رازداری منیژه در شاهنامه

نویسنده نوشین شاهرخی

: داستان "بیژن و منیژه" از منظومه‌های عاشقانه در شاهنامه است که به زمان اشکانیان بازمی‌گردد. فردوسی در آغاز داستان می‌نویسد که در شبی تیره و پُرهراس که فراز و نشیب پیدا نیست، دل‌اش تنگ می‌شود و یار مهربانش را می‌جوید. یار با شراب و شمع و میوه‌های زمستانی می‌آید و برای شاعر داستانی از دفتر باستان بازمی‌گوید.

بیژن برای مقابله با گرازانی که شهر اِرمانیان در مرز توران را ویران کرده و دهقانان و چارپایان را به ستوه آورده‌اند، داوطلب می‌شود. کیخسرو گرگین را همراه بیژن جوان می‌فرستد تا راهنمای بیژن باشد. با دیدن گرازانِ پیل‌تن بیژن به گرگین دستور می‌دهد که او هم بجنگد، اما گرگین می‌گوید که جواهرات را بیژن گرفته و خودش باید بجنگد. بیژن دلاورانه می‌جنگد و گرازان را می‌کشد.

گرگین که از بدنامی خودش می‌ترسد، دامی برای بیژن می‌گسترد و او را به جشنگاه منیژه دختر افراسیاب، شاه توران می‌کشاند. بیژن و منیژه به یکدیگر دل می‌بازند و سه روز بهم مهر می‌ورزند. هنگام بازگشت بیژن، منیژه که از یار دل نمی‌کند، به پرستندگانش می‌گوید که در شرابش داروی بیهوشی بریزند. پس بیژن را بیهوش در عماری می‌گذارد و به شهر و کاخ خود می‌برد.

بیژن که به هوش می‌آید، منیژه را در آغوش خود می‌یابد. با ترانه و شراب چند صباحی خوش می‌گذرانند، تا اینکه آگاهی به افراسیاب می‌رسد که دخترش از ایران جفت گزیده. افرسیاب به خاطر داشتن دختر خودش را "بداختر" می‌نامد.

بیژن را دست‌بسته نزد شاه می‌برند و بیژن می‌گوید که پری او را ربوده و نامی از منیژه نمی‌برد. افراسیاب که آبرویش را از دست رفته می‌بیند تصمیم می‌گیرد که بیژن را دار بزند، اما وزیرش پیران از او می‌خواهد که به جنگ و کین دامن نزند و او را به بند کشد.

اینگونه بیژن در غل‌ و زنجیر در چاهی تیره زندانی می‌شود و سنگی بزرگ روی در چاه قرار می‌گیرد تا بیژن خورشید و ماه را نبیند. منیژه را نیز از کاخ رانده و بر چاه می‌نهند تا به بیژن غذا دهد و بیژن از گرسنگی نمیرد.

گرگین از کرده‌اش پشیمان می‌شود و به جستجوی بیژن می‌رود اما تنها اسبش را می‌یابد. پس با دندان‌ گرازان کشته‌شده به ایران بازمی‌گردد. در ایران پس از جستجوی فراوان سرانجام کیخسرو گاه نوروز در جام جهان‌نمای خود چاه بیژن را در سرزمین توران می‌بیند و رستم در جامه‌ی بازرگانان راهی توران می‌شود تا بیژن را نجات دهد.

منیژه که از کاروان ایران می‌شنود به سوی شهر می‌دود و هرچه از رستم کمک می‌خواهد، رستم هویت‌اش را آشکار نمی‌کند. اما انگشترش را در غذای بیژن پنهان می‌کند. بیژن انگشتر رستم را می‌بیند و برای گفتن راز از منیژه پیمان می‌خواهد و بدگمان می‌گوید:

گه گر لب بدوزی ز بهر گزند + زنان را زبان هم نماند به بند (ص376)

و منیژه آه می‌کشد که:

بدادم به بیژن تن و خان و مان + کنون گشت بر من چُنین بدگُمان

همان گنجِ دینار و تاجِ گهر + به تاراج دادم همه سربسر

پدر گشته بیزار و خویشان ز من + بَرَهنه دوان بر سرِ انجمن [...]

بپوشد همی راز بر من چُنین + تو آگه‌تری ای جهان‌آفرین

بیژن از گفته‌ی خود پشیمان می‌شود و از معشوق پوزش می‌خواهد:

چُنین گفت‌م اکنون نبایست گفت؛ + ایا مهربان پاک و هُشیار جفت،

سزد گر به هر کار پندم دهی + که مغزم به رنج اندرون شد تهی

منیژه نزد رستم می‌رود و رستم از او می‌خواهد که راز دارد و شبانه آتشی بلند برافروزد تا او بتواند سر چاه را بیابد.

سرانجام بیژن از چاه آزاد می‌شود و به ایران بازمی‌گردد. کیخسرو در رابطه با منیژه به بیژن می‌گوید:

به رنجش مفرسای و سردش مگوی + نگر تا چه آوردی او را به روی!

و به گونه‌ای بیژن را در این ماجراجویی مقصر می‌داند و نه منیژه را که جسورانه بیژن را می‌دزدد و به کاخ افراسیاب می‌برد. شاه از بیژن می‌خواهد که با منیژه به شادی بگذراند و با او مهربان باشد و برای منیژه تاج و زر و هدایای فراوان می‌فرستد تا وی در کنار بیژن در ایران به زندگی اشرافی خود بازگردد.

راز نگه نداشتن از سوی زنان از مقولاتی است که در ادب ایران باستان و پس از اسلام بارها از سوی شاعران تکرار شده. مردان باید راز خود را بر زنان فاش نسازند تا گزندی بر آنان نرسد. از کهن‌ترین اسطوره‌های ایرانی که به این مقوله می‌پردازد، روایت طهمورث است.

طهمورث با افسون گرد گیتی بر اهریمن می‌تازد و بر دیوان سیطره دارد. دیوان در پی چاره‌ای هستند تا از او رهایی یابند، بنابراین اهریمن زن طهمورث را با عسل و ابریشم می‌فریبد تا نقطه‌ضعف طهمورث را بر او فاش نماید.

زن آشکار می‌کند که هرگاه طهمورث بر پشت اهریمن می‌تازد در شیبی در کوه البرز وحشت بر او غلبه می‌کند. این زمان بر پشت اهریمن بیشتر تازیانه می‌زند تا وی زودتر از آن شیب بگذرد. اهریمن که از ترس طهمورث آگاهی می‌یابد، در شیب البرز او را از پشت خود واژگون می‌سازد و در جا می‌بلعد تا بعدها جمشید او را از شکم اهریمن بیرون می‌کشد.**

در سرزمین‌ها و فرهنگ‌های دیگر نیز داستان‌هایی با این محتوا وجود داشته است. برای مثال سامسون در اسطوره‌های سامی قدرتی شگفت‌آور دارد که هیچکس را توان مقابله با او نیست. دشمن از طریق معشوقه‌ی وی به راز قدرت سامسون که در مویش است پی می‌برد، در خواب مویش را می‌چیند، او را به بند می‌کشد و کورش می‌کند.

در داستان "بیژن و منیژه" این اسطوره به چالش گرفته می‌شود. بیژن که همواره آموخته راز از زنان بپوشد، از معشوقی که تن و جانش را بر عشق او گذاشته پیمان می‌طلبد و منیژه ناباورانه و سرخورده از عشق و معشوق خدای را به داوری می‌طلبد.

بیژن به اشتباه خود پی می‌برد، چراکه کُنش منیژه تا حال بهترین گواه بر وفاداری او بوده و او نمی‌بایست با بدگمانی بر دل معشوقش زخم برزند. پس از او پوزش می‌طلبد. و سیر داستان و برخورد منیژه نیز دلیلی بر پوچ بودن این پیش‌قضاوت فرهنگی است.

رودابه‌ی عاشق در شاهنامه

1387-01-03 نویسنده نوشین شاهرخی

داستان زال و رودابه زیباترین داستان عاشقانه‌ی شاهنامه اثر فردوسی، شاعر ملی ایرانیان است.

نخستین داستان عاشقانه‌ی این اثر، "زال و رودابه" است که به زمان پادشاهی منوچهر بازمی‌گردد. سام پدر زال جهان‌ پهلوانی است که پسرش زال با موهای سفید بدنیا می‌آید، بنابراین پیر انگاشته می‌شود. پدر سرخورده از ظاهر پسر دستور می‌دهد که زال را بر کوه قاف قرار دهند.

سیمرغ به هنگام پرواز کودک را برمی‌دارد تا غذای فرزندانش کند. اما مهر کودک به دلش می‌افتد و زال را پرورش می‌دهد و بزرگ می‌کند تا اینکه سام با پوزش او را به خانه بازمی‌گرداند.

روزی زال با لشکرش در کابل به مهراب‌، شاه کابل برمی‌خورد و حکایت زیبایی دخترش را از دیگران می‌شنود و نادیده به رودابه دل می‌بازد.

دل زال یکباره دیوانه گشت / خرد دور شد عشق فرزانه گشت (ص185)

از سوی دیگر رودابه نیز با شنیدن پهلوانی‌های زال از دهان پدرش عاشق زال می‌شود و می‌گوید:

گرش پیر خوانی همی یا جوان / مرا او بجای تن‌ست و روان (ص189)

زال و رودابه بی‌آنکه یکدیگر را ببینند، به یکدیگر دل می‌بازند. زال از زیبایی و شایستگی رودابه شنیده است و رودابه از شیردلی، جوانی، هشیاری، زیبایی و هنر زال.

نخستین قدم را در آشنایی رودابه برمی‌دارد که ندیمه‌هایش را روز نوروز برای چیدن گل به اطراف سپاه زال می‌فرستد:

بدین چاره تا آن لب لعل‌فام / کند آشنا با لب پور سام (ص192)

 و ندیمه‌ها با جلب کردن توجه زال به خود، با وی وارد سخن می‌شوند و چنان از بانوی خود سخن می‌گویند که زال دل از کف می‌دهد می‌گوید:

که ما را دل و جان پر از مهر اوست / همه آرزو دیدن چهر اوست (ص195)

همان شب دو عاشق در قصر رودابه پنهانی وعده‌ی ملاقات می‌گذارند. از زیباترین صحنه‌های داستان تصویری است که رودابه گیسوی بلندش را رها می‌کند و به زال می‌گوید که گیسویش را بگیرد و بالا آید. طبیعتا رودابه می‌داند که زال برای بر بام شدن کمند خواهد افکند، اما با این سخن هم همدلی خودش را به معشوق می‌نمایاند و هم گیسوی بلند، زیبا و شکن در شکن‌اش را.

آن شب را زال و رودابه تا سپیده به بوس و کنار می‌گذرانند. فردوسی در صحنه‌هایی کوتاه مهر دو دلداده را چنین به تصویر می‌کشد:

همه بود بوس و کنار و نبید / مگر شیر کو گور را نشکرید

سپهبد چُنین گفت با ماه‌روی / که ای سرو سیمین، پر از رنگ و بوی

منوچهر چون بشنود داستان / نباشد بدین کار همداستان

همان سام نیرم برآرد خروش / کف اندازد و بر من آید به جوش

ولیکن سر ِمایه جانست و تن / همه خوار گیرم بپوشم کفن (ص200ـ 201)

زال و رودابه هر دو می‌دانند که عشقی ممنوعه در سینه دارند. با این حال زال با رودابه پیمان می‌بندد که یا با وی ازدواج کند و یا کفن بپوشد و رودابه نیز پیمان می‌بندد که تنها با وی ازدواج کند.

منوچهر، پادشاه ایران و سام با این ازدواج مخالفند. رودابه از نژاد ضحاک است و منوچهر وحشت دارد که فرزند آندو بیشتر به سوی مادر ببرد و رسم و رسوم ضحاک بار دیگر جان بگیرد و ضحاک قدرت گیرد. بنابراین به سام که در آن هنگام جهان‌پهلوان است دستور می‌دهد که به کابل حمله کند و فرزندان اژدها را بکشد و هیچکس را زنده برجای نگذارد.

 مهراب، پدر رودابه و شاه کابل، که می‌ترسد منوچهر کابل را به آتش بکشد، تنها راه چاره را در کشتن رودابه و مادرش سیندخت در ملاء عام می‌بیند. اما سیندخت مهراب را به سختی راضی می‌کند که به او این شانس را بدهد که به دیدار سام برود و با راضی کردن پدر زال، منوچهر نیز به این پیوند رضا دهد.

سیندخت با ندیمه‌هایش به سیستان سفر می‌کند و خود را تنها به عنوان فرستاده‌ی مهراب معرفی می‌کند. سام از فرستاده‌ی زن و هدایای بسیار، شگفت‌زده می‌شود. سیندخت با سخن‌وریِ چیره تمام تقصیرها را بر گردن مهراب می‌اندازد و از سام می‌خواهد که خون مردم بی‌گناه کابل را نریزد، چراکه کابل از آن سام است. اما پیش از آنکه هویت خود را آشکار کند، از سام پیمان می‌گیرد که به او و خانواده‌اش صدمه‌ای نرساند. سام پیمان می‌بندد و سیندخت پس از آشکار کردن هویت‌اش، باز از او خواهش می‌کند که آرامش مردم کابل را برهم نزند و اگر می‌خواهد بکشد، او را بکشد و نه بی‌گناهان کابل را.

سَخُن‌ها چو بشنید ازو پهلوان / زنی دید بارای و روشن‌ روان[...]

تو با کاول و هرکه پیوند تُست / بمانید شادان‌دل و تندرست

بدین نیز همداستانم که زال / به گیتی چو رودابه خواهد هَمال (ص242)

شگفت‌زده از زیبایی و ترفند سیندخت، سام با سیندخت به زندگی‌اش سوگند می‌خورد که به خانواده و شهر سیندخت صدمه‌ای نزند. و اینگونه سام باقی ماجرا را تا ازدواج زال و رودابه پی می‌گیرد.

در این داستان سیندخت نه‌ تنها مادری مهربان، بلکه زنی مدبر تصویر شده است که برای هر مشکلی چاره‌ای می‌جوید. هم بانوی شبستان است و هم زنی سیاست‌مدار که بسیار داناست و در واقع ازدواجی که در داستان ناممکن به نظر می‌رسد، با تدبیر و کُنش سیندخت، ممکن می‌گردد.

در اغلب داستان‌های ایرانی دایه‌ها به دختران عاشق یاری می‌رسانند تا به معشوق خود برسند. در این داستان اما نه دایه که مادر رودابه، نه ‌تنها دخترش را به عشقش می‌رساند، بلکه کشورش را از جنگ و خونریزی نجات می‌بخشد. او برخلاف همسرش شاه کابل که از وحشت ناگهانی دیوانه‌وار می‌خواهد زن و دختر خود را قربانی کند، ملکه‌ی کابل با درایت و اندیشه قدم برمی‌دارد و مشکلی را می‌گشاید که مردان سیاست ناتوان از مقابله با آن هستند.

باید به دیده داشت که زال و رودابه هر دو همسر خودشان را انتخاب می‌کنند و با این که می‌دانند از سوی خانواده و کشور پیوندشان پذیرفته نخواهد شد، با یکدیگر پیمان می‌بندند و پنهانی شبی را در آغوش یکدیگر می‌گذرانند. اما با در نظر گرفتن کُنش سیندخت، برخورد رودابه عجیب نمی‌نماید. چنین مادری را چنین دختری باید.

*‌ ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه، به کوشش جلال خالقی مطلق، دفتر یکم، نیویورک 1366