1-6-53-3- سابات ها

روی هم رفته به گذرگاه های سرپوشیده ای گفته می شود که از آن برای ازمیان بردن خستگی ، ایستگاه ، فرار از گرما و پناه گرفتن به هنگام بارندگی سود      می جویند . همچنین سابات ها دارای مهرازی ارزشمند می باشند و بیشتر با خشت و آجر ساخته می شوند و از چند گمبذ در کنار هم . همانگونه که کیچه و چپیله پهنای وسیله نقلیه را تعریف می کنند ، سابات ها نیز برای وسایل نقلیه بلندا تعریف می کنند . درازای سابات ها گوناگون است . برخی 12 متر و برخی 30 متر    می باشد . قطر هر گمبذ 2 متر تا 3 متر می باشد که با فاصله های 50 سانتی از یکدیگر قرار می گیرند . گاه در سابات های با درازای بالا ( 30 متری ) دریچه ای در بدنه آنها برای دسترسی به روشنایی و باد ساخته شده است . در گویش شوشتری به سابات ها سعبات یا سعباد هم می گویند . گاه طبقه بالایی یکی از ساختمان های چپ یا راست سابات ، بر روی سابات پیشروی می کند و پنجره ای رو به کیچه در بخش پیشروی کرده و در بالای سابات پدید می آورد که نمایی زیبا پدید می آورد . معمولا شرط پیشروی بر روی سابات دو طبقه بودن هر دو ساختمان چپ و راست سابات می باشد و یا اینکه بلندای دیوار یکی از ساختمانهای کنار سابات به اندازه بلندای دیوار اشکوبه پیشروی کرده از ساختمان دیگر باشد.

54

پیوند جانپناه پشت بام های هر دو ساختمان گرداگرد سابات در بالای سابات نمای روبروی سابات را زیباتر می کند . در درازای سابات فرم آشتی کنون را نمی توان دید ولی در پس سابات ها با کمتر از 45 درجه  گردش می توان فرم آشتی کنون را دارا بود . نمای روبروی ساباتها بیشتر نمود ورودی ساختمانی است  که با معماری ویژه خود و در تخته ای همگن با معماری ساختمان و معماری سابات در پایان سابات آمده است و در پس آشتی کنونی با گردش کمتر از 45 درجه خودنمایی می کند . هرچند که امروزه  درهای تخته ای جای خود را به درهای بی ریخت آهنی و ناهمگن با معماری سابات و ساختمان خانه داده اند و از همه بدتر کف آسفالتی نا آراسته کیچه که رهگذر زیبا دوست برای بهبود آن سنگ فرش را پیشنهاد می دهد . گاه سابات ها کاربری تجاری و شکل یک بازار کوچک را به خود می گیرند مانند سابات معین التجار .

از سابات های سرشناس شوشتر ابریشم کار، درخونه ، معین التجار و افضلان را می توان نام برد .

1-6-53-4- تنگ و باز شدن کیچه چپیله ها

گاه پهنای کیچه و چپیله جهشواردچاردگرگونی می شود . تنگتر می شوند و دوباره به اندازه پیشین خود باز می گردند . در اینجا کیچه و چپیله ها پیام دیگری را به ما گوشزد می کنند . پایین آوردن سرعت وسیله نقلیه ! در خیابان های مدرن به جای این شیوه کهنه از سرعت گیر سود می جویند .

1-6-53-5- جایی برای گردش

بی گمان برای گردش و بازگشت ، کیچه ، چپیله ها فضای سودمندی ندارند . از این رو در مرکز برخی بلوک های مسکونی یک فضای باز 4 گوش در نظر گرفته شده است ، که کیچه ها به آن راه پیدا می کنند . این فضای باز دارای امتیازهای دیگری نیز می باشد . برای نمونه کاربری های تجاری و مذهبی      می توانند از این فضا ها سود بجویند .در برخی از این فضا ها سابات ها به عنوان ورودی کیچه هایی که به این فضا می رسند چشم نواز می نمایند . گاه فضای گردش با بیشتر شدن پهنای کیچه در طراحی کیچه به چشم می خورد . برای نمونه بیشتر شدن پهنای کیچه کنار ضلع شرقی مسجد جامع شوشتر از این دسته کیچه ها می باشد که نیاز به فضاهای باز را پایین آورده و به شهرساز دیرینه کمک کرده تا از زمین برای کاربری های دیگری سود بجوید .

( برخی از کیچه ، چپیله های شوشتر برای گردش موتورو اسب هم فضایی سودمندی ندارند . )

55

1-6-53-6- خانه و مسکن 

خانه ها در دوره های گوناگون به دست صاحبانشان بازسازی شده است . خانه مرعشی ، مستوفی ، معین التجار ، دورقی و امین زاده از نمونه هایی هستند که بنای آنها یا به هنگام قاجار و یا پس از آن ساخته و بازسازی شده است .

آنچه که در خانه های شوشتر گیرا می نماید ، هستی شبستان و شووادان است . شبستان در زیر ساختمان و شووادان در زیر شبستان قرار دارد . خانه مستوفی از داشتن شووادان بی بهره است و شووادان خانه مرعشی حجره ندارد . حجره دالانی است که شووادان های خانه های در همسایگی یکدیگر را به هم پیوند می دهد و این نمونه در خانه های بسیار دیرینه دیده می شود و می توان اینگونه بر آورد کرد که مبادلات درون شهری خود را در فصل گرم از راه همین دالانها انجام         می داده اند . همینک باید منتظر ماند تا کار کاوش  باستانشناسان در زمینه         راههای زیرزمینی کهندژ شوشتر به پایان برسد . در صورتیکه همه ساختمان های دیرینه به هم راه پیدا کنند می توان هستی سامانه ای شهری را در چند متر پایینتر از سطح زمین بر آورد کرد . گفتنی است که شووادان روشنایی و اکسیژن نیاز را از دریچه ای استوانه ای به نام سیسرا به دست می آورد که نزدیک به 50 تا 70 سانتیمتر قطر دارد . حیاط خانه های با عرصه بالا دارای دو بخش بیرونی و اندرونی می باشند .

1-6-54- دروازه ها و حصار های شهر

حصارهای شهر شوشتر در غرب پیش از کانال  داریون و و در شرق پیش از کانال گرگر قرار گرفته بودند . کانال های گرگر و داریون بسان خندقعمل می کرده اند . در میان این حصار ها 6 دروازه وجود داشته است . دروازه گرگر در شرق شهر بوده و بوسیله پلبند گرگر که در زمان صفوی ها بازسازی شده راه به سوی منطقه بختیاری می برده . دروازه ماپاریان در شمال شوشتر و در پایان بند میزان بوده است . دروازه دژپل در شمال غربی و پیش از پلبند شادروان بوده است . این دروازه راه به سوی دزفول می برد . دروازه آدینه در غرب شهر و در پی خیابان مسجد جامع راه شوش و دزفول را نشان می دهد . از دروازه لشگر در جنوب غربی که پیش از پلبند لشگر بوده می توان به سوی دستوا ، چغازنبیل و شوش رفت . از دروازه کشتارگاه یا دروازه مقام علی در جنوب شرقی نیز به سوی رامهرمز می رفته اند .

56

1-6-55- محله های بافت قدیم

  بازگردید به آلبوم کلوب ( تصویر شماتیک است )

58

1-6-53-1- سیستم کیچه چپیله

کیچه همان کوچه است با پهنای کم که از خیابان شاخه میگیرد و پهنایی را برای وسیله نقلیه تعریف می کند . وچپیله کیچه های تنگ و باریکی است که از کیچه شاخه گرفته و گاه آنها را بن بست می یابیم .

1-6-53-2-حالت آشتی کنان ( قهر و آشتی )

کیچه و چپیله ها از این فرم برای نمایش مهرازی و معماری ساختمانهای درون خود در برابر دید رهگذر سود می جویند . کیچه چپیله ها طولانی نیستند و در هر جا یکی دیگری را می بُرد . همچنین این فرم از خستگی چشم رهگذر جلوگیری می کند . نمونه ای از این حالت را در زیر می بینیم :

بازگردید به آلبوم کلوب

53

فرم مدرن تر آشتی کنون را می توانید در خیابان های پادادشهر اهواز ببینید .

1-6-48- کارگاه های صنایع دستی

در بافت کهن شوشتر ، کارگاه های بافندگی گلیم ، جاجیم ، موج ، لنگ ، پارچه های گوناگون چون دیبا و کتان و پنبه ریسی بسیار بوده است که امروز چندی از آن ها برجا مانده است .

1-6-49- کت

کت ها که همچون دخمه ای در دل صخره های کنار رودشاخه های گرگر و کارون پدید آمده اند جایی برای استراحت و ناهار خوردن شناگران به شمار می رفته و می روند . کت ها کار رختکن را نیز انجام می داده اند . از سرشناسترین کت های شوشتر می توان به کت چوبند نو و چوبند کهنه اشاره داشت . کت های چوبند بر خلاف دیگر کت های

51

شوشتر دارای حاشیه بندی چوب بوده اند . این کت ها در نزدیکی کهندژ شوشتر هستند و

هم اینک در دست سازمان میراث فرهنگی می باشند .

1-6-50- دره زنون

دره زنون نام فضایی است که روبروی دهانه غربی بند میزان بوده است . این فضا دارای فشار آب کمتری است و به اصطلاح در آن کسی را آب نمی برد . در اینجا زنان و کودکان آبتنی می کرده اند . کودکان شنا را از پدران یا مادرانشان در این فضا می آموختند . شهروندان شوشتری ، به دلیل وجود فضا های بسیار برای شنا ، شنا گران زبردستی بوده اند . برخی بر این باورند که دره زنان به دستور شوشیندخت پدید آمده است .

1-6-51- دیواخونه

دیواخونه یا دیواخانه به معنی اداره ، جایگاهی بوده که در آن به مسائل اداری گوناگون همچون مسائل اقتصادی ، حقوقی ، سیاسی و ... می پرداختند .

شووادان های دیواخانه  بسیار بزرگ بوده و معمولا در میان شووادان های گرداگرد خود نقش مرکزی بازی می کرده اند .

1-6-52- کهندژ شوشتر

کهندژ شوشتر ساختمان استانداری خوزستان تا پیش ازمرکز استان شدن دزفول واهواز بوده است کهندژ شوشتربه صورت رسمی وثبت شده ساختش به دوران ساسانیان می رسد. نظریه ها وفرضیه هایی نیز پیرامونکهنسال تربودن این ساختمان هستی دارد. کهندژ شوشتر دارای معماری صخره ای است . این کهندژ دارای دسترسی های زیر زمینی بسیار خوب به شووادان های شهرمی باشد که احتمالا همه ی راه های زیر زمینی شووادان های شهر در کهندژ پایان می یابد وبه این صورت یک نقش مرکزی رادر میان کاربری های زیر زمین بازی می کند. شوادان ها بوسیله تونل هایی غار مانند به هم می پیوندند که آن ها را هوجره می گویند . همچنین در میانه راه پله ها نیز فضا هایی دخمه مانند با نام هوجره هستی دارد که نقش ایستگاه را بازی می کنند . در خانه ها از هوجره برای جای خواب نیز سود می جویند . همینک باستانشناسان ازراه کهندژ شوشتر ، درپی بازسازی و بازکردن راه های بسته شده در پی زمین لرزه شوشتر در سال 1347 می باشند . در این زمین لرزه ساختار بیرونی کهندژ نیز در هم ریخت و نبود رسیدگی ، آن را به یک تپه سان تبدیل ساخت .

1-6-53- ترافیک بافت قدیم

با نگاهی به نقشه امروز شوشتر کهن شبکه راه های اصلی آن را اینچنینمی یابیم .

بازگردید به آلبوم کلوب

52

 دیگر راه ها از سیستم کیچه وچپیله پیروی می کنند .

1-6-41- گرمابه خان

حمام خان مربوط به دوره قاجاریه بوده كه در بافت سنتی شهر شوشتر قرار دارد و به جهت دارا بودن كلیه اجزای یك حمام قدیمی دارای اهمیت است.

این بنا درشوشتردرانتهای خیابان امام شرقی واقع شده است. ساخت حمام مربوط به دوره قاجاریه و نامگذاری آن به سبب تعلق به خان های مرعشی بوده است.
این حمام به دلیل چشم انداز به رود گرگر، قرار داشتن در بافت سنتی شوشتر و دارا بودن كلیه اجزای یك حمام قدیمی دارای اهمیت است.

حمام خان همچون سایر حمام های قدیمی ایران شامل بینه، رختكن، گرمخانه، خزینه آب گرم و سرد و گلخن می باشد. مساحت حمام 1500 متر مربع است.

تزئینات بنا شامل آجر كاری، پنجره های مشبك(شباك) و قسمتی بصورت رسمی بندی می باشد. در پوشش بنا از رنگ های معدنی استفاده شده است. نوع مصالح بكار رفته شامل سنگ، آجر، و ملات آن از ساروج، گچ و آهك می باشد.

سیستم لوله كشی و ایجاد دوش انفرادی در سنوات بعدی به بنا الحاق شده است. این اثر در حال حاضر به صورت نیمه ویرانه می باشد. و با توجه به میزان تخریب و عدم رسیدگی مالكین بیم

48

ویرانی كامل بنا می رود.

1-6-42- کاوانسرای افضل

كاروانسرای افضل یكی از كاروانسراهای دوره قاجاریه شوشتر است كه دارای معماری سنتی است و به شماره 7940 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

این بنا در ضلع غربی خیابان طالقانی –كوچه سنگ فرش، واقع است.این كاروانسرا در دورة قاجاریه ساخته شده است. در گذشته مركز توزیع غله بوده است.

این كاروانسرا به سبك معماری سنتی بصورت دوره ساز بنا شده و شامل یك طبقه یا شبستان (زیر زمین) می باشد. مساحت كل بنا 1000 متر مربع و بخش آجری نوساز در ضلع جنوبی 350 متر است.

كاروانسرای افضل یكی از سالمترین كاروانسراهای شوشتر بوده و تا حد زیادی از دخل و تصرفات مصون مانده است. این بنا با شماره 7940 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است و دارای مالكیت خصوصی است.

1-6-43- گرمابه افضل

حمام افضل یكی از حمام های قدیمی شوشتر است كه از بناهای دوره قاجاریه است و با شماره 8361 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

این حمام در چهارراه امام در ضلع شرقی در پشت مسجد رسول واقع شده است و در اواخر قاجاریه ساخته شده است. حمام افضل دارای مالكیت خصوصی است و با شماره 8361 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

حمام افضل از دو قسمت تشكیل شده است. سقف شوادان بر روی ستون مدور و دو نیم ستون با شیوة تاق و تویزه ایجاد شده و سه نورگیر مدور در آن تعبیه شده است. سقف قسمت دوم بر روی چهار ستون هشت ضلعی شكل و به شیوة طاق و گنبد با هفت نورگیر ایجاد شده است. در ابتدا در قسمت اول حمام یك حوض جهت نظافت و در قسمت دوم یك خزینه وجود داشته كه بعدها با تجهیز حمام به سیستم لوله كشی و ایجاد دوشهای انفرادی این قسمتها حذف شده اند.

1-6-44- آرامگاه و گورستان امام زاده عبدالله

بقعه امامزاده عبدالله، در كنار پل لشكر و بر فراز تپه ای مشرف به شهر است. بنای این بقعه به شماره 364 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

بقعه امامزاده عبدالله، در جنوب شهر شوشتر بر فراز تپه ای واقع است، كه مشرف به شهر و پل لشكر و باغهای اطراف می باشد. نسب وی به امام سجاد (ع) می رسد.

این بنا مشتمل بر صحن، ایوان ورودی، رواقها، حرم، گنبد گلدسته ها ضریح، تزئینات معماری و كتیبه ها است كه در دوره های مختلف مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته اند با توجه به اسناد تاریخی بنای اولیه بقعه از آثار دوره المستنصربالله خلیفه عباسی است كه در قرن هفتم هجری (629 هـ.ق) تجدید بنا گردیده است. ورودی اصلی بقعه در ضلع شمالی بنا قراردارد و تزئینات داخلی بنا شامل كتیبه های سنگی و گچبری هایی به سبك سلجوقی و صفوی است كه نمونه زیبای آن گچبری سر در و سقف ایوان ورودی می باشد. بقعه دارای گنبد دو پوش بوده كه پوش بیرونی بصورت رك و پلكانی و پوش داخلی به شكل عرقچین

49

است.این بقعه در قدیم دارای مهمانخانه، مدرس(مدرسه)، مطبخ، كتابخانه، منازل خدمه و طلبه، باغچه، طویله و اوقاف مفصل بوده است كه بمرور زمان از میان رفته اند.
برطبق روایات بدن مبارك امامزاده عبدالله، در مكان دیگری موسوم به امامزاده عبدالله در ایذه دفن گردیده و در این مكان سر ایشان مدفون است.

این بنا بشماره 364 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

( برگرفته از وبگاه بناهای آبی تاریخی شوشتر )

1-6-45- دیسون

در هر شهری 3 گونه خانواده پیدا می شود . پولدار ، میانه و کم در آمد . در شوشتر قاجاریه تا آغاز پهلوی دوم خانواده ها یا پولدار بودند و یا کم در آمد . شوربختانه در این زمان شمار خانواده های کم در آمد بسیار بیشتر از خانواده های پر در آمد بود. به هنگام پهلوی و ساخته شدن مدرسه ها برای کودکان ، دیسون ها در مقابل مدرسه ها قرار داشتند . مدرسه جایی بود که بچه های پولدار در آن درس می خواندند : نمکی ها ، مستوفی زاده ها ، خان ها و ...

ولی بچه هایی که در میان خانواده های کم در آمد زندگی می کردند ، تکلیف دیگری داشتند . خانواده های آنها پول نداشتند که برای آنها کیف و کتاب بخرند و یا پولی به مدرسه بدهند . از سوی دیگر نمی خواستند که کودکانشان برای همیشه سرخورده از اینکه چیزی یاد نگرفته اند ، پدر و مادر را سرزنش کنند . از این رو آنها را به دیسون می فرستادند . دیسون ها پس مانده نظام آموزشی پس افتاده قاجاری بود . در آن ابزار آموزشی قلم بود و کاغذ و یک کتاب قرآن و آموزگار یک ملا بود و ترکه ای که در دست داشت . فلک نیز از ابزار شکنجه بود ، برای آنهایی که بیش از اندازه برای یادگیری خرافات و  پذیرفتن ستمی که ناخواسته گریبانگیرش بودن  خنگ بودند. در دیسون های شوشتر دخترها حق یادگیری حساب و نوشتن که به آن سواد اکابر می گفتند نداشتند و تنها محکوم بودند که قرآن را بخوانند و همچنین حق نداشتند که بپرسند آنچه می خوانیم چه معنی دارد ، چون سخن ، سخن خدا بود و دانستن معنی آن کفر . پسرها نیز همینگونه بودند و تنها به آنها این اجازه داده شده بود تا نوشتن را نیز بیاموزند و بتوانند حساب کنند . چرا که فردا برای کارگری در یک بقالی ، نانوایی یا حساب دستمزد خودشان به درد می خورد . در دیسون ها نیز قرآن وسواد اکابر با سرود های ریتمیک دو چهارم آموزش داده می شد . ولی اینجا دیگر از ساز و آواز و رقص خبری نبود . چرا که در اسلام حرام بود و رئیس دیسون خود منجی اسلام بود . سرود های ریتمیک دیسون کمتر در یاد کسی مانده ، چرا که هیچ کس خاطره های بد را به یاد نمی سپارد . خاطره چوب خوردن دختر بچه ای که محکوم به فقر پدر و مادر و ناتوانی در خواندن آنچه بود که معنیش را نمی دانست، هرچند که حرف های مردم فقیر ، دختران پولدار را هم گاه راهی دیسون ها می کرد. آنها می گفتند اگر دختری به جای دیسون به مدرسه برود ، خدا برای اینکه از او انتقام بگیرد آبستنش می کند و آبرویش را می برد .  شاید پدر و مادرها با خود می پنداشتند که کودکانشان اینگونه درد مدرسه نرفتن را فراموش کنند . ولی اینگونه نبود . امروز کوچکترین آن کودکان نزدیک به 70 سال سن دارند و زن و مرد با غم ، داستان دیسون را بازگو می کنند چرا که در آنجا با خدایی آشنا شدند که مسئول همه بدبختی های آنان بود و چون خواست او بود باید برای همیشه بدبخت می ماندند . باید به درگاهش همچون گدایی زاری می کردند تا شاید به آنها کمکی کند ، که

50

کمتر اینچنین می شد ، چرا که خدا اصلا زبان آنها را نمی فهمید و آنها هم زبان او را نمی دانستند . خدایی که در دیسون ها تعریف می شد با خدای آشور هیچ دوگانگی نداشت ! ( برداشت میدانی از راه گفتگو با سالمندان شوشتری )

1-6-46- بازار قیصریه

همان بازارسر پوشیده قدیمی است که دربسیاری از شهر های ایران هستی دارد .  شوربختانه این بازار در شوشتر فراموش شد .  بافت شوشتر و خاطره این بازار نمود هستی آن در گذشته ای نه چندان دور می باشد . بازار قیصریه شوشتر در محله بازار در بافت کهن شوشتر بود و فرمی خطی داشته است . این بازار در زمان صفویه بازسازی شده است . ( برداشت میدانی )

1-6-47- زورخانه

زورخانه دیرینه شوشتر در گذشته در نزدیکی محل میدان شوشتر که میان دو خیابان چلیپا ( صلیبی) آن می باشد ، بوده است . زورخانه جایی بوده که مردان ورزشکار برای  تندرستی تن و روان به انجا رفته و دیگر مردان کوچه و بازار برای گذراندن زمان به تماشای رفتار ورزشی ایشان می رفتند . در گرداگرد زورخانه ها ، پلکان هایی برای نشستن مردم در نظر گرفته شده است . و در میان آن گودی 8 گوش دیده می شود که ورزشکاران در درون آن به ورزش می پرداختند . انجام این ورزش ها با موسیقی ریتمیک ، ساز تنبک و آواز همراه بوده است . در میان این آوازها مضمون های حماسی و دینی بسیار است . ورزشی که در زورخانه انجام می شود ، ورزش باستانی نام دارد . نرمش های آن هماهنگ و رقص مانند است . کشتی گرفتن ورزش اصلی آن به شمار می رود که پس از نرمش ها انجام می شود . در کناری نیز جایگاهی برای نوازنده تنبک که خود آوازهای دینی و حماسی می خواند ، گذاشته شده است . میل ، کباده و تخته شنا از ابزار ورزشی این باشگاه هستند . کباده زنی ، فرمی رقص مانند دارد و بر این پایه در گذشته جوانان شوشتری در عروسی ها کباده زنی می کرده اند . ( بازدید از یکی از زورخانه های ساوه و گفتگو با سالخوردگان شوشتری در اینباره )

1-6-36- خانه معین زاده

منزل قدیمی معین التجار (معین زاده) در محله درب عباس و جنب مقام عباس قرار دارد و از منازل قدیمی و با ارزش شوشتر است.

منزل قدیمی معین التجار (معین زاده) در شهرستان شوشتر در انتهای خیابان امام شرقی – محله درب عباس و جنب مقام عباس قرار دارد.

منزل قدیمی معین زاده معروف به معین التجار از منازل قدیمی و با ارزش شوشتر و متعلق به معین زاده از تا جران مشهور شوشتر بوده است. در دهه چهل شمسی تبدیل به دبیرستان پسرانه امیر كبیر (اردشیر) شده و قبل از آن اداره دارایی شهرستان بوده و هم اكنون نیز بعنوان مدرسه غیر انتفاعی در اختیار اداره آموزش و پرورش است.

منزل معین التجار بصورت تك ایوانی و دوره ساز در دو طبقه ساخته شده است، درب و پنجره های چوبی و چند مورد ارسی داشته كه اكنون بخشی از آنها سالم است. بنا در سالهای گذشته تفكیك و تبدیل به 3 قسمت مجزا شده است.  بخش اصلی آن در حال حاضر اختصاص به مدرسه غیر انتفاعی دارد. روبروی این بنا طویل ترین ساباط شوشتر قرار دارد.
تزئینات بكار رفته شامل آجر كاری بر سطوح دیوار ها (نقوش گیاهی و هندسی) گچبری مشبك بصورت نورگیر بالای سر درب بانقوش گره چینی- آلت و لقط بندیهایی بر روی دربهای اورسی مزین به نقوش گره می باشد.

45

1-6-37- خانه مرعشی

منزل مرعشی یكی از خانه های قدیمی و زیبای موجود در بافت كهن شهر شوشتر است و به شماره 7933 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

خانه مرعشی یكی از خانه های زیبا و قدیمی  در شوشتر است كه در محله(درعباس) واقع در بافت كهن این شهر قرار دارد. این خانه در حریم مجموعه آبشارهای شوشتر و مشرف به آن وتقریبا در 200 متری بقعه عباس قرار گرفته است. یكی از راه های دسترسی به این خانه از طریق پله های ضلع غربی مجموعه آبشارهای شوشتر می باشد. این بنا متعلق به دورة قاجار است كه توسط شخصی بنام سید محمدحسن مرعشی ساخته شده است.

خانه مورد نظر كه جزء املاك خانه مرعشی است در ابتدا به صورت ویلایی ساخته شده بود به صوری كه اطراف بنا فاقد حصار یا دیوار بود. و در سالهای بعد اتاقهای موجود در حیاط جنوبی و خود حیاط جنوبی و قسمتی از ضلع غربی كوچه به بنا اضافه شد. معمار قسمت قاجاری بنا به احتمال زیاد حاج محمد تقی معمار كه از معماران مطرح شوشتر در اواخر دوره قاجار بوده می باشد. و قسمت پهلوی خانه كار استاد محمد علی هدایت می باشد.

بنا به طور كل در دو دوره شكل گرفته كه هسته اولیه آن قاجاری است و بناهای الحاقی آن در دوره پهلوی به بنا اضافه شدند خاندان مرعشی تا سالهای اخیر در این خانه زندگی كرده، و بعد از آن از طرف شهرداری شوشتر خریداری شد و در سال 84 خانه توسط سازمان میراث فرهنگی از شهرداری خریداری شد. مساحت عرصه 1426 متر و مساحت اعیان خانه 560 متر می باشد این خانه ارزشمند در 17/12/81 با شماره 7933 به ثبت آثار ملی رسیده است.

1-6-38- خانه امین زاده

منزل امین زاده در محله كندال شوشتر واقع شده و از بناهای شاخص در معماری شوشتر است. این بنا به شماره 2446 در فهرست آثار ملی ثبت شده است و در مالكیت میراث فرهنگی است.

این بنا در محله كندال در شهرستان شوشتر واقع شده است. خانه امین زاده از بناهای شاخص در معماری شوشتر است. این خانه در دوران قاجار توسط شخصی بنام امین زاده ساخته شده است.

این بنا به روش معماری سنتی با مصالح سنگ و گچ در یك طبقه و شیوه دوره ساز ساخته شده است.و دارای هشتی ،اتاقهای پذیرایی ،غرفه ها ،ایوانها،شبستان وشوادان  است.

تزئینات منزل از نوع آجركاری ،گچبری مشبك وحجاری بر روی پیشانی ورودیها ،ایوانها در ضلع جنوبی،شبه ستونهای آجری تزئینی در اطراف ووردیها در دو ضلع شرقی و غربی و ایوانها و ورودیهای كه بعداً مسدود شد تشكیل شده است.در حال حاضر درب چوبی ساختمان در اثر عدم توجه و غیر مسكونی بودن توسط افراد ناشناس سوزانده شده است.

1-6-39- مسجد جامع شوشتر

مسجد جامع شوشتر از مساجد صدر اسلام است و بنای آن در زمان سیزدهمین خلیفه عباسی(همزمان با امامت امام حسن عسكری ع) آغاز شده است. بنای این مسجد به شماره 286 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است و مالكیت آن در اختیار اداره اوقاف است.

در شهر باستانی شوشتر بعد از فتح مسلمانان و اسلام آوردن مردم واحد جدیدی به شهر افزوده شد كه همان مسجد است، مهمترین آنها مسجد جامع است كه در سال 254 قمری در زمان

46

سیزدهمین خلیفه عباسی المعتزبالله المتوكل كه در زمان امام حسن عسكری (ع) خلافت می كرد، كار ساختمان آن را آغاز كردند. پس از او خلفای دیگری در این باب كوشیدند تا این كه در زمان خلیفه بیست و نهم المسترشد بالله آن را به پایان رساند این كه می گویند: امام حسن (ع) و یا امام رضا(ع) در این مسجد نماز گزارده درست نیست، زیرا در آن زمان مسجد بنا نشده بود. قبل از پوشش كنونی، سقف مسجد به وسیله شاه چوب هندی مسقف شده بود و بر طبق كتیبه موجود در مسجد كه دارای تاریخ سال 1213، 1175، 933، 683 ،445 هجری قمری است معلوم می شود كه مسجد جامع شوشتر در قرون بعد به كرات تعمیر و مرمت شده است. شبستان اصلی مسجد در طرف جنوب واقع شده، در شبستان منبر چوبی نفیسی قرار دارد كه طبق كتیبه، نام (منصور ابواحارث) و تاریخ صفر سال445 هجری قمری بر روی آن حك گردیده است. بر دیواره شبستان مسجد كتیبه گچ بری با مضمون سوره یاسین حك شده.

(هركدام از خلفای عباسی كه در مسجد كارهایی را انجام داده است كتیبه ای از كار خود به یادگار گذاشته است. مسجد در گذشته دارای تعداد بیشتری كتیبه گچی و سنگی بوده كه متاسفانه در تعمیرات دهه چهل و بعد از آن از بین رفته است.)

 مسجد در طرف شمال دوازده ردیف ستون و در طرف جنوب هشت ستون دارد كه بلندی هركدام از ستونها در حدود پنج متر است. از مشاهده قوس طاق ها و ایوان رفیع و شبستان آن كه به شیوه معماری دوره ساسانی ساخته شده است، قدمت بنا و تعلق آن به اوائل اسلام تا حدودی روشن می شود. مسجد دارای حیاط وسیع و ستونهای قطور و بسیار محكمی می باشد به طوری كه قطر هر ستون بیش از یك و نیم متر است و بنای آن بیشتر از سنگ و آجر است و دارای منبری قدیمی است كه قدمت آنرا 700 سال نوشته اند، در قسمت راست منبر نوشته هایی به خط كوفی از جنس تخته بریده شده است. ساختمان منارة مسجد را به دوران چوپانیان و شیخ اویس بن شیخ حسن چوپانی نسبت می دهند. (فهرست بناهای تاریخی و اماكن باستانی ایران، تالیف نصراله مشكوتی، نشیه سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران، تهران1349) بنای منارة مسجد جامع در سال 822 هجری بوده است و چون كج شده بود در قرن دوازدهم قفسه اش را از ترس انهدام تا حد مقرنس برداشتند و در سنوات انقلاب مشروطیت كه آن را در جنگ های محلی سنگر قرار داده بودند و قسمتی از طرف مشرق آن خراب گردید، در وسط آن میلی استوانه شكل از آجر ساخته شده كه روی آن با كاشی زیبا مفروش است و بر تمامی آن كلمه الله اكبر نوشته شده است.

بلندی مناره ابتدا 26 متر بوده و قسمت بالای آن تخریب گردید، هم اكنون در حدود 18 متر است مسجد جامع روز جمعه میعادگاه عاشقان الله یعنی محل برگزاری نماز جمعه است. (عباس میریان، جغرافیای تاریخی خوزستان، چاپخانه بزرگمهر، تهران ،1352)

 مسجد جامع در گذشته دارای یك حوض بزرگ بوده كه توسط قناتی كه از نهر داریون آب می گرفته پر می شد. شكل ستونهای جلوی مسجد در دهه 40 به بنا الحاق شده اند و در گذشته حمامی كه در پشت مسجد قرار داشت در وقف مسجد بوده است.

( درباره اینکه مسجد جامع در چه سالی ساخته شده دیدگاه ها بسیار است . ولی آنگونه که شواهد و مدارک نشان می دهد مسجد جامع در زمان عباسیان ساخته نشده است . مگر سبک معماری آن که مربوط به ساسانیان است ، زمان ساخت آن و جایگاه ساخت آن شک بر انگیز است . این مسجد به سادگی در میان بافت تاریخی شوشتر ساسانی شکل گرفته و با دیگر کاربری ها همگن است . از سوی دیگر ، خلیفه مدعی این ساختمان ، در زمان رکود شهرنشینی بوده است . همچنین ورودی های بسته شده با اجر در گرداگرد مسجد جامع یاد اور مسجد جامع هایی همچون مسجد جامع ساوه و مسجد جامع رامسر در ییلاق جواهرده بوده که هردو پیش از مسجد جامع بودن آتشکده بوده اند . بسیارند بیماران روانی با نام استکهلم دوریم

47

که در کشور ما  در پی نابودی آثاری اینچنین در تلاشند . مسجد جامع رامسر در سال 74 به

دست گروهی ناشناس احتمالا به دلیل آتشکده بودنش ، به آتش کشیده شد . پس می توان مسجد جامع شوشتر را نیز یک آتشکده تغییر کارکرد یافته دانست . )

1-6-40- باغ خان

باغ خان از آثار دوره قاجاریه است. مالكیت این باغ خصوصی بوده و به صورت سنتی و بومی شكل گرفته است.

این مكان درانتهای خیابان امام شرقی، جنب پل علامه شیخ قرار دارد. شكل گیری و احداث باغ در دروه قاجاریه و نامگذاری آن بر اساس تعلق به محمد زمان خان مرعشی بوده است.
موقعیت طبیعی، چشم انداز ویژه، همجواری با بافت كهن شوشتر و قرار داشتن در ضلع جنوبی مجموعه فرهنگی تاریخی آبشارها از ویژگی های بارز این باغ است.
باغ موسوم به باغ خان (باغ خان بالا و پائین) در حاشیه ضلع غربی رود گرگر و در پائین دست مجموعه فرهنگی تاریخی آبشارها واقع شده است. این باغ به صورت طولی قرار دارد. مساحت این باغ 20500 متر مربع می باشد. باغ خان شوشتر بر خلاف باغ های ایرانی (با خیابان كشی و كوشك میانی و الحاقات...) به صورت سنتی و بومی شكل گرفته است. درختان این باغ شامل خرما، كنار، لیمو، پرتقال، موز، نارنج، انجیر، انار، توت و گیاهان زینتی مانند گل شاه پسند و غیره می باشد. آبیاری این باغ به شیوه سنتی و توسط كانالهای دست كند در مجموعه آبشارهای شوشتر و با جریان رود گرگر انجام می شود. حصار باغ از نوع دیواره خشتی در ضلع شمال و جنوب و در ضلع شرقی بصورت پرچین می باشد.
بی توجهی مالكین به نگهداری و حفاظت اصولی باغ و احیای درختان و پیشروی فاضلاب شهری به درون باغ و در نهایت وجود آلاینده های شیمیایی به تخریب و نابودی آن منجر می گردد.

1-6-29- پلبند شرابدار

 پل بند شرابدار یك حلقه از زنجیره آبی شوشتر است كه بر روی نهر باستانی داریون ساخته شده است. این پل بند با شماره 4218 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

پیشینه ساخت بند شرابدار را به دوران اشكانی نسبت می دهند.

هماكنون بقایای پل بند شرابدار به ارتفاع دو متر در پشت كمیته سوخت در جنوب شوشتر بر روی نهر داریون دیده می شود. این سازه با جهت شمالی جنوبی بر روی نهر داریون ساخته شده است. جنس مصالح به كار رفته در ساختمان پل بند شرابدار شامل سنگ و ساروج است. به نظر می رسد این پل بند راه ارتباطی قلعه نظامی باروی خرم را با شمال نهر داریون تامین می كرده.

وجه تسمیه: نام شرابدار بر روی این پل بند برگرفته از كارگاه ساخت شراب در جنوب شوشتر و اطراف باروی خرم بوده است.

1-6-30- پخشاب کانال داریون

پخشاب نهرداریون در دوره هخامنشیان و برروی نهر داریون، با هدف تقسیم آب ساخته شده است. این پخشاب به همراه نهر داریون با شماره 4141 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

42

ساخت این پخشاب مربوطه به دوره هخامنشی است. این سازه در میان مزارع كشاورزی در غرب شهر بر روی شاخه اصلی نهر داریون و حدوداً 700 متری شرق محوطه امام زاده عبدالله و 35/2 متر پل مستوفی قرار دارد.

سازه پخشاب  نهرداریون بر روی شاخه اصلی نهرداریون كه جهت شمالی – جنوبی دارد ساخته شد. جهت بنا شمال غربی- جنوب شرقی است. طول باقی مانده از سازه 40 متر می باشد كه بلندترین ارتفاع آن 70/2 متر می باشد و دارای عرضی حدود 1 تا 2 متر می باشد. جنس مصالح بكاررفته در این سازه از سنگ و ساروج می باشد. مصالح بكار رفته در ساخت این سازه از جنس سنگ ماسه تراشیده می باشد. این بنا یا سازه ،كار تقسیم آب و عمل انحراف آب را انجام می داده است.

1-6-31- کانال ، بند و آسیاب های شاهی

نهر، بند و آسیابهای شاهی در پایین دست سد گتوند قرار دارند كه نهر با هدف آبیاری زمینهای كشاورزی و بند و آسیاب با هدف خرد كردن گندم، ایجاد شده است.

-نهر شاهی:

این نهر 2 كیلومتر پائین تر از پل بند جدید گتوند قرار دارد. این نهر بیش از 5 كیلومتر طول دارد و در 2 و نیم كیلومتری از داخل آبگیر به دو شاخه تقسیم می شود. هدف آن آبیاری اراضی كشاورزی روستاهای تركالكی، بدیل، بنه كاظم،بنه مرتضی، كایدان، مندنی، ظلم آباد، دشت بزرگ می باشد.

شاخه دوم از روستاهای ایستادگی ، ویس، سماله، چم عربان ، سیدان، بنه حیدر، عبور می كند. ظاهرا نهر در گذشته عمق بیشتری داشته كه در اثر رسوبات و سیلابهای بزرگ خاكهای اطراف راشسته و در بستر آن رسوب داده است.

-بند شاهی:

در فاصله حدودا ً 2 كیلومتری از پل در مسیر نهر پادشاهی این بند با نه دهانه آبرو از مصالح آجر و قلوه سنگ و ملات ساروج ساخته شده است بند بر روی یك پی از جنس قلوه سنگ و ملاط ساروج قرار گرفته كه این بستر سازی باعث می شود تا بند ازخطر رانش ناشی از سست شدن بستر اصلی نهر در هنگام طغیان سیلاب های فصلی محفوظ بماند. بند داری 10 موج شكن كه هشت عدد  به شكل 5 ضلعی و دو تای دیگر در انتهای بند به صورت كشیده تا حدود 20 متر در امتداد دیواره نهر كشیده شده است. ظاهراً این دو قسمت بعدا ًاضافه شده اند آثار موجود در نهر پادشاهی و شیوه طاق زنی در آسیاب نوع معماری و بند و نحوه بكارگیری مصالح و آجرهای بكار رفته در ابعاد ( 20*20)می باشد.

رودخانه كارون پایین تر از سد گتوند از رودخانه جدا شده و با زاویه ای حدود 45 درجه به سمت شرق ساحل رودخانه به دشت عقیلی حركت می كند این پل بند در حدود 2 كیلومتر از پل بند جدید گتوند فاصله دارد. در كنار بند آثار آسیابها و چرخهای آبی مشاهده می شود. كه برای خرد كردن گندم مورد نیاز مردم استفاده می شده است.

-آسیابهای بند شاهی:

پیشینه ساخت این آسیابها همزمان با نهر و پل شاهی می باشد. این آسیابها در 5-4 كیلومتری از بند شاهی گتوند قرار دارند. این آسیابها شامل :بار انداز، انبار سنگ ، آسیاب ، انبار سنگ آسیاب،قسمت اصلی ودیواره انحرافی می باشند.

43

بار انداز قسمتی از ساختمان آسیاب است كه جهت انبار كردن آرد گندم استفاده می شده است. سنگ آسیاب قسمت اصلی بود كه قطر آنها به مقدار آب و ارتفاع آن بستگی دارد و سنگ زیرین ثابت و سنگ بالای آن متصل به چرخ بوده كه با نیروی آب به حركت در امده است.

دیواره انحرافی برای انحراف قسمتی از آب نهر به سمت آسیاب بوده است. این آسیاب از نوع شیبی می باشد. كه فشار لازم برای چرخاندن پره سنگ از طریق شیب ایجاد شده در زمین تأمین می كند.

1-6-32- بند دختر

بند دختر در آخرین تنگه ی كوهستانی كه رود كارون از آن عبور می كند، بنا شده است. در حدود 3 كیلومتری شمال شهرستان شوشتر مكانی كه رود كارون از كوهستان وارد جلگه می شود بستر رود به كمترین عرض خود می رسد. در دوره ساسانی در این مكان بندی بنام دختر ایجاد كرده اند كه به سبب نزدیكی با قلعه دختر، به نام دختر مشهور می باشد. بند دختر آب های كارون را در پشت خود ذخیره می كرده و با بالا آمدن سطح آب، دو سفته(تونل آب) در دو سوی رودخانه مشروب می شدند. هنوز هم آثار این سفته ها(قناتها) به چشم می خورد. وجه تسمیه دختر ناشی از انتساب این بند به آناهیتا الهه آبهای روان و باروری می باشد. در دو سوی رودخانه در نزدیكی این بند بقایای دو قلعه تاریخی(ساسانی) به جای مانده كه با نامهای قلعه دختر و قلعه رستم شناخته می شوند. واژه دختر و رستم كه نشان دهنده جنس مذكر و مؤنث آب است ظاهراً برگرفته از دو ایزد آب، تیشتر(مذكر) و آناهیتا(مؤنث) است.

1-6-33- بند دارا

بند دارا در منطقه میاناب و بر روی رود گرگر ساخته شده و مربوط به دوران هخامنشیان است.

پیشینه ساخت بند تاریخی دارا مربوط به دوران هخامنشی می باشد.

بند دارا در نزدیكی روستای حسام آباد در منطقه میاناب بر روی شاخه گرگر ساخته شده است و فاصله این بند تا شهرستان شوشتر 7 فرسخ می باشد. این بند در حال حاضر به كلی ویران شده و هیچ گونه اثری از آن باقی مانده نمانده است ولی بر طبق متون تاریخی رودخانه كارون تا پایین این بند قابل كشتیرانی بوده و اجناس صادراتی را توسط حیوانات باركش در این  محل تخلیه می كردند.

وجه تسمیه: نام دارا برگرفته از نام داریوش هخامنشی است.

1-6-34- بند قیر

بند قیر در دوران ساسانیان و در محلی كه سه رودخانه گرگر، شطیط و دز به هم متصل می شوند ساخته شده است.

پیشینه ساخت این بند را مربوط به دوره ساسانی می دانند كه در نیمه دوم قرن چهارم بازسازی شده است.

این بند در 45 كیلومتری جنوب شهر شوشتر در محلی كه بنام بند قیر معروف می باشد قرار دارد.

در حال حاضر از این بند چیزی جز پی های آن در بستر رودخانه باقی نمانده است. به جا

44

نمانده است.این بند كمی بالاتر از محلی كه سه رودخانه گرگر، شطیط و دز به هم می رسند بر روی رودخانه گرگر ساخته شده بود. این بند سطح آب را برای استفاده های كشاورزی شهر مجاورش (روستای بند قیر كنونی) بالا می آورده و از طریق كانالهای فرعی، آب مورد نیاز كشاورزان را تأمین می كرد.

دلیل به كار رفتن نام بند قیر بر این بند، بكار رفتن قیر طبیعی در ملات ساروج این بند بوده. ظاهراً قیر مورد نیاز ساخت و ساز این بند و همچنین بندهای دیگر از شوشتر تأمین می شده. تا قبل از انعقاد قرارداد دارسی، خانواده سادات قیریان شوشتر مالك چشمه های قیر مسجدسلیمان بودند و آنها توسط چهارپایان قیر را به شوشتر آورده و از طریق رود گرگر آن را به اهواز و سایر نقاط منتقل می نموده اند. پیشینه ساخت این بند را مربوط به دوره ساسانی است. كه در نیمه دوم قرن چهارم بازسازی شده است.

1-6-35- خانه مستوفی

خانه مستوفی یكی از خانه های قدیمی و زیبای شوشتر است كه به شماره 2315 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده.

این بنا بخشی از مجموعه مستوفی و شامل دو قسمت اندرونی و بیرونی بوده است. خانه مستوفی متعلق به محمدعلی مستوفی از تجار شوشتر بوده و به شیوه معماری سنتی در اواخر دوره قاجاریه ساخته شده است.

تزئینات معماری بنا از نوع خوون چینی و كاربندی آجری و ریگ فرش می باشد. این خانه در سال 1374 به اداره میراث فرهنگی شوشتر تبدیل شد. این بنا به شماره 2315 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

1-6-24- بند ماهی بازان

بند ماهی بازان در اراضی شهر تاریخی دستوا و به منظور بالا نگهداشتن سطح آب ساخته شده است. این بند با شماره 4207 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

برخی از مورخین احتمال می دهند اراضی معروف به ماهی بازان همان مكان قدیمی شهر دستووا بوده كه شامل آثاری از دوره های الیمائید، پارت و ساسانی است و مدارج پیشرفت و تمدن را تا صدر اسلام طی نموده و از آن پس شاید به علت خراب شدن سد اصلی و آمدن سیل بصورت ویرانه ای در آمده و متروك گشته و تا كنون نیز مسكون نگردیده است.

منطقه ماهی بازان یا شهر دستوا از شمال به جنوب به طول 2 كیلومتر و از مشرق به مغرب در همین حدود حد فاصل بین دو رودخانه گرگر و داریون می باشد.

رودخانه گرگر كه در اثر تغییر مسیر، قسمت مهم آثار ماهی بازان را ویران نموده است احتمالا در اثر همان طغیان اولیه تغییر مسیر داده و بیش از 500متر از محل اولیه در حاشیه اراضی ماهی بازان جلو رفته ودر نتیجه این قسمت از آثار باستانی طعمه طغیان رودخانه شده و از بین رفته است.

بعد از جلگه دستوا در كنار شهر شوشتر و پس از بقعه علی كامدیده ،در عرض یك دره ی گلین كه پیداست با دست ساخته شده و حفاری كرده اند تا مجرای رودخانه وبستر رود متناسب با فشار آب بوجود آید، بقایای یك بند قدیمی باقی مانده است كه در زبان مردم شوشتر به بند ماهی بازان شهرت گرفته و سالخوردگان آن شهر آن را بند خدا آفرین هم می نامند.

انتخاب این محل و بریدن تپه ها به منظور هموار ساختن بستر رودخانه خروشان خود از عجایب كار آدمی است و قابل توجه است كه یك رشته سنگی محكم سرتاسر عرض بستر رودخانه را در برداشته وبرروی این رشته سنگی محكم طبیعی، بنیان سد را گذاشته اند.

در تحفة العالم وجه تسمیه خدا آفرین را اینگونه شرح می دهد: در گذشته هر بنایی كه ساختمان آن از صخره های طبیعی سطح زمین بود، خدا آفرین نامیده می شد.

39

بند ماهی بازان محققاً برای بالا آوردن فشار آب و بالا نگهداشتن سطح آب ساخته شده است ورشته سنگی وسط دره ی مصنوع را طوری مرمت كرده اند كه در هر كجا حفره ای یا سنگ غیر مقاومی بوده آن را گرفته و تبدیل به صخره و دیوار مقاومی در برابر فشار آب نموده اند وبر فراز آن دیواره هایی برای جلوگیری از آب ساخته اند كه اكنون دو قسمت این دیوارها باقی مانده است یك قسمت تقریبا در منتهی الیه بازوی شرقی رودخانه كه دیواری است مركب از دو قطعه موازی به ارتفاع 5/1متر پابرجاست وقسمت دیگر آن تقریبا در اواسط بند است و مركب از سه دیوار موازی است كه بستر رودخانه را بطور عمودی قطع می كنند وسه مجرای آب آنها را از یكدیگر جدا می سازد و ارتفاع تقریبی دیوارها كمابیش بین 2تا 4متر باقی مانده است. در اوائل بند یعنی در منتهی الیه غربی بند آثار چند كانال كوچك كه به صورت یك جوی با عرض نیم متر در سنگ بریده اند باقی است و پیداست با توجه به آثاری كه چند قدم پایین تر از این قسمت و در جنوب آن واقع است اینجا سدی به فرم سدهای نعل اسبی بوده كه دو انتهاء آن كوتاه ساخته می شده تا فشار جانبی آب ابتدا و انتها سد را بیشتر ازسایر قسمت ها تحت فشار قرار ندهد وموجب شكستن آن نگردد.

كه این ابداع و تمهیدات برای افزایش مقاومت سد در جلگه خوزستان بی سابقه نیست و نمونه های از آن در بند بهمن دشت بزرگ بلوك عقیلی قابل مشاهده است.

در طول سد آبراهه هایی كه معلوم است جای دریچه و محل ریزش آب سد به قسمت سفلای آن بوده قابل مشاهده است.

سبك معماری سد شبیه سدهای ساسانی ست كه مانند بیشتر سدهای منطقه هم برای انباشتن آب و هم برای عبور و مرور مورد استفاده قرار می گرفته است و از روی آن می توانستند از شهر یا منطقه دستوا به منطقه دیگر آمد و شد نمایند.

در كتاب فن و آبیاری پل عظیم خدا آفرید در اهواز و پل بند خدا آفرین در شوشتر ذكر می شود.

1-6-25- بند مقام

بند مقام یك بنا از حلقه عظیم آبی شوشتر است كه در حدفاصل بند میزان تا بند گرگر و بر روی رود گرگر ساخته شده است.

 بند مقام جزئی از حلقه عظیم آبی شوشتر است كه در حد فاصل بین پل گرگر و بند میزان ساخته شده است. در حال حاضر بجز پی این بند در كف نهر گرگر(پشت پارك مطهری)، چیزی باقی نمانده است. این بند سطح آب را برای ورود به تونل آب بری كه حدوداً 30 یا 40 متر بالاتر قرار داشته تنظیم می كرد. قبلاً در كنار این بند دلو آبكش هایی نصب بوده كه آب را برای آبیاری باغات اطراف نهر بالا می كشیده اند.

وجه تسمیه: ظاهراً چون این بند، آب بقعه مقام خضر و مقام علی را تامین می كرده به نام بند مقام معروف است.(این بند آب را برای وارد شدن بر تونل آب خضر نبی بالا می آورد)

1-6-26- پل حج خدایی

پل حاج خدایی یك پل تكدهانه است كه بر روی نهر داریون ساخته شده است. این پل با شماره 11559 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

 پل حاج خدایی كه بر روی نهر داریون زده شده است در زمان پهلوی دوم 1309توسط حسین

40

حاج خدایی یكی از مالكین بزرگ شوشتر ساخته شد.

پل حاج خدایی بر روی نهر داریون در جنب پارك بعثت ودر بین باغهای صیفی جات در جنوب شوشتر قرار دارد.

این پل ظاهرا برای عبور و مرور افراد و كشاورزان و كارگران مشغول در باغهای مالك فوق بوده و با هزینه 400 هزار تومان ساخته شده است.

ظاهراً در دوره قاجار در نزدیكی های این پل دروازه ای بنام دروازه آدینه بوده كه روزهای جمعه هنگام برگزاری نماز جمعه و صحراگردی مورد استفاده بوده كه به سوی مسجد جامع گشوده می شده است. همچنین بقایای یك حمام قدیمی نیز در كنار پل به چشم می خورد.

پل مزبور دارای 26 متر درازا و 7 متر پهنا و ارتفاع 50/8 متر می باشد. قسمت پائین پل در دوره های اخیر توسط ملات سیمان اندود شده است این پل یك طاق جناغی شكل دارد.

این پل در پائیز سال 82 توسط میراث فرهنگی شوشتر تعمیر و مرمت شده است.

1-6-27- چشمه سوزنگر

چشمه سوزنگر در كنار مقام صاحب الزمان است و در نظر مردم جنبه تقدس داشته است. این چشمه با شماره 4331 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

این چشمه در دره ای كم عرض در شمال مقام صاحب الزمان در زیر دیواره شرقی در سمت شمال دره قرار دارد راه دسترسی به این چشمه از طریق پلكان سنگی ایجاد شده درصخره تامین می شود . پس از پایین آمدن از این پلكان ورسیدن به سطح دره در سمت مشرق این دره در زیر صخره به محوطه نسبتا بازی برمی خوریم كه دارای حوض سنگی بزرگی می باشد دراطراف چشمه دو دهانه كوچك قرار دارد این دو دهانه سنگی آب را در زیر طاق به جریان می اندازد در سمت شمال چشمه درخت كنار (سدر )كوهستانی قرار دارد كه در نظر مردم جنبه تقدس داشته است در دوره های گذشته این چشمه مرمت وبازسازی شده است در حال حاضر این درخت خشك شده است .ظاهرادر گذشته در این محل سهل بن عبدالله زندگی می كرده است وظاهرا بر فراز صخره بالای چشمه به عبادت می پرداخته است .در شمال چشمه یك سد به عرض تقریبا 5/1 متر ساخته شده است .این سد از سنگهای منظم تراشیده شده ساخته شده است .این سد كار یك سیل بند را انجام می دهد .از دیگر نكات جالب توجه در این دره وجود استودانهایی در صخرهای ضلع غربی دره می باشد. با توجه به شواهد و قرائن بدست آمده ظاهراً این چشمه یك عبادتگاه مهری بوده است.

حدودا در50 متری غرب چشمه سوزنگر بر فراز صخره یك اتاقك صخره ای قرار دارد این اتاق در دل صخره تراشیده شده است و راه دسترسی به پشت بام اتاق توسط پلكان سنگی كه در درون صخره تراشیده شده است تامین می شود. در درون این اتاق یك قبر در درون صخره تراشیده شده است .این مقبره مربوط به مادر سهل بن عبدالله می دانند (قدمت این بنا پیش اسلام می رسد) . در زبان مردم محلی بنام توكمری معروف می باشد. ورودی این اتاق به سمت شرق گشوده می شود. اگرچه مورخین این مقبره را مربوط به مادر سهل بن عبدالله می دانند، ولی با توجه به شواهد به دست آمده این اتاق مربوط به دوران پیش از اسلام بوده است.

41

1-6-28- پل شاه علی

پل شاه علی بر روی نهر داریون ساخته شده و در حال حاضر دارای 3 دهانه است. این پل با شماره 7938 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

بند شاه علی برروی نهرداریون در جنوب شوشتر و غرب امام زاده عبدالله واقع شده است.

پل شاه علی از بناهای ساسانی است كه بر روی نهر داریون ساخته شده است و بهمراه پل بند لشكر در خارج از دروازه لشكر به سمت اهواز قرار داشت. این پل توسط صخره سنگی بزرگی كه در ظلع شمالی پل قرار داشت به پل بند لشكر متصل بوده و بین دو حصار قدیمی شهر و و حصار باغ شاه قرار گرفته بود. پل شاه علی در دوره صفوی مرمت شده است. «خواجه شاه علی» ماده تاریخ است كه بیانگر سال 1020 است. بند شاه علی بر روی نهر داریون در جنوب شوشتر و در غرب امامزاده عبدالله واقع است و پل شاه علی بر روی یكی از كانالهای منشعب از نهر داریون ساخته شده كه آب باغ شاه را تامین می كرد.

این پل ظاهراً عامل ارتباط بین شوشتر با روستاهای جنوبی آن بوده است. در حال حاضر در كنار این پل، پل جدیدالاحداث ملت كه به سمت اهواز می رود قرار دارد. پل شاه علی كه در حال حاضر چیزی در حدود 1متر از آن به زیر زباله ها و خاك های اطراف رفته است، از زمان احداث پل جدید ارتباط بین اهواز و شوشتر كاملا بدون استفاده باقی مانده است. در پشت پل مذكور لوله های فاضلاب شهری قرار دارد كه به زیر پل منتقل می شوند. این پل تا زمان پهلوی دوم استفاده می شد.

طاقهای ضربی شكل پل كه در حال حاضر 3 عدد از آنها باقی مانده از آجرهایی با ابعاد cm21*20 ساخته شده است وبدنه پل از سنگ لاشه و سنگ های صخره ای ساخته شده جنس ملات بكار رفته از جنس ملات ساروج می باشد.

1-6-18- بند خاک

بند خاك یك بنا از مجموعه بناهای آبی تاریخی شوشتر است كه وظیفه مهار طغیان نهر داریون و هدایت بخشی از آب آن به نهر رقط را داشته است. این بند با شماره 10874 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

پیشینه ساخت بند خاك مانند دیگر سازه های آبی تاریخی شوشتر بوده كه قدمت آنرا تا حدود دوره ساسانی تخمین زده اند . بند خاك یك بخش مهم از  تأسیسات هیدرولیكی شوشتر بود.

بند خاك یك حلقه از زنجیره آبی شوشتر است كه دارای قدمتی همزمان با داریون می باشد. این بند تا دوره قاجار چندین بار مرمت و بازسازی شده است. این بند خارج از حصار غربی شهر و در میان انبوهی از باغات میوه قرار داشت. بندخاك سطح آب را چندین متر بالا آورده و از طریق كانالهای متعدد باغات اطراف را آبیاری می كرد. از مهمترین باغات این منطقه موسوم به باغ شاه و باغ عبدالله (وقف امامزاده عبدالله) است. باغ شاه در دوره صفوی از خالصجات محسوب می شد. این باغ دارای حصاری بسیار بزرگ در مجاور حصار غربی شهر بوده بنوعی كه هنوز نام دوحصارون بر محدوده این منطقه اطلاق می شود.

بند مزبور بر روی نهر داریون حدود 500 متر بالاتر از پل لشكر قرار دارد. چندین متر بالاتر از این بند نهر داریون به دو شاخه تقسیم می شود. این بند همزمان با شادروان ساخته شده است.

وجه تسمیه: به خاطر وجود دو ستون خاكی بزرگ در اطراف بند بنام بند خاك شناخته می شود.

این بند دارای دو قسمت است، قسمت اول دارای پنج دهانه و دارای ستونهایی به ارتفاع حدود 33/1 متر و طول دهانه های آن 72/1 متر بوده. بند دارای یك دیواره انحرافی بوده است. جنس مصالح بكار رفته در ساختمان بند، سنگ صخره ای و ملات ساروج است.

1-6-19- بند امیر

بند امیر در شمال روستای تخت قیصر قرار گرفته و از سازه های آبی دوره اشكانی است. بند امیر همراه با دره و دخمه های ضلع غربی دره و آثار دولاب آبكشی مجاور آن، مجموعه ای را شامل می شود كه محوطه ای مذهبی را احاطه كرده اند. كار اصلی این بند جمع آوری آب های طغیانی به منظور استفاده های كشاورزی بوده.

مصالح بكار رفته در ساختمان بند عبارتست از سنگهای مكعبی تراش خورده كه بوسیله ملات ساروج به هم متصل شده اند. تخت قیصر از سایت های مهم باستانی در شوشتر است كه

36

علیرغم تاریخ چند هزارساله آن تا كنون ناشناخته مانده است.

1-6-20- آب انبار چاه انجیری

آب انبار چاه انجیری از آب انبار های دستكند دوره ساسانی است و در شمال شرقی شوشتر قرار دارد. آب انبار چاه انجیری در شرق جاده شوشر-عقیلی قرار دارد و عبارتست از یك حوضچه نسبتاً بزرگ كه راه ارتباطی آن با سطح از طریق 15 پله سنگی دست كند تأمین می شود. بر فراز حوضچه درون آب انبار سه طاق بزرگ سنگی به صورت بسیار ماهرانه تراشیده شده است. این آب انبار دارای دو حلقه چاه است كه در حال حاضر دهانه های آن توسط اندود سیمان تعمیر شده است.

به خاطر پایین آمدن سطح آب در این آب انبار، جهاد كشاورزی شوشتر اقدام به پر كردن این آب انبار توسط تانكرهای بزرگ آب می كند و این آب انبار، آب مورد نیاز دام های كوچ نشینان را تأمین می كند.

وجه تسمیه: چون بر روی دیواره های این آب انبار درختچه كوچك انجیر می روید بنام آب انبار چاه انجیری شناخته می شود.

1-6-21- بند گبری

بند گبری در نه كیلومتری شرق شوشتر واقع است و معماری این بند آن را به دوره ساسانیان نسبت می دهد. این بند از نوع بندهای آبخیزداری است. بند گبری در روستای پیرگاری(گوری) واقع در شرق شوشتر در كیلومتر 9 جاده مسجدسلیمان واقع شده است. این بند مشرف به دره ای است كه گوردخمه های زرتشتی در آن دیده می شود. در گویش محلی به این گوردخمه ها، گُور یا گر یعنی گبر یا زرتشتی می گویند. همچنین بقعه پیر گبری در غرب و مشرف به دره قرار دارد. بر همین اساس این بند، گبری نام گرفته است.

این بند در مسیل آبهای فصلی كه از رشته كوههای شمالی شوشتر جاری می شده قرار داشته و كارآیی آن به احتمال، مهار آب و آبخیزداری بوده كه از ابداعات ساسانیان برای آبیاری زمینهای زراعی می باشد.

دره گبری، گوردخمه های موجود در آن و همچنین بند مشرف به آن و بقعه كوچك سفید رنگ واقع در غرب آن همگی مجموعه ای زیبا را فراهم آورده كه یادآور و تداعی كننده ی دوره ای از تاریخ این مرز و بوم می باشد.

بند گبری به طول تقریبی 80 متر و عرض تقریبی 2 متر سرتاسر شمال دره ی گبری را فرا گرفته است.

مصالح به كار رفته در بند لاشه سنگ های ماسه ای است كه بصورت مربع و مستطیل در ابعاد مختلف كه كوچكترین آن دارای ابعاد تقریبی 28*35 سانتی متر و بزرگترین آنها دارای ابعاد تقریبی 52*140 سانتی متر می باشد و با كلنگ شكل گرفته اند.

از ویژگی های معماری این بند كه آن را از معماری ادوار دیگر متمایز می كند این است كه سنگ های تشكیل دهنده ی بدون ملات و بصورت خشكه روی هم قرار گرفته اند. این سبك و ویژگی معماری، یادآور معماری ساسانی است. از دیگر ویژگی های بند گبری این است كه مصالح آن خیلی ساده و بدون هیچ ساختار معماری روی هم چیده شده اند.

37

1-6-22- پل های تک دهانه مستوفی و باطنی

پلهای تكدهانه مستوفی و باطنی حدود 100 متر پایین تر از قلعه سلاسل بر روی نهر داریون ساخته شده اند. ساخت پل مستوفی همزمان با ساخت منزل مستوفی در دوره قاجار بوده و راه منزل مستوفی را به سوی دیگر نهر تامین می كرد. پل باطنی نیز در مجاورت منزل آقای باطنی (از سادات شوشتر) راه ارتباطی منزل باطنی را با سمت دیگر نهر داریون تأمین می كرد.

مصالح بكار رفته در ساختمان پلهای تكدهانه مستوفی و باطنی سنگ ماسه ای و آجر بهمراه ملات ساروج است. طاقهای ضربی این پل ها بوسیله آجرهای قرمز رنگ معروف به آجرهای نظامی ساخته شده است.

1-6-23- پلبند برج عیار

پل بند «برج عیار» یا «صائبی كش» یك بنا از مجموعه بناهای آبی تاریخی شوشتر است كه بر روی رود گرگر و پایین دست آبشارها قرار دارد. این پل بند با شماره 2940 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.  پیشینه ساخت این پل بند را مانند دیگر سازها ی آبی شوشتر مربوط به  دوران ساسانی دانسته ا ند.

این بند بر روی شاخه گرگر و نزدیك بقعه مقام علی در نزدیكی پل كشتارگاه و پایین تر از محوطه آبشارها قرار دارد. این بند در محاذی دو محله دكان شمس و دكان شیخ می باشد.

در شرق بند برج عیار، بقایای اتاقك ها و كانالهایی به چشم نی خورد كه به شكل صلیب تعبیه شده اند. این محوطه قبلاً درون باغ بسیار بزرگی قرار داشت كه در اواخر دوره قاجار متعلق به خانواده حكیم بوده و ظاهراً آب این مجموعه از تونلی بنام تونل باغ حكیم، از تونل بلیتی تأمین می شده و در دوره صفوی تا قاجار در این مكان توسط صائبین بعنوان نیایشگاه استفاده می شد، و تأسیسات مذكور عبادتگاه و محل اجرای مراسم مذهبی این قوم گردید.

وجه تسمیه:

این بند با نامهای صابئی كش و برج عیار معروف می باشد به نقل ازتاریخ جغرافیای خوزستان نوشته سید محمد علی امام شوشتری: محدوده بند عیار را در حال حاضر صابی كش می نامند كه احتمالا این نامگذاری حاصل یك واقعه مهم باشد می توان تصور نمود كه در اثر یك توطئه ازپیش برنامه ریزی شده بوسیله متعصبین مذهبی شوشتر مردم بر سر صابئین ساكن در این محل ریخته و تعدادی از آنها را كشته و مابقی به حال فرار به اهواز و خرمشهر و دیگر جاها نقل مكان كردند. بنابراین این بند بنام صابئی كش معروف است.
برخی مانند نویسنده كتاب دیار شهریاران(احمد اقتداری) معتقدند برج عیار نام ظرفی بوده كه در گذشته خانمها زیور آلات خود را درون آن نگهداری می كرده اند و به گفته این نویسنده زنی گویا با ذخیره طلا آلات خود این برج را بازسازی كرد.

بقایای این بند در حال حاضر در سه قسمت در محاذی رود و وسط آن قرار  دارد. دو قسمت كه كنار رودخانه گرگر قرار گرفته هركدام 150 متر می باشد كه ظاهراً برای انحراف آب از آن استفاده می شده در سمت شرق این بند نیز بقایای ساختمانهایی قرار دارد كه به گفته دكتر رهبر مربوط به پرستشگاه صابئیان می باشد. این بند دارای پی هایی شبیه بند ماهی بازان می باشد برج عیار ظاهراً یك برج نسبتاً بزرگ بوده كه برای اندازه گیری میزان آب بكار می رفته. ساختمان برج مزبور بر خلاف ابعاد سنگهای متفاوت در آن نظم رج های دیواره كاملا

38

رعایت شده و رنگ ساروج آن روشن می باشد. در ملات آن نیز مقدار كمی ماسه استفاده شده است این برج از سمت خارج و داخل دارای اندود از ملات ساروج می باشد.كه نسبتا محكم است. در قسمت بالای برج نوار یا باندی تقریبا حدود 30 سانتی متر كمی از بدنه جلو نشسته است.

با توجه به قوس بجا مانده می توان حدس زد كه این برج دارای قطری حدودا 15 متر می باشد.سطح برج كاملا صاف و یكنواخت می باشد.ارتفاع دیوار قوسی شكل به ارتفاع 5/4متر و عرض 5/4 وطول آن حدود 20 متر می باشد. مصالح بكار رفته در بند از جنس سنگ ماسه و ملات ساروج می باشد. در زیر پل جدید كشتارگاه بر روی صخره كنار ساحل دنباله دیوار قدیمی به چشم می خورد.كه برای مهار كردن آب به كار می آمده این دیواره حدود 80 سانتی متر از سطح رودخانه بالاتر می باشد.و ظاهرا ارتفاع آن هم اندازه برج بوده است دیوار فوق الذكر در كنار ساحل به صورت قوسی شكل از داخل خود نمایی می كند كه به صورت چند ردیف شبه پلكان كه در سطح خارجی به طرف رودخانه دارای اندود ساروج می باشد. پله ها حدوداً 25 سانتی متر طول و عرض حدود 20- 15 سانتی متر است و بوسیله ملات ساروج دارای سطح شیب دار می باشد. برخی به اشتباه این پله ها را برای برداشت آب می دانند، اما با توجه به شیب زیاد پله ها به نظر می رسد كه این پله ها برای اندازه گیری میزان آب به كار می رفتند. ظاهراً این بند سطح آب را برای استفاده در باغات میوه فراوانی كه در جایگاه محله كمیته سوخت فعلی و باغ زیر بقعه امامزاده عبد الله قرار داشته اند بالا می آورده است و مركبات بسیاری را نصیب مردم می كرد.

1-6-14- بند میزان

بند میزان یك بنای بسیار مهم در مجموعه بناهای آبی تاریخی شوشتر است كه رودخانه كارون را به دو شاخه چهاردانگه کارون و گرگر تقسیم می كند و پیشینه ساخت آن به دوران ساسانی باز می گردد. این بند با شماره 2331 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

بند میزان با توجه به شواهد و مدارك موجود در زمان شاپور ساسانی پایه گذاری شده است. بند میزان در جهت شرقی- غربی در شمال شوشتر و در نزدیك بقعه سید محمد گیاهخوار قرار دارد. در محل این بند رود كارون به دو شاخه شطیط یا چهار دانگه و گرگر یا دو دانگه تقسیم می شود.

این بند به نامهای میزان و بند محمد علی میرزا شناخته می شود. وجه تسمیه بند میزان را برخی مانند نویسنده شوشتر یعنی خوبتر به دلیل اینكه آب این بند از بالای آن تا مسافتی قریب یك فرسنگ به صورت هموار و میزان حركت می كند دانسته اند.

32

به گفته برخی حد فاصل این بند تا پل بند شادروان بوسیله سنگهای تراش و بست های سربی كف رودخانه سنگ فرش شده است. به دلیل اینكه در زمان محمد علی میرزا دولتشاه این بند تعمیر شده بدین نام معروف شده است.بند میزان با جهت شرقی – غربی رود كارون را به دو شاخه شرقی(گرگر) و غربی (شطیط) تقسیم می كند. در حقیقت این بند آب رودخانه كارون را به 4 به 6 و 2 به 6 تقسیم می كند.به طوریكه 4 قسمت آب به مسیر شطیط می رود كه به آن چهار دانگه معروف می باشد و 2 قسمت آن به سمت شرقی می رود كه به 2 دانگه یا گرگرمعروف می باشد.

درمتون تاریخی چیزی در موردساخت این بند ذكر نشده مگر اینكه در پاره ای از موارد به طور غیر مستقیم به وجود این بند اشاره شده است. مانند اینكه ابن مهلهل به نقل از یاقوت گفته است كه آب گرگر سفید و آب شطیط سرخ می باشد. كه باردیگر به هم می پیوندند.

بند میزان دارای 10 دهانه آبرو می باشد ، كه 9 دهانه بند در قسمت شرقی بند و 1 دهانه در قسمت غربی بند قرار دارد. هر یك از دهانه های بند میزان دارای طولی در حدود 5/2 متر بوده و دارای نامی خاص می باشد. و حدود 423 متر طول كل بند می باشد. سطح دهانه های بند كمی پائین تر از سطح آب رودخانه است. این بند در 2 ضلع مورب ساخته شده  كه بصورت دو بازوی نیم دایره شكل گرفته اند در سمت شرق از دو دیوار به عرض 80/1 متر كه بر هم عمود شده اند شروع می شود. عرض دهانه های آبرو با هم متفاوت می باشد. ولی عرض پی های آن در همه جا تقریباً یكسان می باشد. بعد از دهانه 9 قوس دایره مانندی با انحنای 25 درجه از 360 درجه به طرف غرب كشیده شده است و سطحی حدود سه ربع دایره به وجود می آورد. این دیواره سنگی تقریباً تا زیر پای برج كلاه فرنگی ادامه دارداین بند تماماً از سنگ و ملات ساروج ساخته شده است در انتهای گوشه بند میزان، عمارت كلاه فرنگی قرار دارد. این برج برفراز تپه مشرف به بند میزان قرار دارد برج مزبور با پلان هشت ضلعی است كه اضلاع قاعده آن بین 10/1 متر تا 18/1 متر است. این برج به گفته برخی بعنوان یك برج دیدبانی برای نظارت بر كار ساخت بند میزان در دوره ساسانی ساخته شده است. همچنین به نظر می رسد یك شاخص جهت اندازه گیری آب رودخانه بوده ارتفاع برج مذبور تا آخر سال 1349 در حدود 4 متر بود. بر ضلعی كه روبروی بند میزان قرار دارد  یك دریچه قرار دارد كه بوسیله آجر و سنگ پوشیده شده است. به نظر می رسد قبلاً د راینجا یك كتیبه قرار داشته یا اینكه فقط جنبه تزئینی داشته است. در بنای این برج سنگ و آجر بكار رفته كه سنگهای آن از جنس سنگهای ماسه ای تراشیده شده می باشد. و درزگیری بین سنگهای آن توسط گچ انجام شده است. ارتفاع این برج از سطح زمین چیزی حدود 7 متر می باشد. این برج ارتفاع بلندتری داشته كه در اثر مرور زمان تخریب شده است. كاربرد این برج بدون واسطه مربوط به بند میزان می باشد. در مورد برج مزبور 4 كاربرد ذكر شده است.

1- به عنوان جایگاه دیدبانی برای نظارت بر كار ساخت و ساز بند میزان.

2-به عنوان یك شاخص اندازه گیری میزان آب.

3- به عنوان یك فانوس یا چراغ راهنمایی.

4- بعنوان یك كتیبه كه اقدامات انجام شده توسط شاپورساسانی در شوشتر در آن شرح داده شده بود. (اكنون كتیبه از بین رفته).

- در سال 1189 بوسیله محمد علیمیرزا دولتشاه تعمیر و مجددا بازسازی شده است.

- بعداز سال 1211 ه .ش كه بند میزان مجددا ویران شده ودر سال های قبل از 1220 نیز تعمیرو مرمت شد.

- در بهار سال 1221 ه .ش در اثر طغیان نیز مجددا میران و مجددا مرمت شده است.

- در سال 1264 نیز آسیب دیده و دوباره تعمیر شده است.

33

1-6-15- پلبند لشگر

پل بند لشكر در دوره ساسانیان و خارج از دروازه لشكر كه بسمت عسكر مكرم و دستوا باز می شده ساخته شده است. این پل با شماره 2359 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

پل بند لشكر در خارج از دروازه لشكر شوشتر ساخته شده و كنار بقعه امامزاده عبداله قرار دارد.

این پل دارای نقش حیاتی در ارتباط بین شوشتر با آبادیهای جنوب آن بوده.

در انتهای ضلع شمالی برفراز صخره ای كه ابتدای پل بند محسوب می شود یك اتاقك صخره ای به شكل چهارطاقی قرار دارد كه ظاهراً قبل از اسلام كاربرد مذهبی(سمبل چهار عنصر مقدس آب، باد، خاك و آتش) و بعد از اسلام به نواقلی(اتاقك نگهبانی) تبدیل شده است.

در ضلع جنوبی پل بند بقایای سه آسیاب سنگی وجود دارد كه آرد مورد نیاز ساكنان محلات مجاور را تأمین می كرد.

كلمه لشكر فارسی شده ی كلمه عسكر است و بسیاری از مورخین معتقدند نام عسكر برگرفته از عسكر مكرم فرمانده سپاه عرب(اسلام) می باشد كه در هنگام محاصره شهری در جنوب شوشتر بنام رستم كواز(رستم خباز) در جای فعلی روستای بندقیر كه دارای قلعه و باروی بسیار مستحكمی بوده اردوگاهی نظامی ایجاد می كند و بعلت طولانی شدن محاصره، سربازان عرب درون این اردوگاه مستقر می شوند. با پیروزی سربازان عرب و وارد شدن آنها به درون شهر، این اردوگاه تخلیه شده و بعد از بازگشت اعراب، افراد محلی در این اردوگاه مستقر شدند و كم كم این اردوگاه تبدیل به یك شهر بزرگ بنام عسكرمكرم، كه همپای شهرهای مهمی چون اهواز و شوشتر بود، شد. ساكنان این شهر در ساختن بادبان های ابریشمی و مقنعه شهرت بسیار یافتند. با توجه به قرار گرفتن این شهر در جنوب شوشتر، راه عسكر مكرم از طریق پل بند لشكر برقرار می شد و به همین دلیل این پل بند به نام لشكر معروف شده است.

در حدود دویست متر پایین تر از پل بند لشكر، حصار باروی قدیمی به نام قلعه نظامی خرم(دو دیوار ممتد از این قلعه در پشت كارخانه صنایع غذایی مجید دیده می شود) قرار دارد كه شاید در نامیدن این پل به لشكر بی تأثیر نبوده.

این پل به همراه بقعه امام زاده عبداله یكی از زیبا ترین چشم انداز های شهر را تجسم می كند.

ظاهراً در جای فعلی بقعه امامزاده عبداله عبادتگاه زرتشتی قرار داشته است. احمد اقتداری نویسنده كتاب دیار شهریاران، عكسی از آتشدان و پایه آن در امامزاده عبداله را ارائه می دهد.

پل بند لشكر دارای 13 دهانه آبرو است(چندی پیش سه دهانه در ضلع جنوبی آن زیر خاك مدفون شده بود و اكنون بیرون آورده شده اند).

جنس مصالح به كار رفته در ساختمان بند، ماسه سنگ و ملات ساروج است. طول پل 124 متر و میانگین ارتفاع آن 8/35 متر است. طاق ها و شكل آنها از طاق های دوره صفوی است(این پل بند در دوره صفوی تعمیر شده است) ولی شالوده اصلی پل مربوط به دوره ساسانی است. در زمان حشمت الدوله  در عصر قاجار 5 دهانه پل ویران شد كه مخارج بازسازی آن برآورد شده بوده ولی چون تعمیر نشد مردم با الوار آنرا تعمیر كردند كه بر اثر فشار آب ویران شد. درحال حاضر این پل تنها سالم ترین پل بند به جا مانده از دوره ی ساسانی است.

1-6-16- کانال داریون

نهرداریون در دوره داریوش اول هخامنشی حفر شده و وظیفه آبیاری دشت میاناب شوشتر را

34

داشته است. این نهر با شماره 4141 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

حفر كانال داریون را  برخی از متون تاریخی به دوره حكومت داریوش اول هخامنشی  نسبت می دهند كه حدود قرن پنجم قبل از میلاد می باشد.

نهر داریون(دارا) پس از شاخه گرگر دومین كانال دست كند بزرگ شوشتر می باشد كه زمینهای كشاورزی میان دو شاخه اصلی كارون و شاخه گرگر را به علت ارتفاع بالای این زمینها نسبت به رودخانه آبیاری می كند. داریون برگرفته از نام داریوش است. در نوشته مورخان یونانی داریوش را داریون معرفی می كنند. این نهر تنها سازه آبی شوشتر است كه پس از گذشت قرنها همچنان نام بانی خویش را یدك می كشد. پل بند شادروان حدود 300 متر پایین تر از آبگیرهای نهر داریون سطح آب را برای سوار شدن بر نهر داریون بالا می آورد. این نهر نه تنها آب مورد نیاز كشاورزی ساكنان شهر را تأمین می كند بلكه با حفر تونل های آب بر نیز مانند قنات آب را به درون شوادان(زیر زمین) منازل بافت قدیم هدایت می كرد. اگرچه بساری از مورخین پل بند شادروان را از سازه های آبی دوره ی ساسانی می دانند، اما با توجه به وجود نهر داریون در دوره هخامنشی و قرار داشتن ارتفاع آبگیرهای نهر داریون در فاصله ای بالاتر از سطح آب رودخانه در دوره كم آبی می توان به وجود پل بند شادروان در دوره هخامنشی نیز با قطعیت نظر داد و بطور حتم در دوران ساسانی مجدداً باز سازی شده است.

در سالهای اخیر نهرداریون توسط وزارت نیرو بازسازی شده است

سر دهانه های این نهر در ساحل راست رودخانه شطیط درصخره های زیر قلعه سلاسل قرار دارد.

آبگیرهای نهر داریون كه از زیر صخره های ساحلی رودخانه شطیط در زیر قلعه سلاسل آغاز می شوند شامل 8 آبگیر هستند كه برخی از آنها در طی سالهای متمادی مسدود شده اند. در زیر قلعه سلاسل پلكانهایی جهت برداشت آب از نهر تعبیه شده بود به طوری كه در هنگام محاصره و بسته شدن درهای قلعه به راحتی از نهر آب بر می داشتند. 8 كانال مذكور در زیر قلعه سلاسل تبدیل به دو كانال بزرگ می شوند و پس از خروج از زیر قلعه به یك كانال بزرگ تبدیل می شوند كه تا مسافتها به صورت یك كانال روباز به درون دشت میاناب هدایت می شود. درون قلعه نیز حمام های متعددی توسط تنبوشه های سفالی آب نهر داریون را استفاده می كردند.

1-6-17- کانال گرگر

 رود گرگر شاخه ای مصنوعی از رودخانه كارون است كه در شمال شهر شوشتر از شاخه اصلی كارون جدا می شود و پس از طی مسافتی، در محلی به نام بند قیر باز هم به شاخه اصلی می پیوندد. طول مسیر رود گرگر حدود 82 كیلومتر و فاصله هوایی از بند میزان تا بند قیر حدود 44 كیلومتر است.

اگرچه برخی مورخین كندن این نهر را به دوران اردشیر و شاپور اول ساسانی نسبت می دهند، اما وجود سایت های اشكانی مانند شهر دستوا، حفر این نهر را به زمانی قبل از دوران اشكانی(هخامنشی) می رسانند. نهر گرگر دو دانگ از شش دانگ آب كارون را منتقل می كند.

نهر گرگر بزرگترین نهر دستكند در ایران است. برای جلوگیری از تعمیق كف نهر، با سنگ های بزرگ كه توسط بست های فلزی به هم متصل شده اند فرش شده است.

نهر گرگر در پبند گرگر وارد سه تونل بزرگ دست كند(مصنوعی) می شود كه به نام های بلیتی، سه كوره و دهانه شهر شناخته می شوند. آب نهر پس از عبور از تونل ها كه پره های آسیاب ها (در محوطه آبشارها و آسیاب های شوشتر) را به حركت در می آورند، به صورت

35

آبشار از درون آسیاب ها سرازیر می شوند. درون تونل های سه گانه محوطه نهر های دستكندی در ابعاد كوچكتر وجود دارد كه آب باغهای اطراف محوطه را تأمین می كرده اند. با توجه به اختلاف ارتفاع تونلهای مزبور، نسبت به باغهای اطراف، حفر این كانال ها از شاهكارهای مهندسی ایران باستان است. در سواحل صخره ای نهر، شوادان های متعددی حفر شده كه هوای خنك و مطبوع را از ساحل رود به منازل مجاور در بافت قدیم شهر منتقل می كرد. این نهر در كتاب بُندهش پهلوی به نام مسرقان شناخته شده است. شهر عسكر مكرم یكی از شهرهای قبل و بعد از اسلام بوده كه حسات اقتصادی خویش را مدیون نهر گرگر بود. در كتاب حدود العالم چنین آمده است: عسكر مكرم شهریست خرم و آبادان با نعمت فراوان كه همه شكرهای جهان از سرخ و سپید در آنجا یافت می شود. این رود از شگفت انگیز رودهای جهان است.

1-6-8- سابات های مجموعه آسیاب ها

«ساباط» معبرها یا پوشش طاقدار با تزئینات و آجركاری هستند. طبق «لغت نامه دهخدا» ساباط عبارتست از "پوشش رهگذر، پوشش بازار، سقف میان دو دیوار كه زیر آن راه بود. همچنین راهی میان دو خانه كه از آنجا از خانه ای به خانه دیگر عبور كنند"

در مجموعه آسیابها از دوران های گذشته دو ساباط موجود بوده:

1. ساباط ورودی(شمالی) معروف به ساباط ضابطون با عرض 3/5 تا 4 متر و طول 7 تا 8 متر. این ساباط در ابتدای مسیر ورودی به مجموعه قرار دارد كه از جلوی امامزاده ماهرو شروع و در نیمه پله های ورودی شمالی به پایان می رسد. این ساباط ضابطون نام داشته و مأمور دولت در این مكان می ایستاد و از افراد و صاحبان احشامی كه خارج می شدند مالیات و عوارض دریافت می كرد. (ضابط به معنی نماینده است و این شخص نماینده حاكم محل بود)

2. ساباطی كه در ضلع غربی مجموعه و بعد از دو پلون یعنی در محدوده آسیابها قرار داشته. گفته می شود این ساباط دارای یك ورودی بوده است. این ساباط به عنوان استراحت گاه مراجعان استفاده می شده و همزمان باتخریب آسیابها در سال های اخیر از بین رفته است.

1-6-9- تاسیسات نو در مجموعه آسیاب ها

1-6-9-1- مؤسسه برق نمكی

نیروگاه «مؤسسه برق نمكی» در سال 1312 شمسی توسط شخصی بنام «حاج محمدعلی نمكی شوشتری» با استفاده از امكانات فنی آن زمان در ضلع غربی «مجموعه آسیابها و آبشارها» ساخته شد. این نیروگاه با قدرت 1000 كیلووات عنوان دومین نیروگاه برق-آبی ایران و اولین نیروگاه برق-آبی خوزستان را داراست.(اولین نیروگاه برق-آبی كشور در عباس آباد همدان به سال 1308 ساخته شد)

دو دستگاه نیروگاه آبی(دینام) با خروجی 110 ولت در مؤسسه برق نمكی، مجموعاً برق چهار بخش از شهر شوشتر را تأمین می كرد.

این نیروگاه در كانالی با عرض یك متر، در مكانی با ارتفاع ریزش 3 متر در محل پروانه ها و دو دستگاه دینام در ارتفاع 5/4 متری پروانه ها ساخته شد. دینام ها و پروانه ها از امكانات شركت نفت آن زمان تهیه و سایر تجهیزات در محل طراحی و ساخته شدند.

با توجه به مصرف كم و نبودن كنتور، توزیع و فروش برق به صورت رشته لامپ انجام می گردید، بگونه ای كه در هر منزل یك رشته لامپ نصب و بابت بهای برق مصرفی ماهیانه مبلغ 45 ریال دریافت می گردید. لامپهای مورد استفاده 25 تا 60 وات بوده اند.

مؤسسه برق نمكی برق حدود 350 منزل مسكونی و 400 رشته لامپ برای روشنایی معابر را تأمین می كرد و بهای برق روشنایی معابر را شهرداری پرداخت می نمود.

پرسنل مؤسسه برق نمكی اعم از تولید و توزیع و تغییر در مجموع متشكل از 7 نفر بوده كه یكی از آنها به نام «حاج عبدالكریم نمكی شوشتری» هم اكنون در حال حیات و ساكن اهواز

29

است.

مؤسسه نمكی همچنین در سال 1321 با احداث یك دستگاه پروانه گردش با استفاده از نیروی محركه آب و یك دستگاه پمپ تك سیلندر با اقدام به نصب تاسیسات تولید و توزیع آب شرب آب مورد نیاز 300 خانوار شهری را تامین می كرد.

علیرغم اینكه در سال 1323 به منظور افزایش راندمان در نیروگاه تغییرات كلی داده شد، ولی به علت نبود درآمد كافی و نیاز بیشتر به برق، ادامه فعالیت مؤسسه با مشكل مواجه گردید و درنهایت در سال 1327، فعالیت مؤسسه پایان پذیرفت.

1-6-9-2- مؤسسه برق مستوفی زاده

به دلیل نیاز روزافزون به انرژی الكتریكی، در سال 1323 مؤسسه ای بنام «مؤسسه برق مستوفی زاده» اقدام به نصب نیروگاه برق آبی دیگری با ظرفیت دو برابر مؤسسه برق نمكی و ولتاژ برق 220 ولت نمود. این مؤسسه بصورت یك شركت به كار خود ادامه داد تا در حدود سال 1334 كه برق مورد نیاز شهرستان شوشتر از طریق خطوط انتقال سد دز تأمین گردید و فعالیت مؤسسه مذكور نیز پایان یافت. سالن فعلی تحت نام كارخانه برق در ضلع شمالی «مجموعه آسیابها و آبشارها» متعلق به همین مؤسسه بوده.

1-6-9-3- تلمبه خانه یا تصفیه خانه

«تلمبه خانه» كه در قسمت شمالی «مجموعه آسیابها و آبشارها» قرار داشته در سال 41یا42 توسط شخصی به نام «ملك» راه اندازی و احداث شده و آب آشامیدنی مردم شهر را تأمین می كرده. فعالیت این تلمبه خانه تا سال 61 ادامه داشته است.

1-6-9-4- كارخانه یخ

«كارخانه یخ» در ضلع غربی «مجموعه آسیابها و آبشارها» قرار داشته و در سال 1344 فعالیت خود را آغاز نموده. این كارخانه در روز حدوداً 200 تا 300 قالب یخ تولید و به شوشتر و مسجدسلیمان عرضه می نمود.

1-6-10- دو پلون

«پل دوپلون» راه ارتباطی با آسیابهای ضلع غربی «مجموعه آسیابها و آبشارها» است و دارای دو دهانه است كه به همین جهت به دوپلون موسوم است. دهانه های پل تشكیل شده از طاقهای ضربی با قوس هلالی شكل كه با سنگ و ملات ساروج ساخته شده است. از زیر این پل آب «تونل سه كوره» عبور می كند و پس از گذر از «سیكا»، به رودخانه می ریزد.

1-6-11- سیکا

در قسمت انتهایی ضلع غربی «مجموعه آسیابها و آبشارها» سیكا قرار دارد كه دسترسی به فضای درون آن از طریق چند پله دستكند میسر است. درون این فضا یك حوض هشت ضلعی با كانالهای كوچك به چشم می خورد. آب این حوض از طریق یك جوی كه از دیواره «سیكا» خارج می شود تأمین و از طریق دو كانال كوچك به درون رودخانه هدایت می شود.

این مجموعه جزئی از كانالهای آبرسانی به آسیابها بوده كه بعدها در دوره قاجار و در زمان حكومت محتشم(از حكام محلی) سدی در این مكان زده شده و در این مكان آب از یك قسمت داخل و وارد یك هشت ضلعی گود شده و سپس از این هشت ضلعی وارد دو كانال و از آنجا وارد رودخانه می شود.

30

در مورد معنای «سیكا» نظرات متفاوتی ارائه شده است. لغت نامه دهخدا سیكا را نوعی مرغابی یا نوعی درخت و قومی از هندوان دارای مهب وشنو كه شعبه ای از آیین بودائیست معرفی می كند.

1-6-12- چهارطاقی

چهارطاقی بنایی با سقف گنبدی است كه گنبد آن روی چهار پایه بنا شده و چهار طرف آن دارای درگاههای قوسی شكل است. چهارطاقی مكانی برای حفظ و روشن نگهداشتن آتش در دین زرتشت است.

در حاشیه «رود گرگر» چهارطاقی هایی وجود دارد كه همگی بر روی سكویی واقع شده و دسترسی به آنها از طریق پلكان میسر است.

اما در مجموعه آسیابها و آبشارها یك چهارطاقی تحت عنوان نمازخانه یا مسجد واقع شده كه پیشیه ساخت آن به دوران قاجاریه می رسد. این چهارطاقی محلی برای عبادت و نماز و استراحت آسیابانان بوده است.

1-6-13- پلبند شادروان

پل بند شادروان بر روی شاخه چهاردانگه کارون ساخته شده و یكی از اساسی ترین بخشهای تأسیسات آبی شوشتر محسوب می شود. این پل بند با شماره 78 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

پیشینه ساخت این پل بند مربوط به دوره شاپور ساسانی است و بر اساس شواهد و مداركی در زمان شاپور ساسانی پی ریزی و ساخته شده است.

پل بند شادروان در 300 متری جنوب بند میزان – در شمال غربی شوشتر -  بر روی شاخه اصلی رود كارون (شطیط)ساخته شده است. و در حال حاضر بقایای آن در كنار پل آزادگان به چشم می خورد.

پل بند شادروان در جهت شرقی – غربی بر روی رود شطیط ساخته شده است. پل بند شادروان دارای 44 دهانه بزرگ و 43 دهانه كوچك می باشد.در حال حاضر 9 دهانه در سمت شمال و 28 دهانه در ضلع جنوبی پل باقی مانده است طول پل چیزی بیشتر از عرض رودخانه می باشد و حدوداً 500 متر طول دارد. در ساختمان این بند دو قوس محدب رو به جریان آب و به سمت شرق و یك قوس مقعر رو به جهت جریان آب قرار دارد هر چند این قوسها معلول بستر طبیعی رودخانه هستند ولی می توان آنرا در شمار بندهای قوسی بشمار آورد. در كناراین پل بند آسیابهایی قرار داشته كه توسط انرژی آب چرخهای این آسیابها به حركت در می آمده است و [بر انتهای ضلع شرقی پل بند در جایی كه پل بند در شهر وارد می شد.یك سردر عظیم آجری قرار داشته كه در هنگام گذشت از پل بند افراد از زیر این سردر عظیم عبور می كرده اند.]

مصالح بكار رفته در ساختمان این پل بند از سنگ لاشه و ملات ساروج بهمراه خاكستر است .عرض پی های پل 7 متر می باشدو عرض دهانه های آبرو آن 8 متر می باشد و ارتفاع از تاج تا كف پل 10 متر می باشد. در ساختمان این پل بند از سنگهای تراشیده شده كه بوسیله بست های فلزی به هم مرتبط شده اند استفاده شده است.

در مورد ساخت این پل گفته های بسیاری بیان شده است. از جمله اینكه برای ساختن این پل بند از نیروی 70 هزار نفری اسرای رومی كه شاپور ساسانی در جنگ با روم اسیر كرده بود

31

استفاده شده است و این بنای عظیم از اركان اصلی شبكه آبیاری قدیم میان آب محسوب می شود. نویسنده كتاب مجالس المؤمنین در این مورد گفته است كه پادشاه ساسانی پس از شكست قیصر روم اسیران رومی را بفرماندهی برانوش برای ساختن پل بند عظیمی در شوشتر مستقر كرده و در ازای آزادی آنها ساختن بند میزان را خواستار شد به گفته شاهنامه فردوسی :3 سال ساختن شادروان طول كشیده است.

برای ساختن این پل بند مسیر رودخانه را توسط سنگهای تراش و منظم فرش كرده و بوسیله بست های فلزی به هم محكم كرده اند. شادروان به معنی فرش و بساط گرانمایه ومنقش می باشد. و چون از بند میزان تا شادروان كف رودخانه را توسط سنگ های تراش منظم فرش كرده اند به شادروان معروف می باشد. یكی از دلایل ساخت این پل بند عظیم بخاطر بالا آوردن و آرام نمودن جریان آب توسط پی و پایه های پل بند شادروان و ورود آن به نهرداریون برای آبیاری مزارع میان آب بوده. 

دوره های مرمتی:

-پل بند شادروان در دورة صفوی و حكومت فتحعلی خان حاكم شوشتر مرمت شده است.

-بر طبق كتاب تذكره شوشتر: توسط فتحعلی خان بازسازی شده است.

-در زمان حكمرانی میرزا حشمت الدوله (نیمه دوم قرن 13)هفت چشمه ویران شده بازسازی شد.

-در سال 1311 نظام السلطنه مافی قصد مرمت پل را داشته ولی بعلت طغیان نتوانسته این كار را به انجام برساند.

-در سال 1380 اولین فعالیت مرمتی پل بند بعد از انقلاب اسلامی صورت گرفته است و دو دهانه از پل مرمت شده اند .

دوره های تخریب شادروان و دلایل اصلی آسیب های آن در طول زمان گذشته:

1- تخریب پل توسط حجاج یوسف در شورش شیب خارجی (بر اساس كتاب تذكره شوشتر)

2-بر اساس تحقیقات محلی كه توسط آقای شرف الدین و عبدالرضا فرهی صورت گرفته ویرانی دهانه های میانی پل بند توسط انگلیسیها وبوسیله مواد منفجره صورت گرفته است. ظاهراً برای قطع ارتباط این شهرستان با شهرستان دزفول و جلوگیری از فرار نیروی كار ارزان از این منطقه یعنی شوشتر و مسجد سلیمان به سمت دزفول و دیگر شهرها بوده.

1-6-6- آسیاب ها

«آس» به سنگ مدوری كه برای خرد كردن غلات بكار می رود گفته می شود و «آس آب» یا «آسیاب»، آسی است كه نیروی چرخش خود را از آب تأمین می كند. از دیرباز استفاده از آسیاب در ایران رواج داشته است.

نمونه كامل و بزرگی از به كارگیری نیروی آب برای چرخاندن آسیاب ها را می توان در «مجموعه آسیابها و آبشارهای شوشتر» مشاهده نمود.

همچنین گفتنی است در شوشتر آسیاب به «آسیو» (Asyo) و مجموعه آسیابها به، «آسیووا»(Asyova) موسوم اند.

در «مجموعه آسیابهای شوشتر» آسیاب ها از نوع «تنوره ای»(پره ای) و «شیبی»(چرخی) بوده است.

1-6-6-1- آسیاب شیبی:

در این نوع آسیاب، آب توسط كانال هایی به درون یك مجموعه كه دارای شیب بسیار تند است سرازیر می شود. در قسمت انتهایی شیب، پره های آسیاب قرار دارند كه شدت جریان آب باعث چرخیدن آنها می گردد.

در آسیاب شیبی بخاطر بهره گیری از تسمه، جهت تبدیل نیروی چرخشی افقی به عمودی، استهلاك بالاست و نسبت به آسیاب نوع تنوره ای مقرون به صرفه نیست. به همین دلیل از رونق افتاده است.(آسیابهای شیبی حول محور افقی می چرخیده اند)

1-6-6-2- آسیاب تنوره ای

«آسیاب تنوره ای»، آسیابی است كه چرخاب آن با فشار نیروی آبی كه در تنوره یا چال انباشته می شود می چرخد. در این نوع آسیاب آب از كانال با ارتفاع زیاد وارد استوانه ای عمودی می شود و در انتهای حفره یك دریچه به قطر 30 الی 40 سانتیمتر قرار دارد كه بعد از خارج شدن آب از حفره با فشار به پروانه های «جَوَن» برخورد كرده و باعث چرخیدن آسیاب حول محور عمودی می شود.

برخی از این آسیاب ها در فصل پر آبی كارایی چندانی ندارند، زیرا سطح آب بالا آمده و مانع كار می شود.

بخشهای تشكیل دهنده آسیاب تنوره ای:

1. «كانال سرآب»: وظیفه این كانال انتقال آب از رودخانه یا كانال مادر به تنوره آسیاب است. در این كانال از مصالح مقاومی از جمله سنگ و ملات ساروج استفاده می شود. در بخشهایی از «مجموعه آسیابها» كه یك «كانال سرآب»، آب مورد نیاز چندین آسیاب را تأمین می كند، برای مواقع كم آبی توسط دریچه های تنظیم، فقط مسیر یك آسیاب باز نگهداشته می شود. نیز در مواقع پرآبی، از آب زیاد برای راه اندازی چندین آسیاب استفاده می شود. بهرحال در «مجموعه آسیابها» سعی شده از آبی كه در كانال سرآب قرار می گیرد حداكثر استفاده برده شود.

2. «تنوره(Tanourah) یا برج آب»: آب «كانال سرآب» به این محل می ریزد كه به صورت استوانه ای عمودی و مدور شكل است. آب جمع شده درون تنوره از سوراخی به قطر 30 الی40 سانتیمتر كه در كف آن قرار دارد خارج می شود.

3. «سنگهای آسیاب»: سنگهای آسیاب شامل دو بخش اند: سنگ آسیاب زیرین و سنگ آسیاب روئین. سنگ زیرین همیشه ثابت است و سنگ روئین توسط نیرویی كه «پَر» از طریق محور گردان به آن انتقال می دهد می چرخد.

26

4. «شافت فلزی یا بوزَن(Bozan)»: این شافت رابط بین شافت چوبی، تسمه پروانه و سنگ روئین آسیاب می باشد. نیرو توسط این محور گردان به سنگ آسیاب انتقال داده می شود. قطر این شافت فلزی 3 الی4 سانتیمتر و طول آن 40 الی 50 سانتیمتر می باشد.

5. «شافت چوبی یا مَغزیو(Maghzio)»: به عنوان ستون اصلی انتقال نیرو می باشد كه شافت فلزی و پرها به آن متصل است.

6. «پروانه یا پَر(Paar)»: عامل تبدیل انرژی پتانسیل آب به نیروی چرخشی، پَر یا پروانه آسیاب می باشد.

7. «شافت فلزی نوك تیز یا بلهیشر(Bahleshir)»: جهت اتصال بدنه اصلی شافت چوبی با سنرو انجام وظیفه می نمایند.

8. «گلوله فلزی یا رُو(Roe)»: محلی است كه همیشه بلهیشر در آن قرار می گیرد.

9. «سِنرُو(Senroe)»: جهت درگیر كردن دو عدد سنگ انجام وظیفه می كند. مانند كلاج ماشین.

10. «سنِر(Sener)»: «سنرو» در قالب بزرگتری به نام «سنِر» قرار دارد.

1-6-6-3-آسیابهای موجود در مجموعه آسیابها و آبشارها

تعداد 32 آسیاب در «مجموعه آسیاب ها و آبشارها» موجود است كه برخی از آنها تخریب و تعدادی نیز مرمت شده اند. لازم به ذكر است، درحالی كه برخی از آسیاب ها همنام هستند اما در محل های متفاوتی قرار دارند. نیز در برخی از ساختمان های آسیاب ها بیش از یك آسیاب قرار دارد.

آسیابهای ضلع غربی مجموعه به شرح زیر اند:

1.آسیاب شربتی

2.آسیاب باب صادق

3.آسیاب محمدعلی محب

4.آسیاب غلام سابیزا

5.آسیاب محمدعلی حسین زاده

6.آسیاب ابول بهمئی

7.آسیاب غلام آقا رسول

8.آسیاب سه شیون

9.آسیاب سابیزا

10.آسیاب خدابخش لوعلی

11.آسیاب خدابخش و لوعلی

12.آسیاب خان

13.آسیاب سید

14.دو آسیاب متعلق به كارخانه برق

15.آسیاب لوعلی كه به آسیاب مسجد نیز معروف است. به این دلیل كه زیر نمازخانه(چهارطاقی) قرار دارد. این آسیاب مرمت شده و اكنون كارگاه صنایع دستی است و بنای آن دارای دو درگاه طاقی شكل است.

16.آسیاب شربتی

17.آسیاب عزیز حج گداعلی

18.آسیاب حاج خدایی. این آسیاب مرمت شده و دارای درگاه طاقی شكل است. پوشش سقف این آسیاب گنبدی شكل است.

27

19.آسیاب رمضان حج گداعلی

آسیابهای ضلع شمالی مجموعه به شرح زیر اند:

1.آسیاب شیربرنجی. این آسیاب به رضاگلاب نیز موسوم است و دارای ورودی طاقی شكل و پوشش سقف گنبدی است. این آسیاب مرمت و بازسازی شده است.

2.آسیاب شربتی

3.آسیاب جواد زلفی

آسیابهای ضلع شرقی مجموعه، هركدام دارای دو تنوره آسیاب می باشد و همگی دارای معماری یكسان(درگاههای طاقی شكل و پوشش سقف گنبدی) هستند. این آسیابها كه همه مرمت شده اند به شرح زیر اند:

1.آسیاب حاج مندل

2.آسیاب راتق

3.آسیاب دهانه شهر. این آسیاب بر بالای دهانه اصلی «تونل دهانه شهر» قرار دارد.

4.آسیاب دوبرادران

5.آسیاب داراب خان

در آسیاب های مجموعه، دانه های غلات، ادویه جات، دانه های سریش و دانه های كنجد به منظور ارده كشی آسیاب می شده اند.

1-6-7- پلکان های مجموعه آسیاب ها

با توجه به اختلاف سطح «مجموعه آسیابها و آبشارها» از زمین های اطراف، ایجاد دسترسی بوسیله ی پلكان امكان پذیر بوده است.

ورودی های مجموعه از سه ورودی اصلی «شمالی»، «غربی» و «شرقی» تشكیل شده است:

1. ورودی غربی(پلكان غربی):

مشتمل بر 115 پله است كه راه دسترسی بافت كهن شوشتر و منازل اطراف با مجموعه آسیابها است. با استفاده از این پلكان اهالی منطقه آب شرب مورد نیاز خود را بوسیله ی مشك تأمین می كرده اند. مشخصه این پلكان، استفاده از عوارض طبیعی زمین می باشد. به طوری كه عرض پلكان با توجه به عوارض زمین از 1/5 تا 2/3 متر متغیر بوده است. همچنین در آن از قطعه سنگ هایی با ابعاد متغیر كه از جنس ماسه سنگ بوده استفاده شده و ملات بكار رفته در پلكان، گل و یا مخلوط گل و آهك می باشد. به دلیل ساخت این پلكان با زیر سازی نامناسب، به تدریج تخریب شده و بدین ترتیب در سال 1378 مرمت و بازسازی این پلكان آغاز و در نیمه اول سال 1381 به اتمام رسید. مصالح بكار رفته در مرمت آن عبارتند از سنگ تراش خورده و ملات ماسه و آهك و درصدی سیمان و همچنین بند كشی و زهكشی كه در زیر راه پله اجرا شده است.

2. ورودی شمالی(ورودی اصلی):

پلكان اصلی در ضلع شمالی با حالتی شیب دار واقع شده است كه در گذشته محل عبور احشام باربر بوده است. این پلكان از زیر ساباط ورودی(ضابطون) می گذرد. همچنین یك شاخه پلكان از قسمت شرقی منشعب می شود و به سمت كارخانه برق هدایت می شود كه در سال 1332 طی 48 ساعت جهت بازدید اختصاصی شاه پهلوی از كارخانه برق ساخته شده است و به پلكان شاه معروف است.

3. راه ارتباطی ضلع شرقی:

این مسیر در گذشته به صورت شیب بوده و بیشتر جهت رفت و آمد احشام باربر برای حمل و

28

نقل بار به آسیابها مورد استفاده قرار می گرفته كه به مرور زمان بر اثر خاك ریزی های غیر

مجاز بصورت شیب نامناسب در آمده است. در سال های اخیر شهرداری اقدام به ساخت پله های سیمانی كرده كه اكنون این پله ها نیز تخریب شده و فقط چند عدد از آنها باقی مانده است.

علاوه بر پلكان های نامبرده، آثار یك پلكان سیمانی در شیب غربی وجود دارد كه گفته می شود این پلكان توسط شهرداری ساخته شده كه به دلیل زیر سازی نا مناسب تخریب شده است.

22

1-6- بررسی کاربری ها و عناصر شهری شوشتر در گذشته

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1-6-1- مجموعه آسیاب ها

مجموعه «آسیابها و آبشارهای شوشتر» از بی نظیر ترین نمونه هایی است كه جهت استفاده بهینه از آب در ادوار كهن مورد بهره برداری قرار گرفته است.

این محوطه مجموعه ای از سد، تونل ها، كانال های فرعی و آسیاب های آبی است كه بصورت یك مجموعه صنعتی-اقتصادی بوده و جزئی از مجموعه بزرگ «سازه های آبی شوشتر» می باشد كه در كتب تاریخی مكرراً به آن اشاره گردیده است.

اساس كار مجموعه به این صورت است كه «سد گرگر» مسیر رودخانه را مسدود كرده و سطح آب را برای آبگیری سه تونل حفر شده در تخته سنگ بالا می آورد. تونل های سه گانه آب را به مجموعه هدایت می كنند و به كانال های متعددی تقسیم می شوند كه پس از گرداندن چرخ آسیاب ها، آب بصورت آبشارهایی به محوطه ای حوضچه مانند سرازیر می شود.

یكی از ویژگی های بسیار بارز «مجموعه آسیابها و آبشارها» مجاورت آن با بافت تاریخی شهر «شوشتر» است. این محوطه علاوه بر استفاده های صنعتی، در ایام كم آبی نیز، آب مورد نیاز ساكنین را تأمین می نمود.

یك ویژگی بسیار زیبا و منحصر بفرد بصری نیز كه در این مجموعه وجود دارد و جلوه ای خاص به آن می بخشد این است كه آب حاصل از پساب آسیاب ها بصورت آبشارهای مصنوعی زیبا به محوطه ای حوضچه مانند می ریزد كه منظره ای چشم نواز و دل انگیز را در مقابل دیدگان هر بیننده بوجود می آورد. همچنین در محوطه پشت بند كه محل آبگیری سه تونل معروف «سه كوره»، «دهانه شهر» و «بلیتی» است نیز چشم انداز زیبایی به چشم می خورد.

مجموعه «آسیابها و آبشارهای شوشتر» با توجه به زمان ساخت از شاهكارهای فنی و مهندسی در جهان است. این شاهكار مهندسی هم در ایران  و هم در جهان بی نظیر است.

بدون شك با توجه به اهمیت شهر «شوشتر» در برهه هایی از تاریخ و توجه ویژه به احداث تأسیسات آبی در این منطقه كه از فنون مهندسی پیچیده ای سود می جوید، ما را در نتیجه نهایی مصمم می نماید كه احداث آسیاب ها را متعلق به دوران كهن و حتی هم عصر با ساسانیان بدانیم. علاوه بر موارد ذكر شده، برخی پیچیدگی هایی كه در طراحی تونل های آبرسانی وجود دارد، لزوماً جهت بهره برداری غیر از مصارفی همچون آبیاری اراضی بوده. تونل های سه گانه در پشت «پل بند گرگر»، وظیفه انتقال حجم معینی از آب را برای به حركت در آوردن پره های آسیاب برعهده داشته اند.

مجموعه «آسیابها و آبشارهای شوشتر» در مسیر «رودخانه گرگر» كه خود از شاهكارهای فنی و مهندسی اعصار كهن است بنا گردیده. رود گرگر كاملاً بصورت دستكند می باشد و احداث آن را به اردشیر بابكان، شاهنشاه ساسانی نسبت داده اند. لیكن در مطالعات باستان شناسی این تاریخ به عقب تر برده شده است.

1-6-2- پلبند گرگر

پل بند گرگر یك حلقه از زنجیره عظیم آبی شوشتر است كه بر روی رود گرگر ساخته شده است و همراه با مجموعه عظیم آسیاب ها بوجود آمده است.

23

«پل بند گرگر» بر فراز «مجموعه آسیابها و آبشارها» قرار دارد كه مسیر «رودخانه گرگر» را مسدود نموده است و با بوجود آمدن اختلاف سطح، آب رودخانه به تونلهای سه گانه مجموعه هدایت می گردد. این پل بند در 800 متری پایین دست بند میزان قرار دارد.

پیشینه ساخت این پل بند را به دوره صفوی نسبت می دهند. بر اساس نمونه برداری ها و آزمایشات انجام شده بر روی نمونه آجر این پل، قدمت آن 30 +/- 470 سال تعیین گردیده است.

بقایای پل بند گرگر در شمال محوطه آبشارها به چشم می خورد. فاصله این پل تا بند میزان چیزی در حدود 300 متر می باشد. پل جدید گرگر كه هم اكنون رفت و آمد مناطق شرقی شهر با بافت قدیم از طریق آن صورت می گیرد از پل های دوره ی صفوی است كه سید عبدا... جزایری نویسنده كتاب تذكره شوشتر ساخت آن را در عهد صفوی به پیرمردی درویش نسبت می دهد. وی به صراحت بیان می كند كه به علت شكسته بودن پل قدیم، رفت و آمد از روی بند میزان صورت می گرفت. پل دوره صفوی حدوداً 3 متر كوتاه تر از اندازه فعلی بود و در دوره پهلوی به ارتفاع آن افزوده شده است. این پل بر روی تلی از خاك بنا شده كه در زیر آن صخره هایی قرار دارند كه تونل های سه گانه محوطه درون آن تراشیده شده اند. كنار این پل از سمت ورودی محوطهآسیابها بقعه سید محمد ماهرو قرار دارد. راه ورود به محوطه آسیابها از گوشه غربی پل است. ساباط شیب داری بر فراز پلكان محوطه شمالی آسیابها، منظره و چشم انداز بسیار زیبایی را در كنار این پل بوجود می آورد. پلكان اصلی به محوطه غربی آسیابها وارد می شود. دومین پلكان كه عمری بسیار كمتر از پلكان اصلی دارد در دهه 30 در هنگام افتتاح كارخانه برق مستوفی توسط شاه پهلوی ساخته شده اند. در جنوب این پل سه محوطه شرقی، غربی و شمالی قرار دارد كه اجزاء هر محوطه بترتیب عبارتند از:

محوطه شمالی: كارخانه برق مستوفی(مربوط به دهه 30)، موتور خانه پمپاژ آب و شش آسیاب قدیمی دوره قاجار.

محوطه شرقی: شامل دوازده آسیاب به نامهای دوبرادران، داراب خان، حاج مندل، آسیاب راتق و... . این محوطه در گذشته دارای پلكانهایی بوده كه تخریب شده است.

محوطه غربی: این محوطه نسبت به ضلع دیگر بیشتر دستكاری شده است. اجزای شكل گرفته در این بخش عبارتند از كارخانه برق حاج محمد نمكی، كارخانه یخجولا زاده، تلمبه خانه آب، محوطه سیكا(تفریح گاه فصلی مردم). برای بوجود آوردن این محوطه چندین كانال آب را دستكاری كرده اند. در این محوطه بقایای 21 آسیاب آبی دیده می شود. ارتباط این محوطه با بافت قدیم شهر شوشتر از طریق پلكان بزرگ مجاور آسیاب لوعلی است.

1-6-3- تونل بلیتی

تونل بلیتی در سمت شرقی «مجموعه آسیابها و آبشارها» قرار دارد و كار این تونل آبرسانی از پشت پل بند گرگر به آسیابهای ضلع شرقی مجموعه و هدایت حجمی از اضافه ی آب رودخانه جهت جلوگیری از آسیب رسیدن به مجموعه می باشد.

«بُلیت» (Bolayt) در بین النهرین باستان به الهگان مادر و تولد(Mother Goddess) گفته می شود. «بُلیتی» نام منطقه ای در وجه شرقی «شوشتر» است و از آنجا كه تونل از زیر این منطقه عبور می كند به همین نام شناخته می شود.

سطح آبگیر تونل بلیتی در ارتفاع بالاتری نسبت به بقیه ی تونل های مجموعه است كه این اختلاف سطح باعث شده تا بعنوان سر ریز «پل بند گرگر» عمل كند.

24

از تونل بلیتی تعدادی كانال منشعب می شود كه برخی از آنها «نِیر» نام دارند و جهت آبیاری اراضی پایین دست و آبرسانی به منازل استفاده می شدند كه در حال حاضر تمامی آنها مسدود و فقط مسیر یكی از آنها باز می باشد.

در گویش شوشتری به تونل های فرعی منشعب شده از تونل اصلی «نِیر» (Neyr) گفته می شود.

تعداد دیگری از این تونل های فرعی برای گرداندن چرخ آسیاب های ضلع شرقی مجموعه استفاده شده اند. پساب آسیاب ها و تونل های اصلی محوطه به صورت آبشارهایی به محوطه می ریزد و بزرگترین خروجی تونل بلیتی با نام «طوف دیدی» شناخته می شود. چون این آبشار از سمت مجموعه آسیابها و آبشارها دیده نمی شود و فقط بخار آب حاصل از ریزش آب قابل رویت است به این نام معروف شده است.

در گویش شوشتری «طوف» به معنی آبشار و «دید» همان دود یا غبار است.

در طوف دیدی فقط در ماه های پر باران آب جاری است ولی دیگر خروجی های تونل بلیتی، با نام های «داراب خان» و «دوبرادران» در سایر ماههایی كه تونل «دهانه شهر» آب داشته باشد نیز جاری هستند.

1-6-4- تونل دهانه شهر

یكی از تونل هایی كه آب را از پشت «پل بند گرگر» به «مجموعه آسیابها و آبشارها» هدایت می كند تونل «دهانه شهر» می باشد. این تونل به علت اینكه دهانه ی آن رو به شهر می باشد به تونل «دهانه شهر» موسوم است.

سطح آبگیر تونل دهانه شهر از «تونل بلیتی» پایین تر و از «سه كوره» بالا تر است و مسیر آن نسبت به «تونل بلیتی» كوتاه تر و عرض آن 4 متر می باشد.

آبگیر این تونل در قسمت شمال شرقی «پل بند گرگر» قرار دارد و در ضلع شرقی مجموعه، آب آسیاب هایی همچون «دهانه شهر» و «حاج مندل» را تأمین می كند كه سر ریز آن نیز از كنار همین آسیاب ها بصورت آبشار سرازیر می شود.

در تونل «دهانه شهر» به دلیل سطح نسبتاً پایین آبگیر آن بجز ماههایی كه آب رود «گرگر» خیلی كم باشد، آب جاریست.

1-6-5- تونل سه کوره

چون در گویش شوشتری به تونل های زیر زمینی «كوره» نیز گفته می شود و تونل مذكور از سه دهانه تشكیل شده است، اصطلاحاً «سه كوره» خوانده می شود.

آبگیر این تونل در قسمت شمال غربی «پل بند گرگر» قرار دارد و در مسیر خود به سمت ضلع غربی مجموعه دارای یك كانال انحرافی برای تأمین آب آسیابهای بخش شمالی مجموعه است. خروجی اصلی تونل «سه كوره» كه در ضلع غربی مجموعه قرار دارد «لوفا» نام دارد و دلیل این نامگذاری آن است كه در گویش شوشتری آب انبوهی را كه با شدت حركت كند و تولید موج نماید «لوف» می خوانند و «لوفا» جمع این كلمه است. تونل «لوفا» آب آسیاب های ضلع غربی «مجموعه آسیابها و آبشارها» را تأمین می كند. در مسیر تونل لوفا هواكش های متعددی در شوادان های منازل اطراف وجود داشته كه امروزه جز یكی از آنها(در خانه شرافتمند) بقیه مسدود شده اند.

 به دلیل پایین بودن آبگیر تونل «سه كوره» نسبت به سطح رودخانه، تقریباً در تمام طول سال،

25

در آن آب جاری است.

1-4-1- پرسش های پژوهش میدانی

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

- پیدایش اولیه و نقطه اولیه ایجاد شهر؟

- عامل یا عوامل ایجا شهر؟

- مقر ابتدایی شهر و ارزش آن به هنگام انتخاب مکان؟

- نقش عوامل طبیعی پیرامون شهر در پیدایش و موقعیت شهر؟

- عواملی که پس از پیدایش هسته اولیه شهر در توسعه و رشد آن و یا در زوال و اضمحلال آن -دخیل بوده اند ؟

- مراحل گسترش تاریخی شهر؟

- تاثیر عوامل تاریخی در چگونگی گسترش و بافت شهر؟

- نقش های مختلف در ادوار تاریخی؟

- تاثیر نقش های مختلف شهر بر شبکهبندی معابر،بافت شهر و تراکم خیابان ها ؟

- تاثیر عوامل طبیعی ، اجتماعی و اقتصادی بر شهر در دورانهای مختلف ؟

- وجه تسمیه شهر ؟

- توسعه و بافت شهر اندیشمندانه بوده است یا اتفاقی ؟

- آیا شهر به مقر ابتدایی خود تکیه دارد و یا مکان های دیگری برگزیده است ؟ در صورتی که - مکان های دیگری وجود دارد ، ویژگی های هر یکی از این مکان ها چیست ؟

- اگر شهر دیگری در جوار شهر مورد مطالعه بنا گردد ( در صورتی که احتیاج به چنین شهری باشد ، نحوه گسترش حکم به تعیین چنین مکانی کند) و قسمتی از فعالیت های شهری به شهر نوساز منتقل شود ، از این لحاظ عواملی را که احتمالا دگرگون خواهد نمود ، باید مورد بررسی قرار گیرد ؟

- آثار و ابنیه ای که می بایستی در تغییرات جدید شهر حفظ گردند ؟

20

1-4-2- پاسخ به پرسش های پژوهش میدانی

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

پیدایش نخستین شوشتر به دوره پالئولتیک می رسد . انسانهای اولیه با ذوب یخ ها از ارتفاعات زاگرس به دشت پهناور خوزستان آمده و در آن به کشاورزی و اهلی کردن جانوران پرداخته اند و کم کم شهر هایی را همچون شوشتر در آن پدید آورده اند . قدیمی ترین یافته ها از تمدن شهری در شوشتر به 7000 سال پیش باز می گردد که آثار آن کمی پایین دست تر از شوشتر امروزی در کنار رود کارون وبر تپه هیدالو یافت شد . شاید رود کارون و دسترسی به آب مهمترین عامل پیدایش شهر شوشتر بوده باشد . زمین های حاصلخیز آبرفتی نیز در مرحله دوم مورد توجه هستند . اکو سیستم شوشتر همواره به رشد آن کمک کرده است . ولی آنچه که در تاریخ شوشتر بانی سستی این شهر شده ، مسائل اجتماعی ، سیاسی ، اقتصادی بوده است . در طرح جامع شوشتر مراحل گسترش آن اینچنین گفته شده که از کهندژ رشدی به جنوب شرقی و در راستای کانال گرگر داشته و در دوره جنگ و نا آرامی به سوی غرب پیش روی کرده است . این برداشت صد در صد نادرست است . یکی بازمانده های باستانی همچون کانال داریون و دروازه ها و حصار شهر که کانال های داریون و گرگر نقش خندق های آن را بازی می کرده اند و همچنین رشد و زوال در دوره های گوناگون ، جنگ ، مهاجرت و مسائلی از این قبیل شیوه گسترش در طرح جامع شوشتر را زیر سوال می برد . همچنین یافت شهر باستانی دستوا در جنوب غربی شوشتر که از دروازه لشگر 7 کیلومتر به درازا کشیده شده است ، نظریه گسترش شهر را در طرح جامع شوشتر که مشاوران زیستا در سال 65 بسته اند ، به کلی زیر سوال می برد . شوشتر در تاریخ خود نقشی نمانده که بازی نکرده باشد ولی همیشه نقش سیاسی خود را حفظ کرده بود تا سال 1304 که اهواز رسما مرکز استان خوزستان شناخته شد . نقش کشاورزی و فراهم نمودن مواد غذایی در شوشتر از دوره نئولتیک تا به امروز مورد توجه بوده است و می توان با عنوان " از نئولتیک تا کشت و صنعت کارون " درک این نقش را افزایش داد . شوشتر به دلیل اهمیت سیاسی دارای نقش نظامی نیز بوده است . از آنجایی که شوشتر از نوشهر های ساسانی نبوده است ، شهرسازان ساسانی 6 دروازه برای آن طراحی کردند ، از این رو سیستم شهرسازی شوشتر از نوشهر های ساسانی پیچیده تر بود . از این رو در جنگ با عربستان در 1400 سال پیش ، دچار محاصره ای طولانی 8 یا 18 سال گشت ، که این محاصره در اثر خیانت یکی از کهندژ نشینان ، شکسته شد . شوشتر در دوره قاجاریه نیز نقش بندری ایفا کرده است . نام کشتی هایی که در بندر شوشتر پهلو می گرفتند همانند شوشان و مظفر هنوز هم در میراث فرهنگی شوشتر موجود می باشد . از این رو نقش تجاری شوشتر نیز در این دوره مورد توجه است . صنایع دستی شوشتر بسیار ارزشمند بوده و بازرگانان بسیاری را برای خرید آنها از سرتا سر جهان به آنجا می کشانیده است . بافندگی پارچه های گوناگون همچون کتان ، ابریشم و دیبای زربف و همچنین گلیم ، فرش ، جاجیم ، موج و ... از زمان باستان تا نزدیک به یک سده پیش برپا بوده است و امروز نیز چندی از کارگاههای صنایع دستی به کار بافندگی در این زمینه ها مشغولند . شوشتر امروز به دلیل داشتن کارخانه های مواد غذایی ، یک شهر صنعتی نیز به شمار می آید که محصولات آنها به کوشش بازرگانان ایرانی ، بازار ایران ، بازارهای اروپا و دیگر کشور های خاورمیانه را حوزه نفوذ خود قرار داده است . نام شوشتر به معنی فرا سوی شوش می باشد . برخی گویند شوش به معنی خوب است و شوشتر به معنی خوبتر . برخی نیز گویند نام شوش و شوشتر برگرفته از جاویدنام کتایون ، شهرساز خوب و مردمی در دوره ساسانی بوده که او را شوشیندخت می نامیدند . برخی نام شوشتر را بر اساس معرب آن تستر ، نام هایی چون تشتر یا تیشتریا به چم امشاسپند باران و همچنین زرتشتر ، صورت اوستایی نام اشو زرتشت پیامبر ایرانی و همچنین هوختشتره به چم شهر نیکویی و آرمانی دانسته اند .

21

صورت معرب دیگر آن که در لوح هایی در بغداد یافت شد ، سوستر بوده است . پس در میان اعراب نیز تنها تستر به کار برده نمی شده و سوستر نیز خوانده شده است . شهر شوشتر از سه منطقه کهن شوشتر ، شوشتر نو و بلیتی تشکیل شده است . کهن شوشتر بر پایه مدارک تاریخی گسترشی اندیشمندانه داشته و بافت آن اندیشمندانه بر پایه نیاز شهر تغییر کرده است . شوشترنو دارای بافتی کاملا اندیشمندانه بوده که آقای کامران دیبا پسرعموی ملکه ایران فرح دیبا ، در زمان پهلوی دوم به طراحی آن پرداخت . شوشتر نو بر اساس کهن شوشتر ساخته شده ، ولی دارای بافتی کاملا شطرنجی می باشد . این مجموعه برای استفاده کارکنان کشت و صنعت ساخته شد و در زمان جنگ پذیرای بسیاری از جنگ زدگان گشت که هنوز هم در آن زندگی می کنند . امروز منطقه شوشتر نو از غرب آن به صورت شطرنجی گسترش یافته و بانی پیدایش فرهنگشهر شوشتر با بافتی شطرنجی شده است . طراح شوشتر نو ، آقای کامران دیبا به خاطر طراحی شوشتر نو ، در سال 2000 جایزه جهانی معماری را از آن خود ساخت . بلیتی منطقه دیگر شوشتر ساختی ارگانیک دارد و در سال 65 یک شهرک حاشیه نشین به شمار می رفته که سازنده آن روستاییان از روستا گریخته بودند . مشاوران زیستا برای بهبود وضع بلیتی نقشه تفصیلی در زمینه آن ارائه نمودند ، ولی طرح های آرمانگرایانه آنها در نقشه های تفصیلی و جامع هنوز تاثیری آنچنان بر شوشتر چه در بلیتی و چه در کهن شوشتر و شوشتر نو نگذاشته است و در بعضی موارد مانند افزایش پهنای خیابان ها ، سر و صدای مردم را در آورد . هنوز هم کهن شوشتر مرکز فرماندهی شهر است و به عنوان مرکز شهر به شما می رود . شهر شوشتر از دید سیاسی ، اقتصادی و اجتماعی بر روی کهن شوشتر تکیه دارد . احتمال آن می رود به دلیل درخواست های مردم و تمایل سرمایه داران به سرمایه گذاری در بخش صنعت و همچنین توانایی عالی این شهر برای ایجاد کارخانه های تولیدی ، شهرک هایی صنعتی به شوشتر افزوده شود و دیگر صنایع را نیز در خود جای دهد . در صورتی که جاده مسجد سلیمان 0 اصفهان به بهره برداری برسد . بازرگانان بسیاری تمایل پیدا خواهند کرد تا در زمینه تجارت نیز در شهر شوشتر سرمایه گذاری کنند که در پی آن پیش بینی شهرک های تجاری و گسترش شهر در پی این شهرک های تجاری و صنعتی انکار ناپذیر است . تمایل به مهاجرت درون شهری از مرکز شوشتر به این شهرک ها بی گمان افزایش خواهد یافت و زمینه را برای بهره برداری میراث فرهنگی از کهن شوشتر آماده می کند . در بخش پسین آثار و سازه هایی را که در پی دگرگونی های تازه ، باید نگاه داشته شوند بررسی خواهیم کرد .

( گفتگو با آقای احمد علی چهارمحالی کارشناس آثار و ابنیه تاریخی در میراث فرهنگی شهر شوشتر و همچنین طرح جامع شوشتر مصوب سال 65 به کوشش مشاوران زیستا )

-3-7- دوره جنگ و نا آرامی 1300 ساله

1-3-7-1- نزدیک به 3 سده خاموشی مرگبار

پس از پایان جنگ شوشتر ، نزدیک به 300 سال رکود شهرنشینی در پی حکومت های عرب آغاز شد . جنگ شوشتر آغاز جنگ ها و نابسامانی های دیگری نیز شد که نزدیک به 1400 سال این نابسامانی ها و درگیری ها به صورت شدید تا زمانی که اهواز در سال 1304 رسما مرکز استان خوزستان شد ، دنباله داشته است . در زمان رکود شهرنشینی ، شوشتر به عنوان یک جز در سیستم در پی از میان برداشتن حکومت های عربی بود . شاید نام خاموشی در زمان خلفای پیش از بنی امیه ، بنی امیه و عباسی ها ، کمی گمراه کننده باشد . ولی در همین خاموشی ، عربستانی های بسیاری در میان کوه های آذربایجان ، در شهرهای خوزستان و در عنصرهایی چون مسجد جامع به دست ایرانیان میهن پرست مرگ را تجربه کردند . فرار و گریز ایرانیان ، توطئه ها و خیانت ها در میان ایرانیان ، شکنجه ایرانیان ، سر بریدن ایرانیان ، گرفتن دختران غیر مسلمان ایرانی از خانواده هایشان به عنوان جزیه و فروش آنها در بازار مکه در این هنگام کم نبوده و شاید چکیده ای از جنایت های عرب در ایران باشد که شخصیت هایی چون بابک خرمدین آذربایجانی را به خونخواهی دیگر ایرانیان بر انگیخت . برده داری در ایران برای نخستین بار در تاریخ ایران و به کوشش عربستانی ها  از این هنگام آغاز شد .

17

1-3-7-2- حکومت های ترک و آغاز جنگ فرهنگی تا پیش از جنگ مغول

سلجوقیان وغزنویان دو حکومت ترک نژاد که در پی یکدیگر بر سر کار آمدند ، وضع ایران را تا اندازه ای سامان بخشیدند . کاشیکاری های مسجد جامع شوشتر و همچنین مسجد جامع دزفول در شهر همسایه آن مربوط به سلجوقیان می باشند . در دوره غزنوی ها ، نوشته های بسیاری چون شاهنامه و دینکرد به زبان پارسی به دست کسانی چون فردوسی و آذرفرنبغ برای بازسازی فرهنگ از دسترفته ایرانی و زرتشتی پدید آمد که شوربختانه با مزاج حکومت های سنی مذهب و ترک نژاد خوش نمی آمد ، از این رو پشتیبانی نشدند . این دو کتاب را مردم ایراندوست به همراه زرتشتیان همچنان زنده نگاه داشتند .

1-3-7-3- جنگ های مغول

درباره جنایت هایی که مغول در ایران انجام داده است ، سخن بسیار است . مغول ها در زمان تیمورخان به شوشتر رسیدند . بر خلاف اینکه انتظار می رود تاریخ در برخورد ارتش تیمور و شوشتریان ، تراژدی غمناکی بسراید ، اینگونه نمی شود . مردم شوشتر با شادی و احترام ، تیمورخان لنگ را پذیرفتند و تیمورخان بی آنکه آسیبی به شوشتر بزند و یا کسی را بیازارد برای سپاسگذاری ، دستور می دهد  پلبند شادروان را بازسازی کنند . تیمورخان کسی است که در کارنامه جنایت های او سر بریدن و زنده به گورکردن گروه های شهری بسیار است . در کارنامه تیمورخان ، ساختن مناره هایی از سر انسان تفریح او ، به شمار می رفته است . سر بریدن هزاران سیستانی و اصفهانی و ساختن منار از سرهای آنها و همچنین زنده به گورکردن صد ها تن ارمنی از کارهای تیمور بوده است . تیمورخان یکی از حافظان قرآن در زمان خود بوده است و تنها حافظ قرآنی در تاریخ بوده است که می توانسته قرآن را از آخر به اول بخواند .

1-3-7-4- از جنگ های مغول تا شکست کلانتر ها و خاموشی سیاسی شوشتر

در زمان صفوی ها ، سادات بسیاری از سرزمین های گوناگون به شوشتر آمدند و دولت صفوی زمین های بسیاری را از آن آنها ساخت . با رسمی کردن مذهب شیعه آزادی دینی را به صفر رسانید و بانی نا آرامی روانی مردم گشت . مرعشی ها از مازندران به شوشتر منتقل شدند و آل کثیرها از عراق به شوشتر آمدند . هفت طایفه ترک قزلباش نیز در این میان دارای حق و حقوق بودند . اسماعیل سوم صفوی در شوشتر به آل کثیرها قدرت داد و روز به روز بانی آزردگی خاطر بیشتر مردم گشتند . در برابر این همه آزار های روانی که دولت صفوی انجام داد ، کارهایی نیز در شوشتر صورت گرفت . چنانچه جهانگردان و ایرانگردان ، شوشتر را در زمان صفوی شهری آباد گزارش کرده اند . با اینکه دین شیعه رسمی شده بود ، ولی مردم شوشتر بر پایه آزادی دینی رفتار می کردند . در زمان نادرشاه میان شوشتریان و نادرشاه جنگی در گرفت که در این جنگ شهر شوشتر ویران شد و بسیاری از شوشتریان تبعید شدند . این جنگ نزدیک به 300 سال پیش رخ داد و در آن بند میزان آسیب دید . نادر پس از این جنگ به آل کثیر ها قدرت دوباره بخشید . ابوالفتح خان در برابر این حرکت نادر در شوشتر دست به شورش هایی زد . نادر که کشته شد ، ابوالفتح خان به قوچان رفت و در آنجا شورش های خود را دنبال کرد . در سال 1161 آل کثیر ها در عقیلی با طایفه ای ترک به نام گندزلو به جنگ پرداختند و آنها را شکست دادند . پس از شکست گندزلو ها ، سید    

18

فرج الله کلانتر که با خواستگاه ایران و شوشتر مدعی حکومت شوشتر بود ، مردم را در زمان کریم خان زند بر علیه آل کثیر ها شوراند و پیگیر ایشان پسرش تا زمان آقا محمد خان به شورش ها ادامه داد . جنگ های حیدری و نعمتی ، که یک سری جنگ های خیابانی بودند ، در این هنگام و در بسیاری از شهرهای ایران بویژه شوشتر آغاز شدند . این جنگ ها بانی بسیاری از جنایت های سیاسی - مذهبی بودند و زمین داران که بیشتر سادات بودند برای استفاده خود آتش این جنگ ها را بیشتر می کردند . این جنگ ها که با برخورد های نظامی نیز همراه بود تا سال 1221 و حکومت فتحعلی شاه دنباله یافت . این جنگ ها همچنین بانی پیدایش بیماری طاعون در سال 1247 گشتند و پس از آن 6 بار وبا گسترش یافت که نیمی از مردم شوشتر کشته شدند . اردشیر میرزا حاکم شوشتر و خوزستان در زمان ناصرالدین شاه ، شورشیان را دستگیر کرد و به تهران تبعید نمود . جنگ های حیدری و نعمتی از نو در زمان مظفرالدین شاه آغاز شد و تا زمان مشروطه دنباله یافت . شیخ خزعل در شوشتر برای سومین بار به آل کثیر ها قدرت داد و بر خلاف قوانین حکومت ایالتی از بی لیاقتی دولت مرکزی سو استفاده کرد و قرارداد هایی را با دولت انگلستان امضا نمود . در این زمان انگلیسی ها در شوشتر ایجاد کنسولگری کردند و امتیاز نفت مسجد سلیمان را از آن خود ساختند . در این هنگام در شمال خوزستان زمینداران آشوب ها به پا کردند . انگلستان در ازای برداشت پنبه شوشتر به عنوان یک محصول سیاسی که آمریکایی ها از سر مزارع آن در کشورشان همدیگر را تکه تکه کردند ، مورد حمایت زمینداران شوشتری بودند که بیشتر از سادات شوشتر بوده اند . در این هنگام خانواده کلانترها از نو مردم شوشتر را بر علیه آل کثیرها شوراند که در پی پشتیبانی ارتش انگلستان از آل کثیر ها ، بسیاری از مردم شوشتر کشته شدند و کلانترها آرزوی حکومت کردن بر شوشتر را برای همیشه فراموش کردند .

1-3-6- جنگ شوشتر

جنگ شوشتر یکی از گوشه های پر کاوش تاریخ شوشتر و ایران است . در طرح جامع شوشتر مربوط به سال 65 به اشتباه جنگ شوشتر و قادسیه یکی شمرده شده اند . در صورتی که جنگ قادسیه در نزدیکی نجف امروزی رخ داد . بر پایه دو نامه تاریخی ، سپاه عربستانی ها در نزدیکی نجف و در جایی که نخستین پیروزی خود را در برابر سپاه رستم فرخ زاد بدست آورد ، دست به  کارهای ناشایستی به نام الله و اسلام زد . سر بسیاری از اسیران جنگی را از تن جدا کردند ، به زنان آنجا تجاوز کردند و دختران را برای کنیزی به مکه فرستادند . در میانه جنگ قادسیه و نهاوند ، پیش از آنکه جنگ جلولا درگیرد ، عمر نامه ای به پادشاه ایران می نویسد و در آن پادشاه ایران را به اسلام دعوت می کند و پادشاه ایران یزدگرد سوم در پاسخ نامه می گوید : خدایی را که تو تازه پیدا کرده ای ما 2400 سال است که می شناسیم و سپس به جنایتهای جنگی عمربن خطاب اشاره می کند و می گوید به نام خدا این کارها را انجام ندهد . در سایت امرداد آمده بود که اصل این نامه ها ، هم اینک در موزه لندن نگهداری می شود . برخی که این نامه ها را خلاف وضعیت سیاسی روز می دانند ، انکار می کنند و ساختگی می شمارند . من درباره این نامه ها مطالعه زیادی نداشته ام ، ولی پیگیر هستم و هم اینک نظری پیرامون آنها ندارم . جنگ شوشتر و دیگر شهرهای خوزستان در هیچ نوشته ای پیرامون تاریخ ایران به نام عمر و در زمان او به ثبت نرسیده است . جنگ شوشتر یک جنگ مهم بوده است و تنها زمانی که سخن از شوشتر می آید ، جنگ آن را در سال 17 یزدگردی و در زمان عمر گزارش می کنند .

بر پایه تاریخ های نگاشته شده ، هرمزان یکی از پسران یا پسرخوانده های یزدگرد سوم

16

ساسانی ، فرماندهی ارتش شوشتر و اداره کارهای کهندژ را بر عهده می گیرد .

جنگ شوشتر از 3 بخش تشکیل می شود :

بخش نخست جنگ پشت حصار های شهر بوده که پیروزی ایرانیان انجامید .

بخش دوم محاصره طولانی مدت که برخی 8 سال و برخی 18 سال نوشته اند.

و سرانجام بخش سوم که ورود عربستانی ها به شهر و محاصره کهندژ و جنگ با کهندژنشینان به مدت دو سال بوده است . بخش سوم جنگ در شمال شوشتر و در منطقه کهندژ شوشتر و راه ها و کاربری های زیر زمینی شوشتر رخ داد .

اگر خائنی به نام سینه که برخی شهروندان شوشتر او را پیربلدی گویند ، راه های زیرزمینی شوشتر را به عرب ها نشان نمی داد ، عربستانی ها در همان مرحله دوم شکست سنگینی را پذیرا می شدند . سینه که یکی از کهندژنشینان شوشتر بود و برخی بر این باورند که او از بازماندگان ایلیمائید بوده ، برای آنکه محاصره شهر به پایان برسد ، با این شرط که او و خانواده اش در امان باشند ، راه های مخفی شهر را به عربستانی ها نشان داد . عربستانی ها به شهر راه پیدا کردند و کشتاری فراموش نشدنی را در تاریخ شوشتر بر جای گذاشتند . آنها خودشان را به کهندژ رساندند و با ایشان از در جنگ در آمدند . دیگر در شهر کسی زنده نمانده بود مگر گروهی تشکیل شده از چند هزار نفری  کهندژنشینان و مردم عادی که  به بخش های کهندژ و نزدیک آن پناه برده بودند . هرمزان ناچار برای آنکه جان مردم را نجات دهد . بر فراز یکی از برج های کهندژ فریاد بر آورد : ای تازیان ، من صد تیر در کمان دارم و هیچ کدام خطا نخواهد رفت . اینکه صد نفرتان را به کشتن دهم ، چه سود ؟ و این شد که هرمزان را اسیر کردند و در کوفه امروزی به علی بن ابی طالب سپردند . پس از چندی نیز به بهانه اینکه ترور شخصیت های اسلامی با برنامه ریزی های او انجام شده ، سر از تنش جدا کردند .