مهدی جامی
یکشنبه شب در سالن برونئی مدرسه مطالعات آسیایی و آفریقایی دانشگاه لندن (SOAS) جای سوزن انداختن نبود. کم پیش می آید که گروههای مختلف ایرانیان را در این سالن با هم ببینی. اما شوق دیدن سیمین بهبهانی و شنیدن شعر او ایرانیان را از هر دسته و طبقه و موضع سیاسی وحدت داده بود.
نیز کم پیش می آید که تقریبا بیشتر سرشناسان ایرانی شهر در یک مجلس جمع شوند. اما بسیاری از کسانی که حتی از حضور در مجالس معتبر هم تن می زنند در شب شعرخوانی سیمین بهبهانی جمع بودند.

مجلس فاخر شعر سیمین به ابتکار "هنرمندان بدون مرز" و مدرسه مطالعات آسیایی و آفریقایی و تلاش دکتر نیما مینا از استادان دپارتمان فارسی آن و نیز همکاری "انجمن سخن" برگزار شد.

کوشش برگزار کنندگان فرصتی مغتنم فراهم کرده بود برای دیدار با شاعری که اکنون به سالخورده ترین شاعر همچنان محبوب ایرانی تبدیل شده است و در جایگاه شاعری ملی قرار گرفته است.

مجلس شعرخوانی سیمین با حضور سه بانوی شاعر ایرانی مقیم لندن و از پیشکسوت ها و دوستان شاعر به مجلس شاعران زن نیز بدل شده بود. لعبت والا، ژاله اصفهانی و شاداب وجدی هر یک در سخنانی در افتتاحیه مجلس از سیمین بهبهانی و مقام ادبی او گفتند.

شعر سیمین رسانه اعتراض

سیمین بهبهانی در سالهای پس از انقلاب صریح ترین و رساترین صدای شعر اجتماعی ایران بوده است. او که تا سالهای پیش از انقلاب عمدتا به دلیل نوآوری هایش در زبان و وزن غزل به "بانوی غزل" شناخته می شد و شعر عاشقانه اش برتر از انواع دیگر شعرش می نشست، پس از انقلاب بتدریج شعرش را به رسانه اعتراض و ثبت بی عدالتی ها و کژی ها تبدیل کرد.

زبان تازه او را به دلیل نزدیک شدن شگفت آورش به زبان روزمره مردم و یافتن پاره های موزون در جملات عادی زبان باید دموکراتیک ترین زبان شعر نوکلاسیک فارسی توصیف کرد. شعر او نشان می دهد که رسیدن به این زبان مدیون درگیری عمیق ذهن سیمین با رنج ها و شادی ها و مسائل مردم است.

سیمین از معدود شاعران مطرح ایرانی است که به جنگ هشت ساله عراق و ایران توجه کرده است و هم در باره قربانیان جنگ و هم در باره دشواریهای اجتماعی ناشی از آن برای مردم شعر سروده است. در پهنه شعر و عاطفه او تقسیم بندی سیاسی مردم جایی ندارد. او خود را شاعری متعلق به همه مردم می بیند.

به همین ترتیب، او که از فعالترین اعضای کانون نویسندگان ایران است مسائل سیاسی و رنج های زندگی در کشمکش با نیروهای سرکوبگر را با صریح ترین و شاعرانه ترین زبان بیان کرده است.

شعری که از نام و یاد مردم سرشار است

سیمین در مجلس شعرخوانی در لندن نیز از همین شعرها برخواند: شعری که در باره دانشجویان اصفهانی گفته است که او را به مجلس شعری در آن شهر دعوت کردند اما با فشار نیروهای موسوم به انصار حزب الله برگزار نشد؛ شعری که در آن زندگی همسران دو روشنفکر مقتول محمد مختاری و محمد جعفر پوینده را در غیاب آندو تصویر می کند؛ شعری که به علیرضا جباری مترجم زندانی بخشیده است؛ و یا شعری که برای ناصر زرافشان وکیل زندانی شده پرونده قتل های زنجیره ای گفته است:

به حکم دیوان بلخ چه نارواها کنند
نقیض احکامشان بیار امضا کنم

اما سیمین چه در مقام شاعری که با همه گوشه های زندگی مردم آشناست و چه به عنوان شاعری که در عاشقانه سرایی جایگاه رفیعی در شعر معاصر فارسی خاصه در غزل نوکلاسیک دارد نمی توانست همه مجلس را به شعر اعتراض اختصاص دهد. او با ظرافت فضای سنگین شده در سالن را با شعری عاشقانه تلطیف کرد:

تمام وجودم همین دل است
تمام دلم بیقرار توست

او در تمام مدت با آسودگی و مهارت تمام مجلس را چرخاند و شعر خواند و حرف زد و خاطره گفت.

شعر، خنده و فراموشی

سیمین حتی با دعوت از هادی خرسندی شاعر طنزپرداز مقیم لندن فضای سالن را به یک مجلس خانوادگی تبدیل کرد که در آن از هر جنس سخنی هست از یاد درگذشتگان و یادکرد رنج ها تا خنده و بازی و غفلت روزمره زندگی. هادی خرسندی هم سنگ تمام گذاشت چه با شعر طنز سیاسی خود چه با شوخی هایش.

سیمین در نهایت خود هم به خواندن شعری پرداخت که آن را باید از جنس شعر اروتیک خواند گرچه خودش آنرا صرفا فکاهه نامید. فکاهه ای ناشی از یک رویداد واقعی. شعر او در فکاهه نیز مثل شعر سیاسی اش بر واقع نگاری استوار است: مستخدمه ساده دلی، بی بی خانم نام، به او گفته بود بیش از پنج بادمجان پوست نمی کند چون "آقا" گفته است هر کس از پنج بادمجان بیشتر پوست کند بر او غسل واجب می شود!

"خانم" به بادمجان نزن دست
اقبال بادمجان بلندست
هر پنج بادمجان به یک غسل
ظرفیت غسل تو چندست؟

سیمین در بخش دوم مجلس که میزگردی بود در باره شعر و شعر مهاجرت بدرستی اشاره کرد که محیط شعری بر شعر اثر می گذارد و به همین جهت شعر ایرانیان مهاجر از شعر شاعران داخل کشور بتدریج تمایز پیدا می کند.

شعر نمی تواند حرامزاده بزرگ شود

او در عین حال در پاسخ به پرسشی در باره کثرت شاعران جوان در ایران گفت البته این درست است که امروز از هر ده جوان هشت نفرشان کتابچه ای از شعرهای خود در دست دارند که برای خواندن به من می دهند اما به این کثرت غیرعادی شاعران بدبین نیستم زیرا فکر می کنم از میان این کثرت سرانجام دو سه نفر بسیار خوب خواهند درخشید. در کل تاریخ شعر فارسی هم شاعران بسیار بوده اند اما نهایتا بزرگان شعر فارسی شاید حدود بیست نفر باشند.

او که بخشی از گرایش جوانان به شعر نویسی را ناشی از محدود شدن حوزه سرگرمی های آنها دانست مهمترین نقطه ضعف شعر جوانان را بی توجهی به میراث ادبی و سنت تاریخی ادبیات دانست. ولی اذعان داشت که این ادبیات در مدرسه و نظام آموزشی هم بدرستی انعکاس نمی یابد و بخوبی تدریس نمی شود.

سیمین گفت که هیچ ادبیاتی حرامزاده به وجود نمی آید و ادبیات سنتی پدر و مادر ادبیات نو هستند.

شعر سیمین در بسیاری از کشورهای همسایه نیز شناخته شده است و خود گفت که از هند و پاکستان و افغانستان نامه می گیرد و همین اواخر شاعری از تاجیکستان نیز که به تهران سفر کرده بود خود را از قید مراسم رسمی رها کرده و به دیدار او آمده است. اما گفت در مبادلات فرهنگی که دولت در دست دارد کسی از من یاد نمی کند تا به دیدار دوستان و دوستداران خود و به قصد آشنایی با سرزمین آنها مثلا به آسیای میانه بروم: "در این دعوتها و سفرها من همیشه پشت دیوار خانه ام می مانم."

برگرفته از سایت بی بی سی
عکس ها از مهدی جامی