خشنه اتره اهوره مزداو

شرف و احترام آتش و نور در نظر شیخ اشراق

چون در اشیا و امور عالم به درستی پژوهش کنیم هیچ موثر قریب و بعیدی ورای نور نخواهیم یافت،خواهیم دید که در وجود جز نور محض،نوری که سرچشمه اصلی هر نور و منبع اولی هر وجود دیگری است،موثر
نتواند بود. چون محبت و قهر صادر از نور، حرارت و حرکت نیز هر دو معلول نور است،از اینجاست که حرارت با لذات در قوای شوقی اعم از شهوی و غضبی مدخلیت پیدا می کند و وجود همه آنها در حرارت به تمام و کمال می رسد و شوقیات ما نیز خود موجب حرکات روحانی و جسمانی می گردد. و اما سکون امریست عدمی و در نتیجه از سنخ ظلمات،مرگ در ثبوت آن عدم علت حرکت،کافی خواهد بود. نور قایم یا عارض علت حرکت و حرارت،حرکت و حرارت فقط مظهر نور عارض یعنی معد حصول آن و نه علت فاعلی آن است. حرکت و حرارت قابل را اعداد می کند به این که در آن از نوری که بر قوابل و هیاکل مستعد، بر حسب استعداد آنها،افاضه می گردد حصول پذیرد. از اینجا نیز می توان دریافت که علت فاعلی قریب طلسمات جسمانی و هیات و اشکال و نسب آنها چیزی جز ارباب و اصحاب نورانی آنها نیست ونه برازخ ظلمانی.
شرف آتش در این است که نسبت به دیگر عناصر حرکت آن از همه بالاتر و شباهت آن به مبادی مجرد نوری،نظر به نوریتی که در آن است،از همه بیشتر می باشد. از این روست که آتش را به عنوان برادر نور مجرد نفسانی یا به نام ایرانی آن نوراسپهبد انسانی می توان گرفت. و اما نورالانوار را در هر یک از عوالم وجودی خلیفه یا امامی است. شرافت منصب خلافت چنانکه در عالم عقول محض به ملک(امشاسپند) مقرب بهمن(وهومن) تفویض گردیده،در عالم نفوس نیز به نوراسپهبد انسانی و در عالم عناصر به آتش محسوس امتیاز یافته است. بدینسان به نفس انسانی و به آتش عنصریست که در این عالم تحت القمر دو خلافت کبری و صغری انجام می پذیرد. نفس انسانی در حکم خلیفه کبری است بدینجهت که نوری قایم و متصرف در انوار عارض محسوس است،و آتش عنصری در حکم خلیفه صغری است بدین اعتبار که نور عارض آن در عالم جسمانی مظهر انوار قایم غیر جسمانی و در حکم برادر نوراسپهبد انسانی و حقیقت نورانی آن ورای ماهیت ظلمانی عناصر چهارگانه به مفهوم مشهور آنها در طبیعیات متداول و اشرف و اعلی از آنهاست. بنابراین،این خود دلیلی بسیار موجه بود اگر ایرانیان قدیم هر نور ممکنی اعم از نور عارض محسوس و یا نور قایم معقول را،به اعتبار مظهریت آن از برای نورالانوار،شایسته تعظیم و تقدیس دانسته و از اینجا مردم را به توجه به آتش امر کرده و آنرا،به بیان شارحین،قبله و نماز و عبادت مردم قرار داده و برای آن آتش کده های بزرگ و معابد سترگ بنا نهاده بودند. سنتی که نخست از طرف هوشنگ و سپس جمشید و فریدون و کی خسرو از ملوک افاضل مرسوم، و سرانجام از طرف فاضل مؤید،زرتشت،مؤکد گردیده است.


چو ایران نباشد تن من مباد