شهر اورمیه از جمله قدیمى ترین مناطق آذربایجان مى باشد كه طبیعت چند گونه آن از كوهستانهاى مرتفع و سرسبز تا دشتهاى هموار و پرآب از سه رود نازلو، شهرچایى و باراندوز چاى سبب شده از هزاران سال قبل مسكون انسانهاى باستان باشد. پرفسور س. كوون از دانشگاه فیلادلفیا در سال 30 - 1328 شمسى براى اولین بار در غارهاى باستانى «تام تاما» «هوتو» و « داوار زاغاسى» از حوزه ى اورمیه را مورد مطالعه قرار داده و قدمت آن را دوران عصر حجر یعنى دهها هزار سال قبل برآورد كرد.
وى همچنین از تحقیقات خود چنین برداشت نمود كه در آن موقع گروهى از انسانهاى تئاندرتال در این غار ها ساكن بودند. در ادامه اكتشافات پرفسور كوون ، استخوانهایى از حیوانات جنگلى از این غارها بدست آمد كه نشان مى داد این محیط در آن اعصار كاملاً جنگلى بوده است. تمدن عظیم كورتان كه در مناطق ترك نشین از حداقل پنج شش هزار سال قبل بر جاى مانده در اورمیه نیز خودنمایى مى كند و با كشف كورقانهاى عظیم در خرداد 1379 در اورمیه، اهمیت اكتشاف این قبیل محوطه ها بیشتر گشت. مى دانیم در تمدن كورقان ، تركهاى باستان (پروتو تورك) به ایجاد مقابر عظیم سنگى پرداخته و در آن وسایل و اشیاء زندگى قرار مى دادند. این وسایل توانست شیوه ى معشیتى بسیارى از تمدنهاى باستان پروتو تورك نظیر ساكاها و كاس ها، مانناها، اورارتوها، اسكیت ها، آس ها، هونها و غیره را نمایان سازد.
تپه هاى عظیم باستانى كه باستانشناسان انگلیس فقط تعداد آنها را تنها در اورمیه دهها عدد برآورد كرده اند از جمله این كورقانها محسوب مى شود. تعدادى از این تپه ها كوقان نبوده بلكه لایه هایى از تمدن در آنها كشف شده است. مهمترین این تپه هاى باستانى در حوزه ى اورمیه تپه باستانى «گؤى تپه » در شرق اورمیه مى باشد كه در سال 1327 شمسى «براون» انگلیسی از دانشگاه منچستر آنرا مورد مطالعه قرار داد و تمدنهاى بسیار قدیمى از آن كشف كرد. آثار كشف شده از این تپه بسیار جالب بود. از مهمترین این آثار كشف شده صفحه اى دایره اى شكل منقوش به نقش «قیل قمیش» از داستانهاى قدیم سومریان پروتو تورك مى باشد كه گفتنى هاى بسیار دارد. این لوح قیل قمیش امروزه در موزه تهران قرار دارد. در روى گؤى تپه اورمیه یعنى آخرین لایه تمدن، سنگهاى تراشیده اى با نقش حیوان پیدا شد كه قدمتى حدود دو سه هزار سال قبل دارد. در میان این نقوش ، نقش دو قوچ و پلنگ نیز دیده مى شود مى دانیم در میان تركان باستان قوچ مظهر قدرت و نیرو مى باشد. پیدا شدن سمبول سومرى ها یعنى قیل قمیش حاكى از آن است كه این منطقه در اعصار بسیار دور مأمن تمدن باستان و تقریباً ناشناخته آراتا / اره ته مى باشد.
امروزه توركولوژها برآنند كه اراتتاها گروهى از سومریان پروتورك هستند كه همراه با سومریان به بین النهرین نرفته و در غرب آذربایجان از جمله اورمیه ساكن شدند. براى اولین بار ژ- اوپر موضوع قرابت زبانهاى التصاقى از جمله تركى را با سومرى پیش كشید. بعد از او فریتز هومثل در دهه ى سده ى 20 میلادى با برابر نهادن واژه هاى سومرى و تركى و توضیح 350 واژه سومرى به كمك واژه هاى زبان تركى بر ارتباط سومرى و تركى تأكید كرد و از آن زمان زبان سومرى زبان باستانى تركان شمرده شد. جالب اینكه وجه تسمیه كلمه ى «اورمیه» كه مورد مناقشه پاره اى قرار گرفته كلمه ایست تركى با منشأیى سومرى. « اور » در زبان سومریان پروتورك (تركان باستان) به معناى شهر و آبادى و محل اسكان مى باشد. این كلمه در تركستان شرقى تحت تصرف چین در شهر اورومچى و دهها شهر و قلعه ى باستانى نیز به یادگار مانده است. پایتخت سومرى ها نیز «اور» نامیده مى شد. جزء دوم كلمه یعنى « میه یا میا » همان میت ها یا میتانى هاى مى باشد كه شاخه اى از تركان باستان هوررى مى باشند. هوررى ها چهار هزار سال قبل در آذربایجان و اورمیه ساكن بودند و دولت بزرگ اورارتو بعدها از اجتماع طوایف هوررى و میتانى در آذربایجان و شرق آنا طولى تشكیل شد. شهر اورمیه در زمان هوررى ها و اورارتوها از جمله استحكامات مهم آذربایجان شمرده مى شد كه نامش در كتیبه هاى اورارتویى و آشورى به كرّات دیده مى شود.
در این سنگ نوشته ها نام اورمیه به شكل اورمئت و اورمیاتى rumiate U/ Urmet دیده مى شود. پادشاهان آشور هر از چندگاهى به علت سرسبزى و تاراج ثروت منطقه اورمیه و غرب آذربایجان به این منطقه قشون كشى مى كردند مثلاً سلمنصر سوم شاه آشور( 24 - 859 ق.م) از جنگى سخن رانده كه در ساحل دریاچه اورمیه انجام داده است. ساحل نشینان كه از پیشروى ارتش خونریز و ویرانگر آشور متوحش شده بودند با قایق هاى الوارى به داخل دریاچه مى گریزند و سلمنصر سوم با بحریه اى مركب از قایق هاى الوارى مجهز به بادبانهاى پوستى به تعقیب آنها مى پردازد و آب دریاچه را با خون فراریان گلگون مى سازد. در كتیبه هاى اورارتویى به منطقه ى غرب دریاچه اورمیه « قیلزان‌ » گفته مى شد نه « گیلزان» . اورمیه در دوران تاریخى بعد از اورارتوها از جمله حكومت مستقل آذربایجان ( دوران پس از حمله اسكندر تا دوران اشكانیان) از اهمیت فروانى برخوردار بوده و به سبب قرار گرفتن در سر راه روم - شیز (تكاب / تخت سلیمان) بارها مورد تاخت و تاز قشون روم قرار گرفته و حتى یكبار به آتش كشیده شده بود.
شهر اورمیه به نوشته اى پاره اى از مورخین و جغرافیا دانان قبل و بعد از اسلام شهر زرتشت قلمداد شده است حتى بسیارى كوه « بزو داغى » در شمالشرق اورمیه را زیستگاه زرتشت مى دانند. حتى پاره اى از مردم اورمیه معتقدند قبر مادر زرتشت « دوغدو » در اورمیه قرار دارد و جاى آنرا نشان مى دهند بنابه اظهارات محققان محل نامبرده قبر «بورلا خاتون » از قهرمانان كتاب عظیم و گرانسنگ دده قورقود مى باشد