ادله منكرین نسخ:

1. نسخ در احكام خدا مستلزم یكی از دو امر محال است؛ زیرا شارع كه حكم اولی را تغییر می‌دهد یا به این جهت است كه حكمت و مصلحت را در مقام تشریع و قانونگذاری رعایت نكرده است و یا این‌كه سرنوشت كار را نمی‌دانسته و در نتیجه قانون در مقام اجراء با مشكل روبرو شده و به ناچار آن را نسخ كرده است و هر دو در مورد خداوند محال هستند.

جواب: گاهی حكمی كه از طرف خداوند تشریع می‌شود هدف از آن اجراء شدن آن حكم نیست بلكه هدفی دیگر در كار است مثل آزمایش و امتحان و یا اتمام حجت، در این موارد نسخ هیچ گونه محذور و و اشكالی ندارد؛ زیرا هر دو حكم در جای خود دارای حكمت و مصلحت هستند و برخلاف مصلحت یا ناشی از عدم اطلاع از حكمت نیست گاهی هم ممكن است حكمی براساس مصلحتی تشریع شود ولی پس از مدتی نسخ شود به این معنا كه از اول آن حكم در علم خداوند كوتاه و موقت بوده و پس از تمام شدن آن مدت رفع و تغییر آن اعلان شده است.[1]

2. خداوند كه می‌دانست این حكم محدود است و به نسخ منجر می‌شود پس چرا چنین قانونی را وضع كرد؟

جواب: خداوند با این كار می‌تواند افراد را امتحان كند كه آیا به این حكم عمل می‌كنند یا نه، مثل این‌كه خداوند حضرت ابراهیم را به ذبح اسماعیل امر فرمود. علاوه بر این‌كه ممكن است هدف از حكم اول بعث و اراده جدی بوده باشد و خواست كه این حكم اجراء شود مثل آیه نجوی كه مردم مأمور به صدقه دادن در موقع پرسش از رسول‌الله ـ صلی الله علیه و آله ـ بودند، و به این وسیله مسلمانان واقعی و منقاد محض از غیر آن معلوم شوند.

3. بعضی برای انكار نسخ به آیة: «لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَكِیمٍ حَمِیدٍ»[2] استدلال كرده‌اند، ترجمه این آیه می‌گوید: قرآن در معرض بطلان قرار نمی‌گیرد و از آنجا كه نسخ ابطال حكمی است كه در آیه‌ای آمده است پس طبق این آیه در قرآن نسخ وجود ندارد.

جواب: نسخ باطل نمی‌باشد تا آن‌كه ورود آن در قرآن خلاف این آیه باشد بلكه نسخ حق است و موافق با حكمت و مصلحت است.[3]

4. وجود آیات منسوخ در قرآن موجب گمراهی می‌گردد و برخی ندانسته‌ آیه منسوخ را مورد عمل قرار می‌دهند.

جواب: پی‌آمدهای جهل و نادانی افراد از خودشان نشأت گرفته و اگر اهل دانش باشند می‌توانند ناسخ را از منسوخ تشخیص بدهند، همان‌طوری كه جدا كردن آیات محكم و متشابه كار دشواری است امّا برای دانشمندان ثابت قدم كاری آسان است.

5. وجود آیات ناسخ و منسوخ در قرآن مستلزم وجود تنافی میان برخی آیات می‌شود و با آیه: «أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلافاً كَثِیراً»[4] سازگار نمی‌باشد چون این آیه تنافی و تضاد را در بین آیات نفی می‌كند.

جواب: وجود تنافی و تضاد در صورتی است كه ظاهری نباشد ولی اگر هر حكم منسوخی از نظر زمان و مکان با حكم ناسخ مغایرت داشت و هر كدام در جای خود دارای مصلحت زمانی خویش بود، در آن صورت دیگر تنافی وجود ندارد، وتعارض و تنافی بین آنها بدوی است و مستقر نمی‌باشد چنان‌كه معارضة خاص و عام و مطلق و مقید بد وی است و با تأمل قابل حل است.[5]

6. اصلاً وجود آیات منسوخ در قرآن چه فایده‌ای جز تلاوت لفظ بدون محتوی دارد؟

جواب: نفس وجود آیات منسوخ و ناسخ سیر تاریخی و مراحل تشریع احكام را نشان می‌دهد و این خود یك ارزش تاریخی دینی دارد كه مراحل تكامل شریعت را نشان می‌دهد. علاوه بر آن‌كه قرآن در جنبه‌های مختلف دارای اعجاز می‌باشد ومنحصر به جنبه تشریع احكام نمی‌باشد بلكه اعجاز بیانی قرآن هم از اهمیت بالایی برخوردار است و هر آیه‌ای سندی از اعجاز قرآن است.[6]

[1] . خویی، ابوالقاسم، محاضرات، قم، ناشر دارالهادی للمطبوعات، چاپ سوم، 1410ه‍ ، ج 5، ص 328.

[2] . فصلت/ 42.

[3] . حكیم، محمدباقر علوم قرآنی، ترجمه محمدعلی لسانی فشاركی، تهران، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی تبیان، چاپ اول، 1378، ص 211.

[4] . نساء/ 82.

[5] . معرفت، محمدهادی علوم قرآنی، (قم، موسسه فرهنگی التمهید، چاپ اول، 1378، ص 268.

[6] . همان.

تشابه نسخ و بدا
همین گونه است مساله «بدا» در تكوینیات، كه مردم بر حسب ظاهر برثبوت چیزی گمان داشته و از واقع بی خبرند كه تبدل می یابد و در موقع خود برآن آگاه می شوند وگمان می برند «بدا» حاصل گشته است لذا دو مساله نسخ و بدا در این جهت با هم یكسانند، جز آن كه نسخ در تشریعیات است و بدا در تكوینیات آیه مربوط به نسخ را یادآورد شدیم آیه مربوط به بدا در سوره رعد آمده: «یمحو اللّه مایشا و یثبت و عنده ام الكتاب»
سوره مبارکه رعد آیه رعد 39
یعنی خداوند بر می دارد آن چه را كه بر حسب ظاهر حالت ثبات دارد و ثبات می بخشد آن چه را كه بر حسب ظاهر حالت زوال دارد علم به ثبات و زوال واقعی هر چیز نزد خدا مضبوط است تفصیل این اجمال رادر جای خود آورده ایم.

اهمیت بحث نسخ موقعی روشن می گردد كه پذیرفته شود در قرآن آیات منسوخه در كنار آیات محكمه (غیر منسوخه) وجود دارد
 در این صورت برای یك محقق معارف قرآنی ضرورت می یابد تا آیات منسوخه را بشناسد و آن ها را از آیات محكمه جدا سازد یك فقیه كه در صدد استنباط احكام فقهی از قرآن می باشد، یا یك متكلم كه به دنبال دریافت معارف قرآنی می باشد، باید توان تشخیص آیات محكمه را داشته باشد یك فقیه در مقام فتوی و یك قاضی به هنگام صدور حكم، لازم است هوشیار باشد تا مبادا آیات منسوخه را مورد فتوی یا قضاقرار داده باشد.

اركان نسخ عبارتند از: منسوخ (حكم اول)؛ منسوخ‏به (حكم دوم)، و ناسخ، كه هریك داراى شروطى هستند.

بسیارى از متقدمان بر اثر بى ‏توجهى به حقیقت نسخ، آن را بر تخصیص و تقیید و جز اینها اطلاق كرده ‏اند

معنا، شرایط و اقسام نسخ كدام است؟
الف) نسخ در اصطلاح دینی، با الهام از معنای لغوی آن، عبارت است از برداشته شدن حكمی از احكامِ ثابتِ دینی، در اثر سپری شدن وقت و مدت آن، یعنی برداشتن حكم سابق كه بر حسب ظاهر، اقتضای دوام داشته، به وسیله تشریع حكم لاحق (بعدی) به گونه ای كه جایگزین آن گردد و امكان جمع میان هر دو نباشد.
ب) البته اگر حكمی ناسخ و باطل كننده حكم قبلی باشد باید دارای شرایطی باشد:
1) منسوخ (حكم اول) حكم شرعی باشد نه عقلی.
2) منسوخ، محدود به زمان معیّنی نشده باشد، یعنی به صورت حكم دایمی و همیشگی باشد.
3) زمان ناسخ (حكم دوم) متأخر از زمان منسوخ باشد. 4) میان حكم اول و دوم تعارض كلی و تام برقرار باشد به گونه ای كه امكان جمع میان هر دو حكم نباشد. 5) تشریع ناسخ از سوی شارع صورت گرفته باشد.
ج) اقسام نسخ؛
در میان مسلمانان در مورد وقوع نسخ اختلافی نیست؛ زیرا بیشتر احكام شرایع و ادیان گذشته دین مقدس اسلام نسخ شده است[1] و همچنین در خود دین اسلام نیز قسمتی از احكام نسخ شده و به جای آن احكام دیگری وضع گردیده است به عنوان مثال قرآن كریم به نسخ شدن حكمِ نخستین قبله كه پیامبر(صلی الله علیه وآله) و مسلمانان به سوی آن نماز می خواندند، تصریح می كند، و نسخ در این گونه موارد، مورد قبول تمام مسلمانان است. اختلاف در اقسام نسخ عبارت اند از:


1ـ نسخ فقط در ناحیه تلاوت باشد نه در حكم؛
 یعنی آیه ای داشته باشیم كه تنها تلاوت آن نسخ شده با شد و از قرآن حذف شده باشد ولی حكم آن باقی باشد.

2ـ نسخ در ناحیه تلاوت، و حكم باشد؛
این دو قسم، از نظر دانشمندان و علمای اسلامی مردود و نفی شده است و چنین نسخی در قرآن كریم وجود ندارد زیرا؛ اولا: قائل بودن به این نوع نسخ، همان عقیده به تحریف قرآن است، در حالی كه علما و دانشمندان اسلامی، بر عدم تحریف در قرآن اتفاق نظر دارند. ثانیاً: روایت كننده این اخبار، فقط یك نفر می باشد پس خبر واحد می باشد به عنوان مثال در مورد قسم اول فقط عمر (خلیفه دوم) آیه رجم را آورده و ادعا نموده كه از قرآن است، و در مورد قسم دوم، راوی آن فقط عایشه است، از این رو مسلمانان این ادعا را نپذیرفتند؛ زیرا قرآنی بودن یا نبودن چیزی با خبر یك نفر ثابت نمی شود، از طرفی هیچ كدام از بزرگان و مفسّران قرآن در آن زمان، چنین حرفی را تأیید نكرده اند.

3ـ نسخ فقط در ناحیه حكم باشد، نه در تلاوت؛
آن قسم از نسخ كه در قرآن انجام شده، این است كه آیه ای از آیات قرآن نسخ شود و مفهوم و حكم آن در میان مسلمانان واجب العمل نباشد و یا اصلا عمل نمودن به مفهوم آن جایز نباشد و از نظر تلاوت در قرآن ضبط شده باشد و مانند سایر آیات تلاوت شود.


اكثر دانشمندان و مفسّران این نوع نسخ را می پذیرند، مانند آیه ی 12 سوره ی مجادله كه معروف به آیه ی نَجوی است و در این آیه خداوند بر مسلمانان شرط فرموده كه اگر می خواهید با پیامبر(صلی الله علیه وآله) به صورت نَجْوی و درِگوشِ هم، صحبت كنید باید قبل از آن صدقه بدهید، یعنی طبق این آیه شریفه هر كس كه می خواهد با پیامبر(صلی الله علیه وآله) به صورت نجوی صحبت كند، بر او واجب است كه قبل از آن صدقه بدهد، در حالی كه این حكم توسط آیه بعدی آن یعنی آیه ی 13 همین سوره نسخ شده است؛ زیرا در آن آیه، خداوند حكم وجوب صدقه را از عهده ی مسلمانان برداشته است، از این رو آیه ی 13 این سوره ناسخ می شود، برای آیه ی 12، كه در اینجا فقط حكم آن برداشته شده است و الاّ تلاوت آن مانند بقیه ی آیات به اعتبار خود باقی است.

قبل از هز چیز باید تعریفی از این اصطلاح ارائه دهیم تا در خلال مباحث با مشکلی روبرو نشویم
حال ابتدا باید بریم سرغ تعریف نسخ:

نسخ در اصطلاح کنونی عبارت است از
«رفع حکم سابق،که بر حسب ظاهراقتضای دوام داشته،به تشریع حکم لاحق،به گونه ای که جای گزین آن گردد و امکان جمع میان هر دو نباشد».در این تعریف نکته هایی رعایت شده که باید مورد توجه قرار گیرد:
مقصود از حکم-چه منسوخ و چه ناسخ-حکم شرعی اعم از تکلیفی ووضعی است لذا هر گونه تغییر و تبدیلی که در امور خارج از محدوده احکام شرعی انجام گیرد،از موضوع بحث خارج است.