براى تلاوت قرآن در مراتب مختلف، آداب خاصى هست. در مرتبه اول مراقبه كه كلام ما در آن است. لازم است كه قاری به هنگام تلاوت قرآن، آداب زیر را - كه از آیات و روایات بر مى‏آید - مراعات كند.

1- در حال طهارت و با وضو به تلاوت قرآن بپردازد.

2- در حالى كه مسواك كرده است، قرآن را تلاوت كند.

3- با صوت زیبا تلاوت كند.

4- به هنگام تلاوت قرآن، گریه كند، یا حالت گریه داشته باشد.

5- با صدای متوسط بخواند؛ نه با صداى آهسته باشد و نه با صداى بسیار بلند.

6- در حال تلاوت، با ادب و با طمانینه و رو به قبله باشد؛ چه نشسته و چه ایستاده باشد.

7- از روى «قرآن‏» تلاوت كند كه نگاه بر «قرآن‏» و تلاوت از روى آن، حساب خاصى دارد و در روایات، روى این موضوع تاكید شده است.

از رسول اكرم (صلی الله علیه و آله) نقل گردید كه فرمود:

«لیس شى‏ء اشد على الشیطان من القرائة فى المصحف نظرا؛ چیزى براى شیطان سخت‏تر و كوبنده‏تر از تلاوت قرآن از روى مصحف و با نگاه كردن در آن نیست.‏» (1)

در روایات نیز به بركات خاص تلاوت از روى قرآن، تذكر داده شده است كه به لحاظ اختصار، از ذكر آنها صرف‏نظر مى‏كنیم؛ طالبین مى‏توانند به بحارالانوار، ج‏92، باب 23 مراجعه كنند .

8- قبل از شروع به تلاوت قرآن، استعاذه كند(یعنی اعوذ بالله من الشیطان الرجیم)  و سپس بسم الله الرحمن الرحیم بگوید و بعد به تلاوت بپردازد تا با عنایت ‏خداى متعال، از دخالت‏هاى شیطانى محفوظ بماند .

در آیه 98 سوره نحل آمده است:

«فَاذا قَرات القرآنَ فَاستَعِذ بِاللهِ مِنَ الشَیطانِ الرجیم - انّهُ لَیسَ لَهُ سُلطان على الذینَ آمنوا و عَلى رَبهم یَتَوكلون؛ وقتى قرآن را تلاوت مى‏كنى، از شیطان طرد شده، به خداى متعال پناه ببر. البته شیطان را بر آنانى كه ایمان آورده، و به پروردگارشان توكل مى‏كنند، تسلط و سیطره‏اى نیست‏.»

قبل از شروع بگوید: «استعیذ بالله السمیع العلیم من الشیطان الرجیم‏» یا بگوید: «اعوذ بالله السمیع العلیم من الشیطان الرجیم‏» و بعد بگوید: «بسم الله الرحمن الرحیم‏» و سپس تلاوت را شروع كند.

9- ترتیل را مراعات نماید؛ ترتیل عبارت از این است كه حروف و كلمات را روشن ادا كند و وقف‏ها را رعایت نماید. به بیان دیگر، آنچنان تند نخواند كه حروف و كلمات و وقوف و فواصل به خوبى ادا نشود و نیز فاصله زیاد و غیر صحیح، در میان حروف و كلمات ندهد؛ به نحوى كه حروف و كلمات، جدا از هم و غیر مرتبط باشند و در مجموع، باید حروف و كلمات را خوب، روشن و در عین حال متصل و مرتبط به هم ادا كند و وقوف و فواصل آیات را هم مراعات نماید و طورى بخواند كه قلوب را به حركت آورد و دل‏ها را تكان دهد .

در آیه سوم سوره مزمل، خطاب به رسول اكرم (صلی الله علیه و آله) آمده است:

«و رَتّل القرآنَ تَرتیلا؛ و قرآن را با ترتیل مناسب آن بخوان.‏»

حضرت موسى بن جعفر از پدران بزرگوار خود - صلوات الله علیهم اجمعین - نقل مى‏كند كه از رسول اكرم (صلی الله علیه و آله) درباره آیه «و رتل القرآن ترتیلا» سؤال شد و آن حضرت در توضیح و تفسیر آیه فرمود:

«قرآن را روشن و واضح تلاوت كن و حروف و كلمات آن را جدا از هم و پراكنده مساز مانند پراكنده ساختن دانه‏هاى ریگ از یكدیگر و آن را سریع و تند تلاوت نكن؛ همانند تند خواندن شعر و وقتى به عجایب قرآن مى‏رسید، توقف كنید و به تدبر و تامل بپردازید و با تلاوت آن، دل‏ها را به حركت آورید و با شتاب و بى‏تامل نخوانید؛ به نحوى كه بخواهید زود به آخر سوره برسید.»(2)

10- به هنگام تلاوت قرآن، به چیز دیگرى فكر نكند و متوجه آیات قرآن باشد .

11- در آیات قرآن تدبر داشته باشد كه در این صورت، از انوار و هدایت‏ها و از حقایق و معارف و از دقایق و اسرار قرآن كریم، به اندازه خود بهره‏مند خواهد شد. تلاوتى كه در آن تدبر نباشد، آنچنان كه باید، فایده نخواهد داشت .

این سخن بدان معنى نیست كه اگر كسى اهل تدبر نباشد - یعنى معانى آیات را حتى در حد ترجمه نداند تا بتواند در حد خود به تدبر در آیات بپردازد - از تلاوت قرآن نتیجه‏اى نخواهد برد؛ بلكه چنین كسى هم با مراعات آن قسمت از آداب تلاوت كه در امكانش هست، بهره خود را خواهد برد .

                                                                                                

12- حق آیات را مراعات نماید؛ به این معنى كه به هنگام تلاوت قرآن، وقتى به آیات رحمت و جنت مى‏رسد، از خداى متعال مسئلت كند كه او را از اهل رحمت و جنت قرار دهد و از رحمت ‏خود محروم و از جنت قرب خود دور نسازد و وقتى به آیات عذاب و آتش و آیات سخط و غضب مى‏رسد، بترسد و به خداى متعال پناه ببرد كه از اهل عذاب و آتش نباشد و مشمول سخط و غضب نگردد و از او بخواهد كه وى را از نجات یافتگان قرار دهد و وقتى به آیات تكبیر، تعظیم، تسبیح و تحمید مى‏رسد، به تكبیر، تعظیم، تسبیح و تحمید حق بپرازد و وقتى به آیات استغفار و طلب عفو و مغفرت مى‏رسد، استغفار كند و طلب عفو و مغفرت نماید و آنجا كه به ذكر صالحان مى‏رسد، از خدا بخواهد كه او را نیز از آنان و در جمع آنان قرار دهد و آنگاه كه به ذكر اهل ضلال(گمراهان) و طغیان و ذكر اهل غفلت مى‏رسد، از خدا بخواهد كه او را از ورود به جمع آنان حفظ كند و در هر موردى به تناسب دعا كند.

اینها قسمتى از آداب تلاوت قرآن كریم بود كه با استفاده از آیات و روایات ذكر شد. در آخر به این آیه دقت كنیم كه مى‏فرماید:

«انّ الذینَ یَتلونَ كِتابَ الله و اقاموا الصَلوةَ و اَنفقوا مِما رَزَقناهُم سِراً و عَلانیةً یَرجُونَ تِجارة لَن تَبور؛ آنها كه كتاب خدا را تلاوت مى‏كنند، نماز را بپا مى‏دارند و از آن چه به آنان روزى كرده‏ایم، پنهان و آشكار به نیازمندان انفاق مى‏نمایند، امید تجارتى دارند كه دائم و زوال‏ناپذیر است‏.» (4)

تاكید و تذكر

به رهروان راه الهی تاكید مى‏شود كه هر چه مى‏توانند در تلاوت قرآن و در مراعات آداب تلاوت، كاملا جدیت كنند و به آنان تذكر داده مى‏شود كه این امر را مهم بشمارند و بدانند كه هر چه در تلاوت قرآن كوشا باشند و به هنگام تلاوت آن، با آن، سیر نمایند و فانى در آن باشند و به تعبیرى، با آن وحدت یابند، به همان اندازه به «حقیقت نورى قرآن‏» نزدیك شده، در نتیجه «حقیقت نورى خود» را خواهند یافت؛ زیرا «حقیقت نورى انسان‏» از «حقیقت نورى قرآن‏» است و مرتبه‏اى از مراتب آن و این سرّى است كه براى اهل آن معلوم است و از نااهل محجوب و پنهان.

حقیقت قرآن، تجلیات حق است كه وراى این الفاظ ظاهر و مفاهیم ظاهرى مى‏باشد و در كتاب مكنون و نزد حضرت محبوب است؛ و انه لدینا لعلى حكیم و در عین حال، با همین الفاظ و مفاهیم، ظاهر و متجلى است .

«حقیقت نورى انسان‏»، اگر انسان به آن برسد، از جلوات و مراتب نازله «حقیقت قرآن‏» مى‏باشد؛ نه چیزى دیگر و آن كس كه از «حقیقت قرآن‏» دور ماند، از «حقیقت ‏خود» دور گشته است و از حضرت محبوب هم محجوب و او در جهنم همین دورى و فقدان، چنان معذب خواهد بود كه از وهم‏ها دور است و از فكرها مستور .