| عناوین بحث ها | ارسال کننده | پاسخها | بازدید | بروز رسانی | اولویت | |
|---|---|---|---|---|---|---|
|
|
418
|
826
|
91/1/30 (23:03)
|
|
||
|
|
13
|
111
|
91/2/3 (11:50)
|
|
||
|
|
0
|
4
|
91/1/18 (11:28)
|
|
||
|
|
8
|
17
|
91/1/9 (19:23)
|
|
||
|
|
39
|
183
|
91/1/9 (19:01)
|
|
||
|
|
4
|
13
|
91/1/9 (18:54)
|
|
||
|
|
1
|
22
|
91/1/6 (14:19)
|
|
||
|
|
1
|
10
|
91/1/6 (14:17)
|
|
||
|
|
8
|
66
|
91/1/6 (14:12)
|
|
||
|
|
6
|
49
|
90/12/14 (08:56)
|
|
||
|
|
2
|
15
|
90/12/8 (12:12)
|
|
||
|
|
1
|
8
|
90/11/30 (14:27)
|
|
||
|
|
0
|
1
|
90/11/27 (11:03)
|
|
||
|
|
108
|
1101
|
90/11/16 (10:05)
|
|
||
|
|
68
|
227
|
90/11/16 (08:09)
|
|
||
|
|
3
|
23
|
90/11/9 (09:23)
|
|
||
|
|
67
|
312
|
90/9/19 (12:52)
|
|
||
|
|
0
|
8
|
90/9/5 (08:38)
|
|
||
|
|
1
|
36
|
90/9/2 (18:21)
|
|
||
|
|
4
|
14
|
90/8/7 (15:32)
|
|
(بو مقالهده بیر سیرا اورتوقرافی علامتلرینین ایشلندییینه گؤره، اونو اوخوماق اوچون اؤزل فونتلار لازیمدیر. بو سوْرونو چؤزمک اوچون مقالهنی PDF فورمتینده ده اکلهمیشیک. مقالهنی PDF فورمتینده آلماق اوچون بورایا تیخلایین.)
تاریخ
بویو یاشایان دوٌنیا توٌرکلری نینگ بیر اؤنملی (مهم) و قدرتلی قوْلو قاشقایی
توٌرکلری دیر کی ایرانیٌنگ گوٌنئیینده مینگلر ایل دیر کی یاشاماقدا دیٌرلار.
بئله نظره گلیر
کی اوْللار، انگ قدیم زاماندان بو اؤلکه ده یاشامیٌش و یاشاییٌرلار؛ چوٌنکو
داغلار، چایلار، بولاقلار، کندلر، شهرلر و ایالتلری کی ایرانیٌنگ گوٌنئینده، و
حتّی «ایران» کلمه سی نیٌنگ آدیٌدا توٌرکو سؤز دوٌر.
ایندی قاشقاییٌلار فارس (پارت یا اشکانیلر کی توٌرکلر اجدادیٌ دیٌر)، خوزستان (غُزستان، غُز یا اوْغوز توٌرکلری نینگ یئری)، اصفهان، بوشهر (بوٌشوٌر، داغ و ایستی یئر)، بختیاری، کوه گیلویه و بوْیراحمد (چامیٌرلیٌ داغ و احمد بویروغو، احمد هدیه ائدن یئر)، هورموزگان (هورملو یئر، داغ و ایستی یئر)، کرمان (قیٌرمان، قیٌریٌملیٌ یئر، اگری یئر) و … ایالتلرینده ۳ تا ۴ میلیون توٌرک نوفوسویًنان یاشاییٌرلار.
اوْلور دئیه نگ
کی قاشقاییٌلار ایرانیٌنگ هامیٌ میللتلریندن اؤنجه و ایلری یانیٌ ۷۰۰۰ ایل بوندان
قاباق بو ایالتلرده یاشامیٌش و یاشاییٌرلار؛ آما تاجیکلر (ایندیکی فارس دیللی خلق)
۲۹۰۰ ایل بوندان قاباق ایرانا گلمیشلر و اوْللاریٌنگ اوّلکی اؤلکه لری تاجیکستان و
افغانسان ایمیش کی ایرانا مُهاجرت ائدمیشلر و اسلام زامانیٌندا کی ساسانیلر حاکمیتی
تامام اوْلور، تاجیکلر اؤزلرینی توٌرکلره (ایرانیٌنگ گوٌنئیینده کی قاشقاییٌلار کی
پارت قبیله سیندن ایمیشلر) منسوب ائدیرلر تا عرب هوٌجوموندن قوْرتارالار؛ ائله بو
خاطره اسلام زامانیٌندان سوْرا تاجیکلر اؤزلرینی پارت، پارس یا فارس بیلدیلر و
پارس آدیٌیًنان ایرانیٌنگ گوٌنئیینده قاشقاییٌلاریٌنان بیرلیکده یاشادیٌلار و پارت
آدیٌدا اوْندان سوْرا پارس یا فارس اوْلدو؛ ائله ایندیده قاشقاییٌلار تاجیکلره
پارس یا فارس دئمزلر و هئچ وختده دئمه میشلر؛ بلکه اوْللارا تات یا تاجیک دئییرلر؛
اگر تاجیکلر پارس (بو گوٌنکوٌ تاجیک دیللیلر) اوْلسایدیٌلار، ایندیکی تاجیکستان و
افغانستان اؤلکه لری نینگ بیری آدیٌ پارس یا فارس ایٌدیٌ و یا ایرانیٌنگ یزد و
کرمان ایالتلریکی تاجیکلر چوْخ دورلار، آدلاریٌ پارس ایٌدیٌ نه ایرانیٌنگ گوٌنئیی
کی انگ قدیم زاماندان توٌرک ائللری یئری دیر.
گؤرمه لی و بیلمه
لی ییک کی من اؤزوم کی توٌرک و تاجیک (فارس) دیلی باره سینده تحقیق ائدمیشم،
متوجّه اوْلموشام کی پهلوی یا پرتَوی کلمه لری کی حقیقتاً پارتلار دیلی ایمیش،
توٌرکجه دیر مخصوصاً قاشقایی توٌرکجه سی دیر نه فارسجا؛ متأسفانه ایراندا هلز بو
مسأله آچیٌلمامیٌش و دوْغرو تحقیق اوْلونمامیٌش دیٌر.
پارتلار
(اشکانیلر، گوٌنئیده کی توٌرکلر) زامانیٌندان ایندی یه قده ر توٌرکلرینگ دیلی،
فولکلورو، فرهنگی، موسیقیسی و … تاجیکلره چوخ اثر قوْیموش و اوْللاریٌنگ دیللری،
موسیقیلری، فولکلورلاریٌ و … توٌرکلشمیش و بللی و اؤنملی بیر دیل، موسیقی، فولکلور
و … اوْلموش دور؛ ائله کی ایران تاجیکلری ایندی هامیٌسی اؤزلرینی فارس بیلیرلر و
حتّی افغانستان و تاجیکستان تاجیکلرینه ده بئله آنگلادیٌرلار کیٌ اوْلاردا
اؤزلرینی فارس یا پارس بیلسینلر. (بیر گوٌن افغانستان ایشچیلریندن کی شیرازدا
ایشلیرلردی، سوروشدوم : سیز افغانستانیٌنگ هانسیٌ میللتیندننگیز؟ توٌرک، تاجیک یا پشتو؟
دئدیلر بیز تاجیکک؛ آما افغانستان حاکیٌملاریٌ دئییر کی بیز پارساک؛ حکومتچیلر
بیزه پارس دئییرلر؛ آما بیز اؤزوٌموزو تاجیک بیلیریک.) «تو خود حدیث مفصّل بخوان
از این مجمل».
هر حالدا شاه عبّاس
صفوی زامانیٌندا کیٌ تبریز باشکندلیکدن دوٌشدوٌ و اصفهان شهری باشکند اوْلدو،
ایرانداکی تاجیکلر بیر آز گوٌجلندی و اوْللاریٌنگ دیللری ایرانیٌنگ گوٌنئیینده
آرتیٌق رایج اوْلدو؛ تا کیٌ قاجارلار حاکمییتی باشا چاتاندا و پهلوی رژیمی ایش
باشیٌنا گلنده، اینگیلیس استعماری هامیٌ گوٌجوٌنوٌ تورکلری داغیٌتماق اوچون صرف
ائتدی؛ اؤزللیگینن (مخصوصاً) قاشقاییٌلار کی اوْ زاماندان قاباق اینگیلیس و پرتقال
مُهاجملرینن نئچه کرَز ساواش ائدیب و اوْللاریٌ مغلوب ائدمیشدیلر؛ ائله بو خاطره
اینگیلیس پهلوی رژیمی زامانیٌندا هامیٌ گوٌجوٌنوٌ ایشه سالدیٌ تا قاشقاییٌلاریٌ
مغلوب ائتدی؛ اوْندان سوْرا قاشقاییٌلاریٌنگ یایلاقلاریٌ، قیٌشلاقلاریٌ، شهرلری،
کندلری، داغلاریٌ، چایلاریٌ، بولاقلاریٌ، زراعت یئرلری و … اللریندن چیٌخدیٌ و
تاجیکلر اوْللار یئرینه حاکمییته یئتیشدیلر و بو حاکیٌملار خفقان و باسقیٌلیٌغیٌنان
ایندی یه قده ر داوام ائدمیشلر.
قاشقایی توٌرکلری
عموماً ایکی بؤلوٌمه بؤلونور :
1. کؤچری ائللر : بو ائللر یای گوٌنلری یایلاغا و قیٌش گوٌنلری قیٌشلاغا
گئدیرلر و کؤچری حالدا یاشاییٌرلار؛ بو کؤچری ائللر ایکی بؤلوم دوٌر : الف) اوْ
ائللر کی انگ قدیمدن یانیٌ سومرلر (چامورلار) دووًروندان ایندی یه قده ر ایرانیٌنگ
گوٌنئیینده یاشاییٌب و یاشاماقدا دیٌرلار. ب) کؤچری ائللری کی آیریٌ – آیریٌ و باشقا اؤلکه لردن گلمیشلر
و ایرانیٌنگ گوٌنئیینده کی توٌرکلرینن بیرلشمیش و قاشقاییٌ اوْلموشلار؛ بو
ائللرینگ چوْخو آذربایجان، توٌرکییه، قفقاز، چین، ازبکستان، قیرقیزستان،
ترکمنستان، سوریه، شام و … دن گلمیشلر کی بو مطلبلری گؤرسدن آرتیٌق آشیٌقلار
شعرلری دیر کی هر قبیله اینن اؤز اؤلکه لریندن کؤچوٌب گلنده، بو شعرلری سازیٌنان و
سؤزوٌنن چالمیٌشلار و دئمیشلر و ایندیده بو شعرلر قاشقاییٌلار ایچینده دئییلیر و
سازیٌنان چالیٌنیٌر؛ مثلاً آشاقداکی شعرلره دقّت اوْلونسا، بیلره ک کی بو کؤچری
ائللر هانسیٌ اؤلکه دن گلمیشلر :
* صابا قوْنداک
استامبولـونگ دوٌزوٌنه قــــوش آتـــاراک اؤردگینـه
* آچدیٌم
اوْتاغیٌنگ آغزیٌنیٌ گؤردوٌم توٌرکمنینگ قیزینی اگیلدیم اؤپدوٌم اوٌزوٌنوٌ
یاتمیٌش
اوْیانمـاز اوْیانمــاز
*
بو یوْل گئـدیر
تبریــزه قنـــاتی ریــــزه ریــــزه خُدام بیر یوْل وئر بیزه
بیــز گئـده ک
اؤلکه میزه
* ساراییٌـل
گردنیـم گیـردی بو باغا اوْنـونگ عصمتینــدن گوٌلــه نور یاغا
داراییٌب
تئللــرین تؤکوٌب دیٌــرناغا هــاوا ائــدیب هشترخانـــدان گلایـور
* آرزولوم (ارض
روم) داغیٌدیٌر آلچاق اوٌجه لر کؤچن بازیٌرگان دیٌر قونان خوجـه لر
یار آیری دوٌشه
لی یاتمــام گئجـــه لر نه موشکول حال اولور یــار آیریٌلیٌغیٌ
و یا :
* آرزولــوم داغیٌنــدا
بیـر قوش اوْلایدیٌم گلیب گئدنینن یوْلــداش اوْلایدیٌم
بیر بیلن کیمسه
یًنن سیٌرداش اوْلایدیٌم باخام گؤرم یار اؤلکه سی هاندا دیٌر
و خولاصه :
* ایرانـدان،
تورانــدان، چیــن گؤزَللری گورجوستانیٌنگ آغیٌـر-آغیٌـر ائللـری
باهاریٌنگ فصلی
نینگ قوْنچا گوٌللـری شئیدا بولبوللاریٌ قوربانیٌنگ سنینگ
۲-
قاشقاییٌلاری کی
ایالتلرده، شهرلرده، کندلرده، داغلاردا، بولاقلار اوٌستوٌنده و … قالمیٌشلار و
کؤچمه میشلر و قدیم زامانلاردان قالاریٌ اوْبالار و آبادیلرده یاشامیٌشلار و
قالاریٌ ائللر آدلانمیٌش دیٌر؛ بو قالاریٌ ائللره «قالاج» یا «خالاج» دئییرلرمیش؛
خالاج کلمه سینه خَلَج، خَلِج، خلیج و …ده دئییلمیش کی خلیج ایندی کؤرفز
معناسیٌندا دیٌر و خلیجِ فارس اصلینده پارتلاریٌنگ قالان ائللری معناسیٌندا دیر کی
بو ائللر کؤرفز و دنگیزینگ قیٌراغیٌندا یانی ایرانیٌنگ گوٌنئیینده قالارمیٌشلار و
بیز بو گوٌنده گؤروٌروٌک کی ایرانیٌنگ گوٌنئیینده کی شهرلر، کندلر، چایلار، داغلار
و … هامیٌسی توٌرکو آد دیٌر کی پهلوی زامانیٌندان بری چوخونونگ آدیٌ دئییشیلمیش کی
اگر ایندی هامیٌسی یازیٌلسا بیر سؤزلوٌک کیٌتابیٌ گره ک یازیٌلا؛ آما بیز بوردا
فقط بیر نئچه بو شهرلردن آد آپاریب و معناسیٌنی یازاراک کی اصلی معنالاریٌ
بیلینسین:
شیراز : شئر
(آسلان) + آز = آس (بیر توٌرک قبیله سی نینگ آدیٌ) که شئراس = شیراز : آس قبیله سی
کی آسلان تکین جسور دور.
بوٌشوٌر (بوشهر)
: قاشقایی توٌرکلری بوشهره بوٌشوٌر دئییرلر و بوٌشوٌر (داغ یئر، ایستی و یاندیران یئر) بوٌشوٌرمک = بیشیرمک =
پیشیرمک مصدریندن دوٌزَلمیش دیر.
کازیٌران
(کازرون) : بو کلمه توٌرک دیلینده کازماک = قازماق مصدریندن دیر کی کازیٌرغان
(یئری کی قازیٌلمیٌش، چوقور یئر) ایمیش و قاشقاییٌلار کازیٌران دئییرلر؛ آما
تاجیکلر کازرون یازمیٌشلار.
قیر : قیر کلمه
سی بیر توٌرکوٌ کلمه دیر کی معناسی سینیر (مرز) دیر؛ بو مکان کی ایندی شهر دیر،
اویغور و اوغوز توٌرکلری نینگ مرزلری ایمیش.
یاسوج : بو کلمه
اصلینده یاستی اوٌج = یاستیج = یاسیج ایمیش کی ایندیده یاسیج دئییلیر؛ ۶۰ ایل
بوندان قاباق بوردا اصلا شهر یوخوموش و بیر منطقه و بیر کوٌچوٌک کند ایمیش کی علی
اکبر دهخدا اؤز سؤزلوٌگوٌنده یازیر : «یاسوج = یاسیج نام روستایی از دهستان اردکان فارس.» و بو منطقه ده
آغاجلاری وار دیٌرکی اوْللاردان اوْخ یاپیٌلیٌرمیش و بو اوْخلارینگ اوٌجونو یاستی ائدرمیشلر؛
بو خاطره او منطقه نینگ آدیٌ یاستی اوٌج = یاستیج = یاسیج قالمیٌش و ایندی یاسوج
یازیٌلیٌر.
گج
کور اوغلو (گچساران) : قاشقایی توٌرکلری گچساران (دو گنبدان) منطقه سینه گچ کوْر
اوغلو (گج کوْر اوغلو) دیه رلردی، رضا شاه زامانیٌندان سوْرا آدیٌ گچساران اوْلموش
دور؛ گچ کوْر اوغلونونگ گوٌنئیینده داغ اوٌستوٌنده بیر بؤیوٌک مزار وار کی
قاشقاییٌلار دئییرلر کوْر اوغلو مزاریٌ دیٌر؛ ائله بو خاطره کوْر اوغلونونگ بو
منطقه ده یاشاماغیٌنا اینانیٌرلار و منطقه نینگ آدیٌدا قدیم زاماندان بری گج کوْر
اوغلو اوْلموش دور کی ایندی گچساران یازیٌلیٌر.
بورازگان
(بُرازجان) : بُرازجان آدی اصلینده وورازگان (ساواش یئری، ساواش مئیدانیٌ) دیٌر کی
قاشقاییٌلار بورازگان و تاجیک دیلینده بُرازجان اوْلموش دور.
آباده : آباده
کلمه سی توٌرک دیلینده کی اوْبا = اوْوًا (آبادی) کلمه سی اینن بیر دیر کی بو
شکیللره چیٌخمیٌش دیر : اوْبا ← اوْباد ← آباد؛ آباده (آباد
+ ه (اک) = آباد یئر) یانیٌ یئری کی آباد دیٌر معناسیٌندا دیٌر.
فیروزآباد :
فیروزآبادیٌنگ انگ قدیمکی آدیٌ قور ایمیش کی قاشقایی توٌرکجه سینده باتلاق
معناسیٌندا دیٌر و بیلیریک کی فیروزآبادیٌنگ انگ قدیمکی یئری اردشیر بابکان کاخیٌ
دیر کی اوْردا بیر بؤیوک بولاق واردیٌر کی هم بولاق دیٌر و هم باتلاق؛ قور کلمه
سینه گور یا جوردا دئییلمیش و یازیٌلمیٌش دیٌر؛ ایندیکی آدیٌدا فیروز آباد دیٌر کی
فیروز یا فِرِز قاشقایی دیلینده بیر بیتگی آدیٌ دیٌر کی بو بیتگیدن اوْ منطقه ده
چوْخ وار دیٌر؛ ائله بو خاطره بو منطقه نینگ آدیٌ فِرِز اوْبا یا فیروز آباد
اوْلموش دور.
گُمبرون (بندر
عبّاس) : بندر عبّاس کی بندرِ گُمبُروندا دئییلمیش دیر قاشقایی دیلینده قومبورون
(بورون یا داماغا کی قومدان یاپیٌلمیٌش) دیٌر کی اوْندان سوْرا گومبورون و
گُمبُرون دئییلمیش و پرتقاللیٌلار اوْرایی ایشغال ائدندن سوْرا، شاه عبّاس
زامانیٌندا گئری آلیٌندیٌ و آدیٌ بندرِ عبّاس اوْلدو.
مردشت (مرودشت) :
مر کلمه سی توٌرک دیلینده گؤزَل و گؤرمه لی یئر، یاخشی و باخیٌشلی یئره دئییلیر؛
مثلاً : مراغه، مراوه، مراوه تپه، مره غئی، مرند و … هامیٌسی یئرلر آدیٌ دیٌر کی گؤرمه لی و گؤزَل دیرلر؛ البته
قاشقاییٌ دیلینده مر کلمه سی یوٌز = اوٌز = ۱۰۰ معناسیٌندا دا دیٌر کی بو خاطره قاشقایی
دیلینده مردشت کلمه سی ایکی معنا واریٌ دیٌر. ۱- گؤزَل و باخیٌشلی دشت. ۲- یوٌز
دشت، دشت یا چؤلوٌ کی چوْخ گئنیشلی و گئنگ اوْلا. تاجیک ادبیاتیٌندا مردشت کلمه
سینی مرودشت یازمیٌشلار و دئییرلر.
اِقلید : هم قاشقاییٌلار و همده تاجیکلر بو شهر و منطقه نینگ آدیٌنا ایلقید دئییرلر کی قاشقایی دیلینده معناسیٌ سراب = سراپ = سو باشیٌ دیٌر؛ ایلقید کلمه سی ایقلید و اِقلید اوْلموش دور.
چیٌغا (صُغاد) : صُغاد شهری بیر کوٌچوک داغ آیاغیٌندا دیٌر کی توٌرکلر کوٌچوک داغا چیٌغا یا چیٌخا دئییرلر؛ هلزده قاشقاییٌلار و تاجیکلر کی اوردا یاشییٌرلار، بو شهره چیٌغا یا چوْغا دئییرلر؛ چیٌغا = چیٌخا = چوْخا (اوْ داغ کی باشیٌنا گئدمک چتین دئییل و راحاتلیٌغا انسان اوٌستونه چیٌخا بیلر، کوٌچوک داغ، تپه) ایرانیٌنگ گوٌنئیینده نئچه داغ یا تپه آدیٌ دیٌر کی هامیٌسی قاشقاییٌلار منطقه سینده دیر.
هر حالدا بو شهرلرینگ ساییٌسی چوخ چوخ دور کی اوْلماز هامیٌسیٌنی بیر مقاله ده یازانگ؛ آما بیز بوردا نئچه شهر آدیٌنا فقط ایشاره ائدَرَک تا بیلینه کی بو آدلار هامیٌسی توٌرکو سؤز دور : قوموشا (قمشه، شهرضا)، اوروجون (بروجن، شهر یئری، اوْ یئری کی شهر بینا اوْلونموش)، تاغان (دهاقان، اوْراکی تاق آغاجیٌ وار، تاق بیر آغاج آدیٌ دیٌر)، سوٌموٌروم (سمیرم، سومرلر یئری)، چُغادَک (تپه لی یئر، کوٌچوک داغلی یئر)، ارسنجان (ارلر و کیشیلر اؤلومه گئدن یئر)، آغاجاری (ارلر و کیشیلری کی آغاج یییه سی دیر)، بایرام (بیرم، گؤزَل و گؤرمه لی یئر) و …
متأسفانه
تاریخچیلر و سیّاحلار قاشقاییٌلاریٌنگ قالان ائللری یانیٌ خالاجلاردان
آدآپارمامیٌشلار؛ چوٌنکو قاشقاییٌلاریٌنگ کؤچری ائللری آرتیٌق چالیٌشان و جسور
ایمیشلر، آرتیٌق گؤزه گلمیش و تاریخچیلر فقط کؤچری ائللری قاشقاییٌ بیلمیشلر و
بیلمزلیکدن قالاری ائللری کی شهرلر و کندلرده یاشامیٌشلار، تاجیک حیس ائدمیشلر و
اوْللاری تاجیک بیلمیشلر؛ بو مسأله رضاشاه زامانیٌندان ایندی یه قده ر آرتیٌق
جانلانمیٌش و گوٌنئی توٌرکلری نینگ چوْخو تاجیک دیللی اوْلموشلار؛ بیر یاندان
داهیٌدا چوٌنکو قاشقاییٌلاردا نه تلویزیون وار و نه رادیو، باشارمامیٌشلار اؤز
دیللریندن، فرهنگلریندن، فولکلورلاریٌندان دفاع ائده لر.
بیز اوٌموٌد واریٌمیٌز کی آنا یاسا (قانون اساسی)نیٌنگ ۱۵ یمکی اصلی اجرا و عملی اوْلونا تا قاشقاییٌلاردا باشارا اؤز دیللرینی، فولکلورلاریٌنی، فرهنگلرینی و … ساخلادالار.
(شعر از کتاب نغمه های ایل قشقایی نوشته نوذر دانشور قشقایی-صفحه ۳۶۱)
در این شعر تعبیر ترکستان دیلینینگ تیغ-ی زبانی میتواند گواه بر این باشد که حکیم جهانگیر خان قشقایی اشعار و سروده هایی به ترکی داشته اند.
تاریخچه و موقع جغرافیایی عشایر قشقایی در ایران
الف: اجمال تاریخی
عشایر قشقایی عمدتآ ترک زبان بوده اند و اصل و منشأ آنان به نژاد مردم ترک منتهی میشود که طی ادوار مختلف تاریخی به دنبال یافتن مراتع و سرزمین های سرسبز به جنوب کشور کوچ نموده اند.
تاریخچۀ این مردم و سوابق تاریخی و نژادی آن ( در تقسیم بندی طوایف ترک) کاری بسیار پیچیده بوده و با اینکه به دنبال دستیابی به بعضی اسناد و شواهد تاریخی در مورد آنان صحبت های زیادی شده است ولی هنوز یک نتیجه ی کامل و قانع کنندۀ واقعی در مورد سوابق تاریخی آنان بدست نیامده است. بعضی آنها را از ترکمانان دانسته و بعضی دیگر آنان را از شاخۀ ترکان غز(۱) می دانند و نظرات متعددی هم ارائه گردیده است که آنان را در زمرۀ ترکان آق قویونلو یا از اهالی کاشغر می دانن(۲).
از طرف دیگر دربارۀ تاریخ و مسیر ورود آنها به کشور و مناطق فعلی نیز نتایج و نظرات صاحب نظران در یک مسیر جریان نمی یابد و این نتیجۀ آن است که سابقه ی نژادی آنها همچنان مبهم و ناشناخته است. بعضی ها معتقدند که آنان از راه سیستان به عراق عجم مهاجرت کرده (۳)و بعضی دیگر آنان را از طوایف ترکی میدانند که از تنگۀ قفقاز و آسیای صغیر به محدودۀ کشور قدم نهاده اند...........
مساله مهم در
اینجاست که تا کنون این موضوع مبهم حل نگردیده که قشقایی ها از کدام دسته از
ترکانند و از چه مسرهایی و در طی چه دورانی به مناطق فعلی وارد شده اند.
در دنبالۀ مطلب به تاریخچه و وجه تسمیۀ قشقایی ها اشاره خواهیم کرد. از بین مهاجران ترک به ایران میتوان طوایف خلج و سلجوق ها را نام برد که از حوالی رودخانه سیحون حرکت کرده خلج ها به افغانستان و سیستان وارد شده و سلجوق ها مستقیما وارد کشور می شوند ( قرن چهارم هجری) (۴).
طوایف خلج بعد از ورود به سیستان از راه کرمان وارد سرزمین عراق عجم شده که بدنبال آن آنجا را خلجستان نامیده اند و بعدآ در زمان صفویه به فارس کوچانده شد.
در کتاب فارس نامه ناصری صریحآ آمده است که قشقایی ها همان ترکان خلج هستند که از عراق عجم به فارسی کوچ کرده اند و چون کوچ آنها حالت گریز و فرار داشته است لذا به «قاچ قایی» یعنی فراری معروف می شوند که سپس به قشقایی و نهایتآ به قشقایی مبدل شده است.
در دایرة المعارف اسلامی آنها را از طوایف ترکمن می دانند که بعد از هجوم مغولان به سرزمین بزرگ ترکستان به آذربایجان مهاجرت کرده که بعدآ از آذربایجان به زنجان، قزوین، اراک، تهران، خراسان و فارس پراکنده می گردند(۵).
آقای ملک منصور صولت قشقایی که شخصآ مشغول تحقیق و مطالعه در این زمینه می باشد با توجه به مدارک و اسناد آبا و اجدادی خویش معتقد است که قشقایی ها در مرحله بحرانی ورود طوایف ترک به ایران بعد از دورة اسلامی از سمت خراسان به سیستان و از راه کرمان وارد سرزمین فارس شده اند و از جنوب به مناطق شمالی تر از جمله خاک بختیاری و مجاور آن یعنی عراق عجم و حتی حوالی زنجان پیشروی نموده اند(۶).
امروز ما صحبت از ایل قشقایی می کنیم و این تصور در اذهان عمومی نقش بسته است که این ایل با همین تشکیلات فعلی و به صورت یکپارچه دارای یک اصل و نسب و یک تاریخچه است اما باید توجه داشت که تشکیلات ایل همانند یک رودخانه جاری است که به مرور زمان در طول مسیر خود چشمه ها و نهرهایی به آن وارد شده و سرانجام یک رود بزرگ را می سازد و به مرور زمان تیره ها و طوایف ترک و لر و.. به آن پناهنده شده و ایل بزرگ را ساخته است(۷).
در هر حال به درستی معلوم نیست که قشقایی ها در چه زمانی و از کدام سرزمین ترک نشین و از چه مسیرهایی به مناطق فعلی خود وارد شده اند و از اینکه آنها در زمان صفویان به فارس آمده اند نمی تواند صحیح باشد زیرا مدارکی در دست است که چند قرن از روی کار آمدن صفویه نام قشقایی و عشایر قشقایی در جنوب اصفهان و فارس بوده که در مبحث بعدی که مربوط به وجه تسمیۀ کلمه قشقایی است به نمونه ای از آنها اشاره شده است.
ب) وجه تسمیۀ کلمۀ قشقایی
در این باب نیز نظرات و تفاسیر متنوع و متفاوت از هم می باشند ولی این ادعا که کدامیک از آنها معتبر و واقعی است بی معنا بوده زیرا مدارک و شواهد قانع کننده ای که معنای واقعی این کلمه را برساند در دست نیست از میان تعابیر مختلف می توان به موارد زیر اشاره کرد:
۱- در کتاب دایرة المعارف فارسی آن را از کلمه قشقه یا قاشقه( قاشقا) می دانند که به معنی اسب پیشانی سفید است که البته این نوع اسب در میان عشایر قشقایی محبوبیت زیادی دارد و از این رو خود را منسوب به آن می دانند یعنی قشقه ای که به تدریج در تلفظ به قشقایی مبدل شده است. در این کتاب ضمنآ قشقایی ها را از ترکان خلج می داند که بین هندوستان مقیم بوده و سپس به عراق عجم مهاجرت کرده اند(۸).
۲-در کتاب فرهنگ فارسی(۹) آمده است که کلمۀ قشقایی منسوب به قاشقا است و یعنی بی باک و جسور که قشقایی یعنی قاشقایی یعنی ایل شجاع و نترس. در همین کتاب آنان را از ترکمانان ندانسته که از ترکستان به مناطق هندوستان و سیستان مهاجرت نموده و سپس به عراق عجم و آخرالامر به منطقه فارس یعنی موطن فعلی خود عزیمت نموده اند.
۳-در فرهنگ لغت نامه دهخدا(۱۰) اشاره شده است که قشقایی ها منسوب به ایلات قشقایی در فارس هستند که نام ایل از این منطقه گرفته و یا نام منطقه از اسم ایل گرفته شده است خود نکته مهمی به شمار می رود.
در این رابطه باید اشاره نمود که اسناد و نسخه های قدیمی نشان می دهند کلمه قشقایی با تلفظ کامل و فعلی خود نوشته می شده و یا تلفظ می گردیده است و کتب ایلات و عشایر از انتشارات آگاه و یکی از مقالات آن تحت عنوان « کنیه، لقب، نسب عشایر و ذکر آنها در متون فارسی. مبحث قدمت نام قشقایی.صفحۀ۲۴۴» از آقای ایرج افشار را مورد استناد قرار داده که در این مقاله آمدهاست قدیمی ترین متن فارسی که نام قشقایی را به ایل خود نسبت میدهد جامع التواریخ حسنی تالیف تاج الدین حسن ابن شهاب یزدی است که به سال ۸۵۷ هجری تالیف شده است. در قسمتی که به احوال بازماندگان و شاهزادگان تیموری اختصاص دارد دربارۀ حکومت سلطان ابراهیم در شیراز و سرنوشت سلطان بای قره مینویسد:« بای قره چون به حوالی شیراز رسید. سلطان ابراهیم لشکر برون آورده مصاف دادند. لشکر سلطان ابراهیم هزیمت یافته و به ابرقو آمد و بای قره پادشاه شد و اسکندر در عقب او روان شد و بر حسب قرار چون به گندمان رسید(۱۱) احشام قشقایی معلوم کردند او را گرفته پیش امیرزاده رستم بردند او اعلام سریر اعلا کرد. (۱۲)»
لازم به اشاره است که این کتاب به صورت نسخه خطی در کتابخانۀ سلیمانیه شهر استانبول ترکیه نگهداری میشود و مطلب فوق در صفحه ۴۱۸ آن آورده شده است.
مسلما در چنین شرایطی عشایر قشقایی در چمن گندمان مستقر بوده و در آن زمان قدرت تثبیت شده ای در منطقه به شمار میرفته که توانسته بودند پادشاهی چون سلطان ابراهیم را دستگیر و تحویل پادشاهی دیگر بدهند و قطعآ سالهای متمادی قبل از حکومت صفویه در آنجا مستقر بوده اند.
از طرف دیگر آقای قشقایی ضمن ارائه اسناد مالکیت قباله ها دست خط ها نامه های دولتی و کتب قدیم و جدید که از اعقاب ایشان به یادگار مانده است ( همانطور که در متن آنها قید گردیده) کلمه قشقایی بدون انحراف و با تلفظ فعلی در آنها قید شده است که در این میان یک سند قدیمی که به معامله زمین مربوط می باشد و در سال ۱۰۵۸هجری قمری یعنی ۳۵۰ سال پیش : قرارداد آن بین طرفین منعقد شده است انتخاب کرده و از روی آن عکس تهیه نموده ایم (عکس های شماره ۱-۲ و ۲-۲و ۳-۲)
عکس های شماره ۱-۲و۲-۲: یک نمونه سند معامله زمین که در عکس سمت چپ بزرگ شدۀ اسامی شهود قرارداد دیده می شود که قرابابا یوسف قشقایی یکی از این شهود است.
عکس ۳-۲: بزرگ شدۀ بخش اتمامی سند فوق است که سال ۱۰۵۸ هجری قمری یعنی بیش از سیصد و پنجاه سال قبل معامله زمین شده و مطابق عکس های فوق کلمۀ قشقایی به شکل فعلی نوشته و تلفظ می شده است.
همانطور که مشاهد می شود در بین شهود معامله فردی به اسم «قرابابا یوسف قشقایی» معرفی شده است که ثابت مینماید در آن زمان هم مانند ۶۰۰ سال قبل و زمان حاضر لفظ قشقایی مصطلح بوده است و در هیچیک از این مدارک کلمات قشقه ای، کاشغری، قچقنته، قاشقای و الفاظ دیگر وجود ندارد.
در بین اسناد و مدارک تاریخی نقشه ای بدست آمد که در سال ۱۷۲۴ توسط آکادمی علوم فرانسه. مرکز پاریس از محدوده سیاسی، اداری ایران تهیه شده است. از این نقشه نیز عکس هایی تهیه دیده ام.
عکس۴-۲: سندی است بر تاریخچه قشقایی ها. عکسی است از یک نقشه تهیه شده توسط آکادمی علوم فرانسه در سال ۱۷۲۴ که مشخصات نقشه از جمله مقیاس و مرکز تهیه کننده و غیره را نشان میدهد و در عکس پایین بخشی از ایران مرکزی و جنوبی واقع در همین نقشه نمایش داده شده است.
عکس ۲-۵: کلمه Turcomans نوشته شده در غرب اصفهان همان اقوام ترک قشقایی را می رساند زیرا اقوام ترک یا ترکمن دیگری در حوالی اصفهان در سال ۱۷۲۴ که نقشه تهیه شده بود در آنجا ساکن نبوده اند.
همانطور که در نقشه ( متن عکس های «۴-۲و ۵-۲» مشاهده می گردد در حدود ۲۶۲ سال پیش در مغرب و جنوب غرب اصفهان به دو کلمهTurcomans- Ghandeman برخورد می نماییم که حاکی از وجود مردمی ترک نژاد در منطقه سرسبز گندمان است. میتوان به این مطلب اعتراف نمود که قشقایی ها همان طور که مدارک قبلی اثبات نمودند دارای سابقه ی سکونتی کهن در فارس داشته و از آنجا به شمال یعنی سرحدات اصفهان و لرستان و اراک و عراق عجم نفوذ نموده اند زیرا چنانچه در ۲۶۲ سال قبل در مغرب اصفهان ترک ها مستقر باشند مسلما با شواهد قبلی ثابت می شود که در جنوب اصفهان و فارس سابقه ی سکونتی آن به مراتب قدیمی تر است و از فارس به سمت شمال نفوذ نموده نه از سمت شمال به جنوب.
از مدارک دست اول و زنده دیگر که هویت نام قشقایی را همراه با قدمت آن در فارس معرفی می کند عکسی است سیاه و سفید از یک سنگ قبر که در کاکان(۱) کشف شده است روی این سنگ جملات زیر حک گردیده است وفات المرجوم المغفور رحمت ا... تعالی امام قلی بن امام وردی قشقایی در تاریخ شهر رجب المرجب ۵۰۰۱ که همان تاریخ ۱۰۰۵ هجری قمری است(عکس شماره ۶-۲).
از این مدارک میتوان استتنتاج نمود که اولآ در ۴۰۲ سال قبل یعنی از صفویه قشقایی ها در فارس مقیم بوده اند و ثانیآ کلمه قشقایی به شکل فعلی خود تلفظ می شده است و از لفظ یا معنی دیگری مشتق نگردیده است.
مدارک فوق نمونه هایی از مدارک موجود مهم و منتشر نشده ای است در مورد شناسایی و معرفی سابقه نژادی و تاریخچه ی ایل قشقایی به شمار می رود. البته در کتاب ها گزارش های متعدد موجود که اغلب به صورت توصیفی توسط دانشجویان و محققان که در مورد عشایر ایران از جمله ایل قشقایی انجام شده است خیلی ساده به این مطلب اشاره شد که قشقایی ها ترک نژادند و در دوره ی مغول و تیمور به ایران آمده اند و در اغلب منابع اشاره شده در مورد دوره زمامداری شاه عباس صفوی به سمت اصفهان و فارس کوچ کرده اند. حتی در بعضی منابع خارجی از قبیل:
1- The Qashqai Nomads of Fars. Pierre. Oberling 1974 Mouton. Paris . France
2Nomads os South Persia. The Basseri Tribe of Khamseh . Conederacy. Fredrik . Barth. Boston. L. B. Company.
چون مؤلفان این کتب در دوره حکومت ایلخان قشقایی در منطقه به مطالعه پرداخته و به صورت عملی و حضور در ایل مدت های مدیدی میهمان خوانین بوده اند مطالبی که در مورد و عشایر جنوب ایران نظیر خمسه آورده اند همانا صحبت های تکراری و به نقل از اظهارات شفاهی خوانین وقت بوده است که مطلب جدید و متفاوتی با اظهارات دیگر در این مطاعات دیده نمی شود.
نتیجه اینکه علی رغم تعابیر و تحقیقاتی که در مورد تاریخچه و سوابق نژادی قشقایی ها عنوان شده است هیچ یک از آنها مدلل همراه با مدرک اثبات کنندۀ عملی نمی باشد و اینکه مفهوم واقعی کلمه قشقایی چیست؟ هنوز نتیجه قطعی حاصل نشده اما با توجه به خصوصیات ذاتی عشایر قشقایی یا میتوان آن را به معنی بی باک و جسور تعبیر کرد و یا اینکه چون زندگی کوچ نشینی در ارتباط با دام و انواع حیوانات مفید می باشد و بسیاری از انعکاسات فرهنگی آنها و حتی ثروت لغوی آنها منشا گرفته از خصوصیات ظاهری دام ها است از این رو میتوان با توجه به فرهنگ کوچ نشینی این کلمه به قشقه یا اسب پیشانی سفید هم منسوب نمود. این مستلزم تحقیقات دقیقتر با کشف مدارک جدیدتر است که شاید در آینده با توجه به واقعیت های موجود کشف و شناسایی این جامعه کار آسانی باشد.
۱-در اوایل قرن هفتم میلادی ترکان
به دو دسته تقسیم بندی شدند: یکی ترکان شرقی که از مغولستان تا کو ههای اورال
پراکنده بودند و دومی ترکان غربی که تا حوالی تاشکند و کوه های آلتایی می زیستند و
در زمرۀ ترکان غربی قرار دارند.
۲-در تاریخ مسعودی نوشته ابولفضل محمد بن کاتب بیهقی چنین آمده است که قشقایی ها طایفه ای ترک نژادند که
در زمان سلجوقیان به ترکستان آمده و در کاشغر اقامت مینمایند.
۳-عراق عجم سرزمینی است شامل شهر
های اراک، تفرش، آشتیان،خلجستان، ساوه، بویین
زهرا و حومه
۴-مستوفی الممالکی، رضا، اقتصاد دامداری ایل قشقایی و برنامه ریزی لازم، پایان نامه دوره دکتری دانشگاه آزاد
اسلامی سال ۱۳۷۲.
۵-کتاب فارس نامه ناصری، حاج میرزا حسن فسایی، ۱۳۱۳ ه ق. صفحه ۸۰.
۶-آقای ملک منصور صولت قشقایی پسر دوم مرحوم صولت الدوله ( اسماعیل خان قشقایی) ایلخانی سابق از ایل قشقایی در اواخر حکومت قاجاریه.
۷-مثلا تیره موصلو در واقع موصلی است «لو در ترکی همان ی نسبت است» که از موصل آمده و به ایل پناهنده شده
اند و نیز تیره های شاملو ( از سرزمین شام) قراچه ای( از اطراف رودخانه ی قراچای قفقاز) کلهر ( از تیره های لر) عرب ( از طوایف عرب خوزستان) و ده ها تیره دیگر....
۸-مصاحب، غلامحسین، دایرة المعارف فارسی، موسسه انتشارات فرانکلین، جلد دوم، بخش اول، صفحه ۲۰۵۱.
۹-معین، محمد، فرهنگ فارسی انتشارات امیر کبیر، جلد ششم، صفحه ،۱۴۶۵چاپ دوم، ۱۳۸۷.
۱۰-دهخدا علی اکبر لغت نامه دانشگاه تهران صفحه ۳۰۱ مهر ۱۳۳۹.
۱۱-واقع در جنوب بروجن و شمال غرب سمیرم . ناودیس پوشیده از خاک های آبرفت ریز بافت که تحت تاثیر آبهای زیر
زمینی و سطحی پوشیده از چمنزارها و علفزارهای بسیار غنی است و به عنوان مرتع تابستانی استفاده میشود
12-افشار، ایرج ،مقاله کنیه، لقب، نسبت عشایر و ذکر آنها در متون فارسی کتاب مجموعه مقالات آگاه صفحه ۲۴۱ و ۲۴۴ سال۱۳۶۲
دین مردم ایل قشقایی اسلام بوده وقشقایی ها به وجود یکتا و لایزال الهی ایمان دارند . معرفت الهی مردم ایل قشقایی بر گرفته از قوانین طبیعتی است که در آن تولد یافته و در آن پرورش می یابند. زیبایی های طبیعت متشکل از کوه ودشت ودمن فکر وعقل مردم ساده ایل را به وجود مقدسی دلالت میدهد که آفریننده این همه زیبایی است. در کذشته شاید معرفت الهی مردم ایل مکتبی و آموزش دیده نبوده است اما با وقوع انقلاب اسلامی و کسترش فرهنگ اسلامی مردم ایل قشقایی نیز همگام با سایر اقشار جامعه از برکات این فرهنگ دینی بهره برداری نموده اند.
ایل قشقایی از دوستداران اهل بیت پیامبر اکرم بوده و از پیروان معتقد راه ومسلک ائمه اطهار (ع) هستند . اگر چه مشکلات کوچ عشایر و زندگی سخت ایلی در میزان گسترش فرهنگ دینی موثر بوده است اما مردم ایل همیشه زندگی خود را با نام بزرگان دین عجین نموده و به همان میزان که معرفت وشناخت از دین دریافت کرده اند بر اعتقاد خود افزوده و بر وظایف شرعی و دینی خود عمل نموده اند. در میان مردم ایل قشقایی افرادی راکه دارای اطلاعات دینی بوده و تکالیفی را انجام داده وبه دیگران آموزش هم میدادند شیخ میگفتند. این افراد مامولا اهل نماز روزه و تقوی بوده و در آموزش نماز در ایل نقش داشتند . بعضی از علمای منطقه فارس مثل آیت الله سید عبدالحسین لاری نیز با خوانین و بزرگان ایل رابطه داشته و رهبر و مرجع دینی محسوب می شدند. و بزرگان ایی مثل صولت الدوله قشقایی به فتوای علما با انگلیسی ها وارد جنگ میشود تا متجاوزین به سرزمین و مردم مسلمانم ایران را دفع کند.
وجود امام زاده های مسیر کوچ ایل قشقایی نیز نقش بسیاری در تحکیم عقاید آنان به مذهب تشیع و ائمه اطهار داشته است . زیارتگاهای امامان شیعه در عتبات و مشهد مقدس همیشه پناهگاه قلوب آرزومند مردم قشقایی بوده است . قشقایی ها در شرایط کوچ و گرفتاریهای آن و همچنین فقر اقتصادی کمتر موفق میشدند به زیارت قبور ائمه نائل شوند . کسانی که موفق شده بودند به زیارات ائمه در مشهد و کربلا نائل شوند در میان مردم دارای قرب و منزلت یافته و با القاب مشهدی و کربلایی خطاب میشدند.
اما این قلوب پاک وبی آلایش با زیارت امام زادگان مسیر کوچ التیام می یافت. مردم نذر ونیاز خود را به نیابت از ائمه اطهار (ع) به امام زادگامن میبردند و از آنان طلب شفاعت و کمک برای رفع گرفتاری میکردند. امامزاده شهید در فراشبند امام زاده بی بی حکیمه خاتون خواهر گرامی حضرت امام رضا(ع) حضرت شاه چراغ و سید علاء الدین حسین معرف به آستانه و سایر امامزادگان مسیر کوچ مرجع قلوب مردم ایل بوده هم اکنون نیز زیارت آنان از بهترین اعمال در نزد ترکان قشقایی است . اگر چه برخی از احکام شریعت در گذشته به دلیل فقر فرهنگی و عدم دسترسی مردم به علوم دینی در ایل قشقایی تعطیل بوده و یا کمتر اجرا میشده است اما با وقوع انقلاب اسلامی فرهنگ دینی و احکام شریعت گشترش قابل ملاحظه ای یافته است اما راه برای کار دینی بسیار فراهم است و البته قلوب پاک مردم ایلیاتی در پذیرش معارف دینی بسیار مستعد می باشد.
در گذشته به دلیل فقر فرهنگی و عدم آموزش صحیح مسائل دینی عقاید دینی مردم ایل با خرافات آمیخته شده بود . اما با گسترس آموزش عشایر و گسترش فرهنگ دینی رد جامعه مردم نیز روشن اندیش تر شده اند.
قشقایی ها مانند دیگر مسلمانان شیعه مذهب دارای اعیاد مذهبی و مراسم ملس هستند و این مراسمات بسیار محترم بوده و هر کدام دارای ایین خاصی میباشند .
عید قربان
عید قربان یکی از اعیاد مورد احترام ایل قشقا یی بوده و برای آن مراسم مخصوصی برکزار میکنند . شب قبل از عید بره سالم ، سفید ویا سبز ی را انتخاب کرده بر در خانه میبندند. روز عید قربان حمام میکنند . سپس کارد مخصوص قربانی را که فقط مخصوص عید قربان است به دست افراد با تقوی و مومن میدهند تا با خواندن دعا و نیت قربانی برای خدا گوسفند را سر ببرد. گوشت قربانی را بین مردم فقیر تقسیم کرده و مقداری راهم خود استفاده میکنند. در قدیم استخوان ساق پای بره قربانی شده را داخل سفره نان می گذاشتند تا سال آینده نگه میداشتند تاروزیشان از برکت حضرت اسماعیل زیادشود.
عید فطر
هر چند زندگی کوچ نشینی مشکلات بسیاری را برای مردم برای عمل به دستورات دینی بوجود می آورد ولی مردم ایل در ماه مبارک رمضان در این ماه اصول اخلاقی را کاملا رعایت میکردند. بخصوص در دادن فطریه پیشتاز بودند. در شب آخر ماه مبارک رمضان هنگام غروب آفتاب به اندازه مبلع فطریه خانواده از وسایل خانه نظیر ظروف مسی یا اشیاء دیگر از چادر خارج میکردند ومفهوم آن این بوده که فطریه را همان شب داده اند . صبح روز بعد پس از محاسبه مبلغ بدهی و پرداخت آن ، ظروف را به خانه بر میگرداندند. صبح روز عید فطر به زنان و مردان مسن و افراد متدین که توانسته بودند روزه بگیرند تبریک میگفتند.
| برگی از تاریخ حضور ترکان در جنوب ایران |
من مدتی است که در منابع قدیمی در حال جست و جوی هستم که از تاریخ جا به جایی ترکان در ایران و به خصوص ترکان قشقایی اطلاعات بیشتری به دست آورم. هنگامی که برخی از این نوشته های قدیمی را می خوانم، در عجبم که چگونه در قرن حاضر در نوشته های کتاب های تاریخی ما، چه قدر اضافات و دستکاری ها در حوادث تاریخی صورت گرفته است که انسان را به شک و تردید وا می دارد. و نوشته های روزمره های فراوانی را هم می بینم و می خوانم، شاهد بسیاری از همین دستکاری های هستم، و گاهی می بینم که حاکم عرب زبانی را به نام ترک معرفی کرده و از آن برای حضور ترکان در فارس به عنوان سند یاد می شود.
و پس از این که به نادرستی آن ها آگاه می شوم،سخت نگران می شوم که ما به دنبال چه هستیم؟
در تلاش هستم که با ورق زدن منابع اصلی و تاریخی آگاهی هایی به دست آورم.در این نوشته ها باهم مسیر و حضور ترکان را در جنوب ایران را با هم پی خواهیم گرفت. اولین آثر که تا کنون من از حضور ترکان در اصفهان یافتم مربوط به دوره فرمانروایی مردآویج (بنیان گذار ابن زیار) است که این نوشته ها را هم با او آغاز می کنم:
مرداویج بن زیار بن وردانشاه گیلی، بنیادگذار سلسله زیاری در سده چهارم هجری / دهم میلادی است. وی پایههای حکومتی را پی نهاد که فرمانروایانش میان سالهای 316 تا ۴۷۰ هجری/ ۹۲۸ تا ۱۰۷۷ میلادی(307- 456 شمسی) بر بخشهایی از سرزمینهای گرگان ، قومس ، طبرستان ، دیلم ، گیلان ، قزوین ، ری ، اصفهان و خوزستان فرمان راندند. زیاریان به همراه دیگر شاخههای دیلمی در غرب و شرق ایران به یاری گروهی از سلسلههای محلی کوچک و بزرگ ایرانی ، حدود دو سده بر ایران فرمانروایی کردند. دو سدهای که به سان پلی عصر چیرهگی اعراب را به حکومت ترکان پیوند میداد ، در تاریخ ایران جنبشهای استقلالخواهی این حکومتهای محلی ارزشی ویژه دارد.
آغاز شهرت مرداویج از اوایل سلطنت نصربن احمد سامانی (301 – 331 )بوده که در آغاز امر در خدمت قراتکین یکی از امراء احمد بن اسمعیل و نصر بن احمد در خراسان به سر می برد و چون اسفار پسر شیرویه در گرگان قدرت یافت ، مرداویج از خدمت قراتکین به نزد اسفار آمد و به عنوان سپهسالار به خدمت وی در آمد و از اسباب مهم فتوحات اسفار در جنگهای مختلف شد . مرداویج پس از ورود به خدمت اسفار ، با او از گرگان به فتح طبرستان رفت و آن منطقه را فتح کرد و سپس به همراهی اسفار به ری رفته و آنجا و زنجان و ابهر و قزوین و قم را نیز به تصرف اسفار در آورد . به قولی در همین سال ( 316 ) اسفار در نتیجه شورش مرداویج مردی کشته شد . بدین ترتیب که اسفار مرداویج را نزد سالار ، صاحب شمیران و طارم فرستاد تا او را به اطاعت در آورد و چون مرداویج به نزد او رسید ، با یکدیگر همداستان شدند و سوگند خوردند و پیمان بستند که اسفار را به سبب جور و ستمی که به مردم می کرد ، از میان بردارند . بعد از این واقعه و مرگ اسفار ، مرداویج در حکمرانی از هر منازعه ای فارغ گشته و به قزوین رفت و با مردم آن نیکی کرد و وعده های نیک به آنان داد .
سلطنت مرداویج از این تاریخ شروع شده و او در پایان عمر خود قزوین و ری و همدان و کنگاور و دینور و یزدْجرد و قم و اصفهان و کاشان و گلپایگان و بلاد دیگری را دراختیار داشته و و در اصفهان رفتار سختی نسبت به اهالی آن کرد و از آنان مال فراوان گرفت و فرمان داد که برای او تختی از زر بسازند و چون بر تخت برنشست ، سربازان او از دو جانب صف می کشیدند و هیچ کس نمی توانست با وی سخن گوید مگر حاجبانی که برای این کار گماشته بود و با یان اعمال هراس او در دل مردم افتاد و سخف قدرت و نفوذ یافتخواستار شد که تاج پادشاهی وی همانند تاج خسرو انوشیروان، شاهنشاه ایران ساسانی باشد. مردآویج همچنین فرمان داد تا تختگاه تیسفون یا همان ساختمان معروف به طاق کسری برای برگزاری جشن پادشاهی وی به شکل نخست خود بازسازی شود. کار دیگر مردآویج تلاش وی برای برپایی پرشکوه جشن سده بود. بخشی از تاریخ حکومت وی که آخرین روزهای زندگی وی هم هست و با کاووش ما هم ارتباط دارد، را با استفاده از تاریخ کامل نوشته ابن اثیر شرح می دهیم:
" مردآویج دیلمی فرمانروای سرزمینهای جبل [1]و جز آن در سال سیصد و بیست و سوم هجری (935 میلادی)(314 شمسی) کشته شد. انگیزه کشته شده او آن بود که وی با ترکها بسیار بد رفتار بود و چنین باور داشت که روح سلیما بن داود (ع) در او حلول کرده است و ترک ها شیطان و رانده شدگان هستند، اگر بر آن ها سخت گیرد درجای خود نشینند و گر نه تباهی بر پا می کنند. بدین سان مردآویج برای ترکان باری گران شد و مرگ او را خواستار شدند.
در شب میلاد این سال ، که همان شب پرتو افشانی و آتش بازی بود، مرد آویج بعد از آتش بازی به جایگاه خود رفت و سه روز در اردوگاه خود در بیرون اصفهان بماند و رخ ننمود. چون روز جهارم رسید فرمود اسبان را زین کنند تا به سرای خود در اصفهان درآید. در این هنگام مردم بسیاری در برابر سرای او گرد آمدند و چارپایان همچنان در دست بندگان بودند. شیهه اسبان فزونی گرفت و بندگان می کوشیدند آن ها را آرام کنند ولی چون شمار مردم فراوان بود بانگ بسیار بر پا شد.
مردآویج از خواب بیدار شد و بیرون را نگاه کرد مردمان را بدید و از هنجار بپرسید و بر خشمش افزوده شد و گفت: آیا پرده دری آن ها بر سفره و سخن چینی ایشان بسنده نبود که دیگر کار من به این سگ ها رسیده؟ آن گاه از صاحبان این اسبان پرسید، گفتند: این اسبان از آن بندگان ترک است که به خدمت رسیده اند. او فرمان داد زین ها را از اسبان بر گیرند و بر پشت سواران آن نهند و اسب ها را نیز به طویله برند. هر یک از ترک ها که از این کار سرباز می زد، چندان به تاریانه دیلمیان گرفتار می آمد که سر به فرمان فرود می آورد و با ایشان چنان زشت رفتاری کردند که پست ترین مردم از پذیرش آن روی بر می تابد.
مردآویج آن گاه با ویژگان خود بر اسب نشست و ترکان را همچنان هراس می داد تا شامگاها به نزدیکی کاخ خود رسید. او پیش تر گروهی از غلامان بزرگ ترک را زده بود و آن ها کین او در دل توخته بودند و آهنگ کشتنش داشتند، لیک یاوری نمی یافتند و با این رویداد، فرصت را غنیمت شمردند و گروهی ار ایشان گفتند: شکیب ما بر این ابلیس از چه روست؟ پس با یکدیگر همداستان شدند و به کشتن او هم پیمان گشتند.
روزی مردآویج به گرمابه شد. کورتکین همواره او را در خلوت و گرمابه پاس می داشت. مردآویج آن روز او را فرمان داد تا پاسش ندارد و او نیز با خشم از پاسداشت مردآویج کنار کشید. کورتکین فرمانده پاسبان بود و آن روز از فراوانی خشم هیچ کس را به پاسداشت از مردآویج فرمان نداده و هرگاه خدا کاری را بخواهد ابزار آن را فراهم می آورد.
مردآویج دلاک سیاهی داشت که در گرمابه خدمت او می کرد. ترکان این دلاک را دلجویی کردند و او بدیشان گرایش یافت. آن ها از این دلاک خواستند همراه مردآویج جنگ افزاری به گرمابه نبرد. رسم بر آن بود که خنحری به درازای یک ذراع را در دستمالی می پیچیدند و همراه او به گرمابه می بردند. چون این از خادم بخواستند او گفت: دل چنین کاری ندارم. پس آن ها تیغ خنجر را شکستند و دسته آن را بدون تیغ در نیام نهادند و چنان که رسم بود آن را در دستمالی نهدند تا هنجار همیشگی بر هم نخورد.
چون مردآویج به گرمابه در آمد خادم او آن کرد که بدو گفته شده بود{خنجر شکسته را با خود به درون برد} در این هنگام یکی دیگر از چاکران که فرمانده چاکران کاخ بود رسید و بر در گرمابه نشست. ترک ها بر گرمابه یورش آوردند و فرمانده چاکران برخاست تا ایشان را جلو گیرد و بر آن ها بانگ بزد. یکی از ترکان شمشیری بر وی بزد و دست او گسست. دلاک سیاه فریاد زد و اوفتاد. مردآویج غوغا و هیاهو بشنید و سوی خنجر دوید تا با آن خویش را پاس بدارد، لیک آن را شکسته یافت. مرد آویح چارپایه ای چوبین را که هنگام ششتشو بر آن می نشست گرفت و از درون بر در گرمابه نهاد. ترکان خواستند در را باز کنند، لیک توان آن نیافتند. چند تن از آن ها بر بام رفتند وشیشه گرمابه شکستند و مردآویج را تیرباران کردند. مردآویج به خزانه آب گرم رفت و بدیشان زبان نرم بگشود و سوگند خورد در راستای ایشان نیکی کند. لیکن آن ها به سخن او رویی نکردند و در گرمابه شکستند و خود به درون افکندند و مرد آویج را خون بریختند.
از کشانی که مردم را بر مردآویح می آغالیدند و کار کشتن مردآویج را بیاغاریدند یکی توزون بود که فرمانده سپاه بغداد شد و یاروق و ابن بغرا و محمد بن ینال ترجمان به همراهی بجکم بودند. بجکم همان بود که پیش از توزون عراق را می گرداند و به خواست خدا چگونگی آن گفته خواهد آمد.
چون ترکان مردآویج را کشتند، گزارش آن به یارانشان رساندند. پس بر اسب خویش جهیدند و کاخ مردآویج تاراج کردند و گریختند و دیلمیان آن ها را نشناختند، زیرا بیش تر آن ها برای پیوستن به دیلمیان به شهر درآمده بودند و به این انگیزه بود که خود را از پیوستن به مردآویج کنار کشیده بودند.
چون دیلمیان و گیلانیان از کشته شدن مردآویج آگاه شدند، ترکان را پی گرفتند و تنها به چند تن از آن ها بر خوردند که چارپایشان از رفتن بازمانده بود، پس آن چند تن را بکشتند و برای تاراج گنجینه بازگستند، لیک عمید وزیر را دیدند که بر پیرامون آن آتش افروخته بود و به گنجینه نرسیدند و گنجینه همچنان بماند.
از شگفت هایی که باز گفته می شود آن است که سپاهیان در آن روز که خشم مردآویج را دیدند با یکدیگر بنشستند و از ستم پیشگی و خود پسندی بسیار و سرکشی او سخن گفتند. در این هنگام پیری به میان ایشان بیامد که کس او را نمی شناخت. او که بر اسبی سوار بود گفت: کار این خدا ناباور فزونی گرفته، در همین روز او را مرگجامه خواهید پیچید و خدای جان او خواهد ستاند. این بگفت و رفت. جماعت را هراسی در دل راه یافت و به چهره هم نگریستند و پیر برفت. آن ها با خود گفتند: نیکوتر آن است که او را پی بگیریم و بازش آوریم و سخن او را دنبال کینم تا مبادا مراآویج گفتگوی ما شنود و دیگر ما از او خیری نبینیم. او را پی گرفتند، لیک کس نیافتند.
مرد آویج پیش از آن که کشته شود، زورگویی و سرکشی در پیش گرفته بود و فرموده بود تا تختی از زر برای او ساخته بودند تا بر آن بنشیند، و به شیوه افسر کسری افسری گوهرنشان ساخته بود. او می خواست بر عراق تازد و بر آن چیرگی یابد و مدائن و طاق و ایوان خسرو را از سر سازد، و آن گاه که چنین کرد اگر کسی با او سخن گفت شاهنشاهش بخواند، لیک امر خدایی بر او که غافل بود فرود آمد و مزد از شر او آسودند. از خدا می خواهیم هر چه پرشتاب تر مردمان را از هر ستمگری برهاند.[2]
http://www.nay.ir/default.aspx?page=newsviewdetail&newid=1335&q
 به همت پروین بهمنی آوازهای قشقایی منتشر شد مجموعه ای از موسیقی و آواز های قشقایی به همت پروین بهمنی از سوی انتشارات ماهور روانه بازار شد. |
|
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی موسیقی ایران این مجموعه شامل آوازهاى قشقایى است كه توسط محمدحسین كیانى (آواز)، هادى نكیسا، حبیباللَّه گرگینپور (سهتار) و فرود گرگینپور (ویلن) اجرا شده است. محمدحسین كیانى سرآمد آوازخوانان بنامِ قشقایى است. استاد هادى نكیسا و حبیباللَّه گرگینپور از اساتید بنامِ سهتارِ قشقایى هستند. دلیل ورود ویلن به این موسیقى به دورهى پهلوى برمىگردد. تعدادى از عاشیقها و دیگر نوازندگان ایل را در زمان حكومت رضاشاه پهلوى براى آموختن علم روزِ موسیقى به تهران فرستادند و آنها با این ساز در آنجا آشنا شدند. موسیقى در ایل قشقایى در قالب سه كارگان (رپرتوآر) مختلف - موسیقى عاشیقها، موسیقى چنگىها و موسیقى ساربانها (دارغاها) - اجرا مىشود. این موسیقى، همچون زبان و دیگر شاخصهاى فرهنگى آن، از موسیقى و فرهنگ دیگر كوچكگردها و یكجانشینها متفاوت است. در یك تعریف ساده مىتوان همهى مردم ایل را آوازخوان دانست؛ بهطورىكه در همهى مراسم و در روزمرگى زندگى بهترین و لذتبخشترین سرگرمى براى كوچك و بزرگ و در هر سنى آوازخواندن است. ریشههاى اصلى مقامهاى آوازى را مىتوان در هر سه كارگان موسیقى ایل جستجو كرد. |
* صابا قوْنداک استامبولـونگ دوٌزوٌنه قــــوش آتـــاراک اؤردگینـه
* آچدیٌم اوْتاغیٌنگ آغزیٌنیٌ گؤردوٌم توٌرکمنینگ قیزینی اگیلدیم اؤپدوٌم اوٌزوٌنوٌ
یاتمیٌش اوْیانمـاز اوْیانمــاز
* بو یوْل گئـدیر تبریــزه قنـــاتی ریــــزه ریــــزه خُدام بیر یوْل وئر بیزه
بیــز گئـده ک اؤلکه میزه
* ساراییٌـل گردنیـم گیـردی بو باغا اوْنـونگ عصمتینــدن گوٌلــه نور یاغا
داراییٌب تئللــرین تؤکوٌب دیٌــرناغا هــاوا ائــدیب هشترخانـــدان گلایـور
* آرزولوم (ارض روم) داغیٌدیٌر آلچاق اوٌجه لر کؤچن بازیٌرگان دیٌر قونان خوجـه لر
یار آیری دوٌشه لی یاتمــام گئجـــه لر نه موشکول حال اولور یــار آیریٌلیٌغیٌ
و یا :
* آرزولــوم داغیٌنــدا بیـر قوش اوْلایدیٌم گلیب گئدنینن یوْلــداش اوْلایدیٌم
بیر بیلن کیمسه یًنن سیٌرداش اوْلایدیٌم باخام گؤرم یار اؤلکه سی هاندا دیٌر
و خولاصه :
* ایرانـدان، تورانــدان، چیــن گؤزَللری گورجوستانیٌنگ آغیٌـر-آغیٌـر ائللـری
باهاریٌنگ فصلی نینگ قوْنچا گوٌللـری شئیدا بولبوللاریٌ قوربانیٌنگ سنینگ
من از سواحل تفتیده قره آقاج و آبسکو می آیم.آنجا که روزی میدان تاخت و تاز بزرگ مردان ایل قشقایی بود.سواحلی که اکنون دیدنشان ، داغ حسرت بر دل هر بیننده ای می گذارد .
یاد باد آن کوچ های رنگین و سنگین ایل با هیاهوی مردان غیور و پر جنب و جوش.....
یاد باد آن روزهای طلایی باغ ارم و همهمه ی ....
یاد باد حماسه،آن حماسه سازان فتح شیراز و شکست اجنبی ها ....
یاد باد جنگ آق چشمه و عقب نشینی اجنبی ها تا دروازه های شیراز آن روز ....
یاد باد آن بازار های داغ کلاه دو گوش در بازار وکیل ....
یاد باد آن سیه چادر ها ی سرافراز و آن چابک سواران سرکش و تیر اندازان جسور ایل و در راس آنان هوازنی های ملک منصور خان قشقایی
با توام با تو :
هیچ می دانی که محمد مژده های بازار وکیل دیگر کلاه دوگوش نمی سازند و این شاید از بدبختی من و توست که دیگر کلاه دوگوشی را بر سر کسی نمی بینیم.
با توام ای سال های دور از ایل و تبار ،
هیچ از خود و دیگر سردمداران پرسیدی که مطالبات ما چه شد؟ مگر داد و بیداد هایمان گوش فلک را کر نکرد، که برای نجات از جان و مال مایه بگذارید و ما از جان و مال گذشتیم؛ مگر جانی شیرینتر از جان صولت الدوله داشتیم و مالی گرانبهاتر از باغ ارم داشتیم، که برای آزادی وطن از ظلم و استبداد هدیه نکردیم؟
هیچ می دانی که بهمن خان قشقایی را به جرم ملاقات های مکررش با امام در عراق و سپس مبارزه مسلحانه به رژیم پهلوی به دار کشیدند
و اکنون ای قشقایی:
درد من و تو نبود و مرگ بزرگان نیست .
درد ما این است که عملأ نه ایلی داریم و نه تباری، نه کوچ و نه بهاری و بدتر از این نه اتحادی!!!
ما هم اکنون به زبان ترکی حرف میزنیم و به فارسی مینویسیم.و این یعنی فاجعه و مرگ تدریجی زبان و فرهنگ ما.ما متعلق به ملت بزرگی هستیم که به آن ملت ترک میگویند،و تا زمانی به ما ترک خواهند گفت که به زبان ترکی حرف بزنیم.و مسلماً به فرد ترکی که فارسی حرف بزند،ترک نخواهند گفت.شوونیسم فارس همیشه با نسبت دادن القاب زشت به قومیتهای دیگر کوشیده است تا ما هویتمان را رد کرده و فرهنگ و زبانمان را عوض کنیم.و فارس بودن را افتخار بزرگی بدانیم،که در این راه نیز تا حدی موفق بوده اند. ولی اگر ما خودمان،فرهنگمان،و ملیتمان را بشناسیم آنموقع به خودمان و زبانمان افتخار خواهیم کرد.چون زبان ترکی زبانی هست که قدمت آن خیلی بیشتر از فارسی بوده و یک زبان اصیل است و نه یک زبانی که از یک زبان دیگر منشا گرفته باشد.زبان ترکی ناب بوده و زیر مجموعه هیچ زبانی نیست.و فرهنگ ما هم خیلی فراتر از دیگر فرهنگهاست.و قدمت ما هم بسیار دور است.و خاکی که ما درآنیم هزاران سال پیش از میلاد مسیح نیز مال ما بوده و هست و خواهد بود.پس بر ما واجب است که زبانمان را یاد گرفته و بر آن قدر نهیم.و نگذاریم فرزندانمان هم مثل ما بیسواد بمانند.آری بیسواد.کسی که نتواند به زبان مادریش بنویسد و بخواند بیسواد است.و زبان هرکس به درد خودش می خورد. برای اینکه فرق زبان و فرهنگمان را با فارسی مقایسه کنم به این دو جمله اکتفا میکنم که، 1) تعداد افعال در زبان ترکی در حدود 24000 و در فارسی 5000 عدد میباشد.و 2) اگر به کلماتی مثل قاشق، بشقاب، قابلمه، توجه کنید حتما در میابید که زمانی که فارسها با دستهایشان غذا میخوردند.ترکها از این وسایل استفاده مینمودند و با توجه به ترکی بودن این لغات در می یابیم که این وسایل از ترکها به فارسها رسیده است.و اگر امروز آنها به ما القابی را نسبت میدهند.اگر در باره ما و خودشان مطالعه کنند درمی یابند که خودشانند نه ما.پس بیایید به ترک بودنمان افتخار کنیم .سخن من با آن عده از کسایی است که نفهمیده و ندانسته قضاوت می کنند
من قربانم بو فرهنگَ بو دلهَ ---- من قربانم بو ایلهَ بو گلهَ .
ترجمه :
من به قربان این فرهنگ و این زیان ------ من به قربان این ایل و این گل
مردم ترک زبان به علت مهاجرت در بسیاری از نقاط دنیا پرکنده شده اند. به خصوص در قاره آسیا و اروپا و در قاره آفریقا نیز در کشورهای مصر و سودان و در آمریکای شمالی نیز در کانادا و آمریکا مقیم هستند. آمار مردم ترک زبان آلتائی در سال 1995 (1374 شمسی) بالغ بر بیش از 183 میلیون میباشد. به موجب این آمار جمعیت مردم ترک زبان در ایران حدود 20 کل جمعیت ایران بر آورد می شود (هر چند که به نظر می رسد که رقم ترک زبانان بسیار فرا تر از این رقم باشد ) که متجاوز از سیزده میلیون نفر است.
زبان مردم ایل بزرگ قشقائی
گر چه آقای دکتر هیئت تمام زبانهای ترکی موجود در ایران را جزو ترکی آذری (چنین تقسیم بندی در زبان ترکی شناخته شده نیست و منظور ترکان ساکن در آذربایجان است) محسوب داشته است ولی باید توجه کرد که بسیاری از ترکان ایران، از ترکان سلاجقه ، ترکان تیموری، سلغریان، خلج ،غز و قاجار و ....... هستند که دارای لهجه ها و گویشهای مختلف و متفاوت هستند . به خصوص ترکان قشقائی که زبان آنها تفاوت های زیادی با ترکان شمال ایران ( آذربایجانی ) دارد. همچنین ترکان همدان و ساوه و اراک که زبان آنها به ترکان قشقائی شباهت و نزدیکی بسیاری دارد نه به ترکان آذربایجانی. شباهت های زیادی بین ترکان عثمانی یا استانبولی جدید با بسیاری از ترکان قشقائی وجود دارد و حد اقل میتوان گفت که زبان ترکان ایران به دو بخش تقسیم می شود که یکی در شمال ایران و در حوزه آذربایجان و اطراف آن اردبیل و زنجان و ... و دیگری زبان ترکان در مرکز و جنوب ایران می باشد، که شامل ترکان ساوه ـ همدان ـ اراک ـ کرمان و ترکان قشقائی در فارس و اصفهان است. البته نا گفته نماند که برخی از ترکانی که در زمان صفویه در آذربایجان سا کن بودند توسط شاهان صفوی و بعد از آنها توسط شاهان مختلف به فارس و سایر نواحی کوچ داده شده اند. ولی تعداد آنان نسبت به ترکان مقیم فارس بسیار اندک بودند و هستند. بنا بر این بهتر است بجای استفاده از لفظ ترکان آذری که به آذربایجان نسبت داده میشود آنها را ترکان ایران بخوانیم چون مهاجرت ترکان به آذربایجان احتمالا بعد از استقرار ترکان در کرمان و فارس صورت گرفته و قدمت آن کمتر از ترکان جنوب ایران است.آنچه مسلم است زبان ترکان قشقائی صرفنظر از پاره ای استثنائات از زبان ترکان اوغوز یا غز(ترکان غربی) میباشد هر چند دارای گویشهای گوناگون است. و از نظر گویش شباهت بسیاری به زبان ترکان دریای کا شکا ( قشقه ) در ترکستان دارد. و ایالت قشقه اکنون در ازبکستان است، که سابقا بخشی از ترکستان و جز ایران بزرگ بوده است. این سر زمین نامش قشقه دریا و دارای زبان قشقه ای هستند. پس یکی از تقسیمات زبان ترکی در حوزه آسیای مرکزی که قشقائیان از آن سر زمین به فلات ایران کوچ کرده اند" زبان قشقه دریا" ست. عزیزان علاقمند ُ- برای جزئیات بیشتر به کتاب اقوام مسلمان شوروی – نوشته شیرین آکنیز - ترجمه علی خزائی مهر -مراجعه کنند.
زبان ترکی
زبان وسیله تفاهم بین افراد بشر است و از مجموعه کلمات و صداها تشکیل شده است و پدیده ای اجتماعی و زنده است که در طول تاریخ به سیر تکاملی خود ادامه می دهد و این امردر مسیر، تابع قوانین و قواعد داخلی و شرایط خارجی است. افراد بشر احساسات۰افکار و عقاید و خواسته های خود را به وسیله زبان به یکدیگر ابراز داشته و نیازهای یکدیگر را درک و رفع می کنند. تاریخ تشکیل زبان ها به درستی معلوم نیست و گفته میشود که (بیش از پانصد هزار سال است). بنظر می رسد با پدیدآمدن کار دسته جمعی و تشکیل جوامع نخستین ارتباط دارد و به خاطر نیاز، به وجود آمده است و بعد از آن اختلاط اقوام مختلف و تشکیل جوامع شهری و ملی زبانهای قومی و ملی پدید آمده است.زبان از مهمترین ابزار فرهنگ هر قوم و ملت میباشد، همانا زبانها و فرهنگهای متفاوت دستآوردهای بشری در هزاران سال زندگی خود بر روی کرهی خاکی و در واقع در بچههایی متفاوت زبانی، نگرش متفاوت آنها به هستی است، تک تک آنها گنجینههای ارزشمندی هستند که مستحق محافظت و شکوفایی میباشد، از این روست که دانشمندان گاهی از زبان به عنوان کلید شبکههای ارتباطی و گاهی نیز سرمایه فرهنگی یاد میکنند. بنابر قولی مشهور از کادامر وجه اساسی بودن انسان در جهان زبان است که افراد با تسلط بر آن میتوانند علاوه بر برقراری روابط اجتماعی نوعی هویت ویژه کسب میکنند. ویتگنشتاین یکی از فیلسوفان جهان معاصر جملهای دارد که تعریف زبان را به مراتب روشنتر از همگان ارائه میدهد او در جملهای کوتاه به اندیشهی بسیار بزرگ میپردازد؛
زبان من جهان من است و جهان من زبان من ،
تاملی مختصر در این جمله اندیشمندانه معانی بلندی از رابطه ذهن و زبان فراهم میآورد. از اینرو هویت فرد چه در سطح قومی و در سطح ملی تا حدود زیادی بستگی به زبانی دارد که او فرا میگیرد. وقتیکه از حفظ، تقویت و توسعه فرهنگ یک جامعه سخن به میان میآید، زبان به عنوان یک عامل اساسی مطرح میشود، چراکه زبان در حکم رشتهای است که فرهنگ گذشته و حال را به هم پیوند میدهد. زبان پدیده بیرونی نیست. انسان با زبانش زاده میشود که در زبانش سیر میکند، در حریم زبانی خود تنفس میکند، رشد میکند و میمیرد. زبان هر ملت به مثابه ظرف حضور آن ملت در کرهی خاکی است یعنی اینکه برای شناخت ملتی باید زبان او را شناخت. شاید آوردن ضربالمثل معروف فرانسوی که میگوید: هر کس زبان مادری خود را نداند یک وحشی است. در اینجا بیجا نباشد. بنابراین امروزه سازمانهای علمی و فرهنگی دنیا سعی در بررسی و محافظت از زبانهای متفاوت و حتی مواظبت از زبانهای قلیلالمتکلم در حال نابودی دارند. چند سالی میشود که جهان روز 21- فوریه اول اسفند شمسی- را در حالی سپری میکند که یونسکو (unesco) بزرگترین نهاد فرهنگی دنیای معاصر آن روز جهانی زبان مادری نام نهاده است. درک هوشمندانه طراحان این روز در سال پایانی هزاره دوم (1999) و آغاز هزاره سوم- هزارهای که جهان با عزمی تمام به سوی دهکده شدن میتابد و نظریهای که مارشال لوهان در اواسط دهه 90 بدان پرداخته بود جامه عمل میپوشاند- بیانگر اهمیت فوقالعاده زبانهای متعدد و اقوام متنوع ساکن در این دهکده بیکران است.رسمیت هر زبانی را نه اشغالگران، نه قوانین، و نه متعصبان قومی، بلکه خود مردمی که به آن زبان لب می گشایند، تعیین می کنند. پس به سخنی، هر زبان برای مردم صاحب زبان رسمی است. زبان ضمنا آئینه ای است که هر ملتی خود را، در گذرگاه تاریخ، در آن مشاهده می کند. این سند زنده در آئینه تاریخ جهان می درخشد هر چند که عده ای بخواهند این سند و این آئینه را مخدوش و تیره ببینند. زبان هیچ ملتی در عرف بین الملل نیازی به اثبات ندارد، بزرگترین دلیل وجودی هر زبانی حضور مردمی است که به آن زبان تکلم می کنند و با این طریق کاروان تمدن بشری را غنا می بخشند، خواه این متکلمین زبانی میلیونی باشد یا کمتر. کمیت در عرصه موجودیت زبانی زیاد مورد اختلاف نیست. زبان ها با تفاوتهای خویش موزائیک زیبائی از ملل و نحل در جهان پدید آورده اند. برای مثال، همچنان که زبان فارسی برای فارسی زبانان و دوستداران آن ارزش ویژه ای دارد, چرا که این زبان, زبان پر توان حافظ, سعدی و فردوسی و خیام و کلید موفقیت و رمز هویت ملی تمام ایرانیان بوده و است. به همین ترتیب نیر مردم ترک زبان با مطالعه اشعار نسیمی و اثر ماندگار شهریار« حیدر بابایه سلام» نیز خواننده در مسیر رودخانه ای سیر می کند که روح و روان مردم ترک را به تصویر می کشد.وجود اصول مترقی 15 و 19 قانون اساسی که تاکید بر حقوق مساوی اقوام مختلف ایرانی و همچنین استفاده از زبانهای محلی و قومی در مطبوعات و رسانههای گروهی و تدریس ادبیات آنها در مدارس مینماید و نشان از دوراندیشی تدوین گران قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران دارد.[2]
زبان ارزنده ترین ثروتی است که ارزش های معنوی هرقوم را پاسداری می کند. برای مطالعه قانونمندی های ترقی و تکامل یک زبان، لازم است منشاء و فرآیندهای قومی مؤثر در شکل گیری جوامع که حامل زبان است، به طور همه جانبه مورد پژوهش قرار گیرد؛ زیرا که زبان مردم یک منطقه با تاریخ آنها پیوند دارد و همانگونه که تاریخ تشکیل یک خلق پیچیده است، تاریخ شکل گیری زبان آن نیز ساده نیست.یک گروه از مردم معمولا" از درهم آمیزی عناصر مختلف قومی و قبیله ای در طی قرن ها تشکیل می یابد و یک زبان تا آن که به صورت زبان واحد یک خلق درآید، مراحلی را از سر می گذراند و در نتیجه تأثیر حوادث اجتماعی _ تاریخی ادامه یاب و از درهم جوشی عناصر زبانی طوایف و قبایل مختلف و همچنان در جریان قرن ها شکل می گیرد. بدیهی است که در این شکل گیری زبان تمام طوایف و قبایل یکسان و به یک نسبت تأثیر نمی گذراند. گاهی تنها زبان یکی از آنها و گاهی زبان و گاهی زبان دو سه تا از آنها مشترکا" اساس قرار می گیرد و زبان های دیگر به نسبت های مختلف در این فرایند شرکت می کنند و به تدریج تحلیل می روند و ای بسا که به باد فراموشی سپرده شوند. زمانی هم که زبانی بر زبان دیگر غالب می آید، زبان مغلوب معمولا" دهه ها و سده ها دوام می آورد، و اگر هم از بین برود، عناصری از آن در زبان غالب برای خود جا باز کرده، باقی می ماند. وجود بعضی واژه های ایرانی الاصل در زبان ترکی کنونی را که در فارسی کنونی وجود ندارند، بقایای زبان آذری مغلوب متروک دانسته اند. زبان پدیده ای است تکامل پذیر و تحول یاب و در اطراف خود تأثیر گذار و از اطراف خود تأثیر بردار. به قول کسروی " زمان و پیش آمدها در زبان کارگر افتد و این است هیچ زبانی همیشه به یک حال نماند و هر زمان رنگ دیگری به خود گیرد. البته تحول زبان به مانند هر پدیده اجتماعی دیگر بر اساس اصول و قواعدی است و مستقل از هوس های فردی صورت می گیرد و در جنبه های گوناگون آن چون صورت الفاظ و ترتیب کلمات در جمله و . . . تغییراتی حاصل می شود و حتی واژه هایی به تدریج از رواج می افتد و واژه ها و ترکیباتی نو بر اساس نیازهای اجتماعی ایجاد می شود.گوناگونی زبان ها نتیجه جریانات تاریخی متمادی و مرکب است. به عنوان مثال مکانیسم پدید آمدن چند زبان از یک منشاء و یا تشکیل چند زبان هم خانواده را چنین می توان توضیح داد :بر اثر تقسیم جامعه نخستین به قبایل قبلی، پراکنده شدن آنان در اراضی پهناور و جدا افتادنشان از یکدیگر به علت کوچ ها و بعد مسافات و سستی روابط اقتصادی و سیاسی و فرهنگی میان آن ها، هر قبیله یا گروهی از قبایل سرنوشت تاریخی متفاوتی پیدا می کند و بدین ترتیب شرایطی که وجود زبان واحد و مشترک را ضروری می سازد، مفقود می شود و در عین حال تفاوت های لهجه ای رشد می کند. شرایط متفاوت محیط جدید قبایل مهاجر از نظر ویژگی های قومی و فرنگی و به ویژه زبانی نیز بر جریان رشد لهجه ها تأثیر تشدید کننده می گذارد و در نتیجه لهجه ها به زبان مستقل شدن گرایش پیدا می کنند، چه "هر چه زبان محاوره از لحاظ ترکیب لغوی بسیار استوار و از لحاظ قواعد دستوری حتی استوارتر است، ولی با این حال لایتغیر نیست. " بدین گونه در جریان تشکیل و تلاشی پیاپی اتحادیه های قبیله ای در طی قرن ها و ادامه تجزیه و تطور لهجه ها و زبان ها، خانواده ای از زبان ها پدید می آید. پرویز خانلری اصطلاح خویشاوندی یا هم خانوادگی در زبان شناسی را چنین معنی کرده است : " دو یا چند زبان نتیجه تحول جداگانه و متفاوتی از یک زبان باشند که در زمان پیشین متداول بوده است. مجموعه این گونه زبان ها را یک خانواده زبان می خوانند."برای تعیین حد فاصل بین دو زبان و تشخیص استقلال آن ها از یکدیگر یک میزان کلی پیشنهاد شده است و آن این است که : "هر گاه دو تن برای فهمیدن و فهماندن به مترجم محتاج شوند،باید گفت که دو زبان متفاوت به کار برده اند." اما با وجود تغییرات در چگونگی شیوه تلفظ و دیگرگونی ساختمان کلمات و در مواردی معانی آنها و . . . "نکته هایی اساسی در ساختمان هست که پایدار می ماند، یا تحول و تغییر آنها به طریقی انجام می گیرد که با روش تطبیقی می توان به صورت اصلی آن ها پی برد. "ارانسکی درباره پدید آمدن خانواده زبان های بومیان آمریکا از دانشمندی مطلبی نقل کرده است که نقلش در این جا روشنگر تواند بود : "بومیان امریکای شمالی قبیله واحدی بودند که به تدریج در قاره پهناوری پراکنده شدند و قبیله هایی از آن مجزا و جدا شدند و به اقوام و گروه های قبایل مبدل گشتند و زبان های ایشان نیز تغییر کرد. به حدی که نه تنها یک قبیله زبان قبیله دیگر را نمی فهمید، بلکه کوچکترین اثری از وحدت بدوی زبان ها در السنه ایشان باقی نماند. " و ارانسکی این روندرا عمومیت بخشیده است: " بدیهی است، تصویری که از تطور زبان ها و تجزیه آنها به لهجه های گوناگون در بالا رسم شده ، تنها در مورد بومیان آمریکا صدق نمی کند، بلکه به طور کلی از ویژگی های جامعه عشیرتی است."
منشاء زبان ترکی
زبان های دنیا به چند خانواده تقسیم شده است که خانواده آلتایی یکی از آن هاست. زبان های وابسته به این خانواده عبارتند: از ترکی، چوواشی، مغولی، منچو، تونگوزی، کره ای و ..... ناگفته نماند که بعضی از زبان شناسان خانواده اورالی را نیز که شامل زبان های متداول در سیبری و زبان هایی چون فینو _ اقوری و . . . است به جهت قرابت ها و همانندی های موجود، با خانواده آلتایی یک خانواده به شمار آورده، آن را خانواده اورال و آلتایی است .
تقسیمات زبان ترکی
زبان های ترکی به چندین شاخه و شعبه تقسیم می شوند: زبان ترکی از لحاظ نسبی و تباری جزو زبانهای اورال ـ آلتائی و یا به زبان صحیح تر از گروه زبان آلتائی است. زبانهای اورال ـ آلتائیک به مجموعه زبانهائی گفته میشود که مردمان متکلم به آنها، بین کوه های اورال و آلتای در شمال ترکستان بر خاسته و هر گروه در زمانهای مختلف به نقاط مختلف مهاجرت کرده اند. این گروه زبانها شامل زبانهای فنلاند ـ مجارستان (اورالیک ) و زبانهای ترکی ـ مغولی ـ تونقوز (زبانهای آلتائیک ) است..در میان تقسیم بند یهای زبان و لهجه های ترکی تقسیم بندی باسکاکوف با وجود نواقصی که دارد بسیار جالب و قابل ذکر است. در این تقسیم بندی زبانهای ترکی- ابتدا به دو گروه تقسیم میشوند. الف ـ هون غربی ب ـ هون شرقی .
هون غربی : شامل گروههای زیر است: ۱ـ گروه بلغار ۲ـ گروه اوغوز ۳ـ گروه فبچاق ۴ـ گروه گارلوق.
ترکی اوغوزـ اوغوز ها که اجداد ترکان آسیای صغیر وایران و آذربایجان و عراق و ترکمن ها را تشکیل می دهند مهمترین اقوام ترک هستند و قبل از آنکه به این مناطق مهاجرت نمایند ، در شمال ترکستان زندگی می کردند. به طوری که از منابع چینی و سنگ نوشته های اورخون معلوم می شود، اوغوزها در فاصله قرن ۷ـ۸میلادی در مناطق جنگلی و کوهستانی اوترکن(در سیبری زندگی می کردند. در منابع چینی از آنها بنام هوگوت یاد شده است).
از نظر ریشه لغوی در باره اوغوز نظریات مختلفی ابراز شده است. اوغوز به معنی تیره ها و قبیله ها (اوق + اوز) یا اوق لار آمده ( در ترکی قدیم اوز و ایز علامت جمع بوده است) همچنین آوغوز یا آغوز به معنی اولین شیری است که از پستان جانوران گرفته میشود. اوغوز به معنی اقسوس یا جیحون هم آمده است. در متن عربی هم غز نامیده شده است. اوغوز ها بعد از تشرف به دین اسلام با تشکیل بزرکترین امپراطوری ها مانند امپراطوری سلاجقه و عثمانی نقش مهمی در تاریخ ایفا کردند.
اوغوزهای جدید- اوغوزهای جدید اجداد ترک زبانان ترکیه و ایران و تراکمه را نشکیل می دهند و از قرن سیزده به بعد یعنی بعد از مهاجرت به غرب و آمیزش با سایر ترکان (قبچاق و اویغور) و مغول ها و اهالی محلی،لهجه های ترکی آناطولی و آذربایجانی و ترکمنی را به وجود آورده اند.ترکی اغوز جدید را باید به دو گروه شرقی و غربی تقسیم کرد. از ترکی اوغوز شرقی، ترکمنی قدیم و جدید به وجود آمده و از ترکی غربی ترکی عثمانی،گاگاووز، و ترکی آذربایجانی پیدا شده است.ترکی عثمانی در چند مرحله تاریخی سیر کرده که عبارتند از: سلجوقی، عثمانی قدیم ، عثمانی میانه. عثمانی جدید و ترکی ترکیه.ترکی بالکان، قبرس،سوریه و جنوب کریمه جزو ترکی عثمانی است. ترکی آذربایجان -زنجان ـ ساوه ـ و همدان و پاره ای از ترکان قشقائی- اینانلو ـ بهار لو و حتی ترکی سایر نقاط ایران ( بجز ترکمنی و ترکی کرکوک (ترکان عراق) هم جزو ترکی (ایرانی) محسوب میشوند.[
