belki Türkler' in hakim oldukları ama içinde birçok yabancı kavimlerin de bulunduğu bir devlettir.
NOT: Bazı araştırmalara göre "Türk" kelimesi, "Töre" kelimesinden türetilmiş bir kelimedir ki, "Törük' ten bozularak "Türk" haline gelmiştir. "Törük", "Töreli, Töre sahibi" demektir. Eski Türklerde Töre, kaynağını "Türk Dini" diyebileceğimiz eski Türk inanç ve telakkilerinden alan topluluk hayatını tanzim eden hukuk normlarından ibarettir. Hükümdarlar siyasi iktidarlarını (kut' larını) işte bu hukuk çerçevesinde kullanabilirler, tabii birbirleriyle ve devletle olan münasebetlerini yine bu hukuk çerçevesinde tanzim ederlerdi. Buna uyanlar "Törük" (yani Töreli), uymayanlar ise "Kazak" (yani asi, töreden çıkmış) olurlardı. "Türk" ün kuvvetli manasına gelmesi de, herhalde Töre çerçevesinde sağlanan "birlik" le ilgili olmalıdır. Nitekim "Birlik kuvvettir" anlayışı tarih boyunca her devirde Türk devletleri ve toplulukları için geçerli olmuş bir anlayıştır. (Ötüken)

ama yenə də öz fikirimə qayıtmalıyam.bu kimlik savaşında bizim kim olduğumuzu kültürümüz bildirir və bu kültürün də təməli dildir

gəlin öz dilimiz və kültürümüzü ürəkdən anlayaq

.

.

.

******************************

ana dilimiz için oy verin

We endorse theIranian Azerbaijanis Mother Language Rights Petition to UNSECO, Human Rights Organizations

http://www.petitiononline.com/st12az34/petition-sign.html

******************************************

A great civilization is not conquered from without until it has destroyed itself within;Böyük bir uyğarlıq dışdan yenilməz, kəndisini içdən yıpratmayınca.   W.Durant

**************

Kavuşmasan da olar,yetər ki bəkliyənin 0lsun

****************

Türk dil kurumu

www.tdk.gov.tr

özelikle də sözlükler bölümündə bilmədiyiniz sözləri arayabilərsiniz

maraqlılar için də Türk Lehçeleri Sözlüğü var

burada türk boğazlarını qarşılaşdırmaq imkanı var

türkiyə,azərbaycan,başqırd,qazaq

qırqız,tatar,türkmən,özbək və uyqur

ləhcələri.habelə rusca da çevirəbilərsiz

tıklayın bir kərə dənəmənin heç ziyanı yoxdu

kimliyimizin təməli kültürümüz,kültürümüzünsə təməli dilimizdi.ən güclü silahımız olan bu dili iyi qullanaq

esen kalın

****************

ULUSUM OYAN

Çık-çık-çık-ötüşür saatlar
Çıkıltılarla yıxılan bız
Saat birə,biz onbirə
Geriyə addımlayan biz

illər çapır dördnala
Kim qırıla,kim qala
Atımızla başbaşa
Mışıl-mışıl yatan biz

Nəqədər surəcək bu durumə
Yetər usandıq biz

Ehey!uyuyan ulusum oyan
El üçün vuruşan əllər varolsun
Dönüb yumruğa,söylə birdaha
Didilib bölünən elımız birolsun

Yabancı labratorlarda
Katalizator olan biz
Yaddilli makinalarla
əriyib asemilə olan biz

Nəqədər sürəcək bu durum
Yetər usandıq biz

Ehey!uyuyan ulusum oyan
El üçün vuruşan ellər varolsun
Dönüb yumruğa,söylə birdaha
Didilib bölünən elimiz birolsun

**********************

Azərbaycan

Məmməd Araz 1970

Azərbaycan - qayalarda bitən bir çiçək
Azərbaycan - çiçəklərin içində qaya
Mənim könlüm bu torpağı vəsf eyləyərək
Azərbaycan dünyasından baxar dünyaya

Azərbaycan - mayəsi nur , qayəsi nur ki
Hər daşından alov dilli ox ola bilər
Azərbaycan deyiləndə ayağa dur ki
Fizulinin ürəyinə toxuna bilər

Oğulları Kür gəzdirər biləklərində
Oğulların göz atəşi gözəl əridir
Azərbaycan səhərinin bəbəklərində
Qütb ulduzu , dan ulduzu gözəlləridir

Tariximə qara xətlə hicri , miladi
Qılıncların qn ağziyla yazılmadımı
Babaların boz çöllərə bənzər muradı
Qızıl bayraq dalğasından yaz almadımı

İllər olub - kürələrdə dəmir olmuşuq
Sərhədlərdə dayanmışıq küləkdən ayıq
Od gölündə , buz gölündə gəmi olmuşuq
Biz Bakının ilk səadət carçılarıyıq

Min illərlə zülmətlərə yollar açıqdı
Dalğalandı Sabirlərin ümman dünyası
Azərbaycan qatarı da yollara çıxdı
Dağılanda qoca şərqin duman dünyası

Azərbaycan - mayası nur , qayəsi nur ki
Hər daşından alov dilli ox ola bilər
Azərbaycan deyiləndə ayağa dur ki
Ana yurdun ürəyinə toxuna bilər