برای سخن گفتن درباره هویت، ملیت، قومیت، زبان، تاریخ، فرهنگ و ... چگونه باید آغاز کرد؟ شاید به عدد صاحبنظران این موضوعات، پاسخ توان داد ولی برای راست بودن دیوار این بنا، چه خشت اولی مناسبتر است؟ برای سنجش این راستی، شاقول واحدی وجود ندارد و هر بنایی شاقول خود را به کار برده است. لیک شاید بتوان شاقولی پیشنهاد کرد که عده بیشتری آن را بپسندند و به کار گیرند. پیشنهاد من بشردوستی و احترام به انسان است. برای این پیشنهاد دلیل عقلی ندارم، چه، بسیاری از احساسات خودبنیادند و توجیهات عقلی که برایشان آورده شده است، چنگی به دل نمی زنند. باری بشردوستی را فرض اول گرفته و سخن خود را با کسانی که دلیلی برای چرایی پیشنهاد این شاقول نمیخواهند ادامه میدهم. اگر ما به انسانها احترام بگذاریم، خواسته آنها نیز محترم خواهند بود، بسیاری از اندیشمندان برای دفاع از ارزشهایی همچون عدالت و آزادی از همین مبدأ آغاز کرده اند. اینک ما میخواهیم هویت و ملیت و خواسته های اینگونه را از این منظر مورد ملاحظه قرار دهیم. چنین فرض کردیم که انسان محترم است و همین احترام حقوقی را برایش به ارمغان می آورد. انسانها معمولاً به زبان خود، فرهنگ خود، تاریخ خود، آداب و رسوم خود و .. عشق میورزند. یک فارس زبان به زبان فارسی عشق میورزد ، یک عرب به همین سان و ...یک زرتشتی دین خود را عزیز میپندارد و توهین به آن را برنمی تابد، یک مسلمان به همین نحو و یک مسیحی مؤمن نیز همینگونه. این امیال طبیعی هستند و مطابق فرض اولیه ما همگی حقند و تا زمانی که همدیگر را محدود نکنند، در این بحث مورد قبول ما نیز هستند. اما برخی مواقع تقابلهایی بین خواستها به وجود می آید. یک ترک ترکیه ای به کردها چنین تکلیف میکند که باید زبان رسمی کشورت را به بهای از دست دادن زبان مادری خود بپذیری. در چنین حالتی نفر اول میل طبیعی خود را اندکی بیش از حوزه مجاز تسری داده و حق نفر دوم را ضایع ساخته است. ممکن است که یک بلوچ به دلیل دوست داشتن زبان خود، زبان فارسی را دشمن خود بپندارد و با آن بستیزد. در این حالت نیز فرد مزبورحب زبان خودش را به ناروا به دشمنی با زبان رسمی کشورش تبدیل کرده است، زبانی که مفیدترین ابزار او در فراگیری بسیاری از مفاهیم و موضوعات نوین بوده. شق مقابل نیز چنین حکمی دارد، این درست نیست که زبان فارسی که زبان مشترک، رسمی و ملی ایرانیان و نیز زبان ادبیات مشترک اقوام ایرانی می باشد، بخواهد جایگاه زبانهای ایرانی دیگر را اشغال کند و آنها را از بین ببرد. کسانی که با ترویج زبانهای قومی ایرانی مخالفند، فرهنگ و آداب و رسوم آنها را انکار میکنند و خواستار تغییر زبان متکلمینشان به زبان فارسی هستند، از این دیدگاه با خواست برحق این متکلمین می ستیزند و حقشان را تباه میسازند. اگر خشت اولیه افراد مثالهای مذکور را بکاویم، به چیزی غیر از بشردوستی خواهیم رسد. چنین افرادی بحث خود را با فرض برتری یک نژاد، فرهنگ و یک قوم خاص آغاز میکنند و دیگران را پست تر میشمارند. با این فرض کاملاً طبیعی است که عرب دشمن ابدی و ازلی ایرانی باشد، ترکی زبان بیگانه ای باشد که به ایرانی شمال غرب نشین تحمیل شده است و این هم طبیعی است که یک قومگرای افراطی خود را ایرانی نداند و خواستار جدایی از ایران باشد.

طرفین این دعواها علیرغم دشمنی و کینه عمیقشان همگی در این امر مشترکند که برای بشریت و انسان، اندک ارزشی قائل نیستند و از این نکته هم غافلند که با به مسلخ بردن انسان، قوم، زبان و فرهنگ برتر خودشان را نیز به مسلخ خواهند برد و کشتی بشریت را یکجا به قعر اقیانوس خواهند فرستاد. قومگرایانی که به برتری قوم و نژاد خود اعتقاد دارند اگر بتوانند دولت ملی مخصوص خودشان را تشکیل دهند بر سر سایر اقوام همانی را خواهند آورد که اینک خود در دست آن اسیرند.

لذا بر بشر دوستان و انسان دوستان است که بتوانند در این دعواها تفاوت علاقه به عناصر قومی و ملی را با نژادپرستی ضدبشری دریابند. بر آنان است که علاقمندان به زبان و فرهنگ ترکی، کردی و بلوچی را با پانترکان، پانکردان و بلوچ پرستان تشخیص دهند و به همین نحو اقوال پانفارسها و شوونیستها را با سخنان ارزشمند ملی گرایان و ایراندوستان نیامیزند که اولی علیرغم ادعای خود راه را برتجزیه هموار می سازد و دومی هم ایران را دوست دارد و هم تشکیل دهندگان ایران را. پانفارس تفاوت بنیادین با پانترک ندارد و هر دو به یک آسیاب آب می ریزند و هردو به یک اندازه از بشریت دورند و البته ایراندوست واقعی نیز با بلوچ غیر متعصب علاقمند به زبان بلوچی هر دو به یک اندازه به ایران یکپارچه خدمت میکنند و هر دو به یک اندازه به انسان و خودشان احترام می گذارند.