مسئله تعیین حقوق و وظائف بیگانگان یکی دیگر از موضوعات حقوق بین الملل خصوصی است که از دیرباز مورد بحث بوده است. در گذشته های دور برای بیگانگان حقوق روشن و فراوانی وجود نداشته است و تا همین اواخر، حقوق آنان عمدتا در پرتو معاهدات دو یا چند جانبه و رفتار متقابل معلوم می شده است و اخیرا حداقلی از حقوق برای آنان به عنوان یک الزام بین المللی در نظر گرفته شده است.

اما در نظام حقوق اسلام از همان آغاز و از چهارده قرن پیش، بیشترین و بهترین حقوق حتی به طور یکجانبه و به صورت یک اصل خود الزامی از طرف دولت اسلامی برای بیگانگانی که به شکل قانونی در قلمرو دولت اسلامی زندگی می کنند پیش بینی شده و در مقابل محرومیتی که از بعضی از حقوق ویژه اتباع دولت اسلامی دارند، از برخی وظائف مهم معاف شده اند.

دین مبین اسلام بر اقلیت با نظر مثبت نگاه كرده است
از همان ابتدای اسلام اقلیت در كنار مسلمین بوده و هست و برخی ادعاهای واهی دشمنان اسلام كه خلاف آن را تبلیغ میكنند نبوده و نیست چون اساس اسلام بر مودت و دوستی و صلح بوده است مگر اینكه خود آنها قانون و تعهدی كه داده اند را زیر پا بذارند و خود شروع كننده شكستن تعهد خود باشند

قرآن كریم , مسلمانان را از اینكه دوستى و سرپرستى غیر مسلمانان را بپذیرند سخت بر حذر داشته است , نه از باب اینكه دوست داشتن انسانهاى دیگر را بد بداند و طرفدار بغض مسلم نسبت به غیر مسلم در هر حال و مخالف نیكى با آنها باشد , قرآن صریحا مى گوید :
لا ینها كم الله عن الذین لم یقاتلوكم فى الدین و لم یخرجوكم من دیاركم ان تبروهم و تقسطوا الیهم , ان الله یحب المقسطین ( ممتحنه  آیعه 8 )
خداوند باز نمى دارد شما را از كسانى كه با شما در دین مقاتله و جنگ نكرده اند و شما را از خانه هاتان بیرون نرانده اند كه نیكى كنید نسبت به آنان و دادگرى كنید , همانا خداوند دادگران را دوست دارد
اسلام نمى گوید كار محبت آمیز و كار نیكتان منحصرا باید درباره مسلمین باشد و به هیچ وجه خیرى از شما به دیگران نرسد , دینى كه پیغمبرش به نص قرآن([ رحمة للعالمین]( است , كى مى تواند چنین باشد ؟ ولى یك مطلب هست و آن اینكه مسلمانان نباید از دشمن غافل شوند , دیگران در باطن , جور دیگرى درباره آنان فكر مى كنند , تظاهر دشمن به دوستى با مسلمانان , آنان را غافل نكند و موجب نگردد كه آنان دشمن را دوست پندارند و به او اطمینان كنند
مسلمان همواره باید بداند كه عضو جامعه اسلامى است , جزئى است از این كل جزء یك كل و عضو یك پیكر بودن خواه ناخواه شرایط و حدودى را ایجاب مى كند غیر مسلمان عضو یك پیكر دیگر است عضو پیكر اسلامى روابطش با اعضاى پیكر غیر اسلامى باید به نحوى باشد كه لااقل با عضویتش در پیكر اسلامى ناسازگار نباشد , یعنى به وحدت و استقلال این پیكر آسیبى نرسد پس خواه ناخواه نمى تواند روابط مسلمان با غیر مسلمان با روابط مسلمان و مسلمان یكسان و احیانا از آن نزدیكتر باشد.

تفاوت نظام اخلاقى اسلام با دیگر نظامها

اختلاف نظام اخلاقى اسلام با نظامهاى دیگر به مفهوم برنمى‏گردد; یعنى در معناى سعادت اختلافى نیست. همچنین در اصل این كه آدمى در طلب سعادت خود است جاى اختلاف نیست. اما از آنجا كه سعادت، یك شى‏ء عینى و موجود خارجى و یا حتى یك حیثیت نفسانى و پدیده روحى و روانى نیست تا به آسانى بازشناسى شود، زمینه اختلاف در شناسایى مصداق آن زیاد است. مفهوم سعادت از دوام و شدت مطلق یا نسبى لذت انتزاع مى‏شود. اما تشخیص مصداق آن به نگرش عام جهان شناسانه هر مكتب بستگى دارد.

قرآن كه حیات آدمى را نامحدود، و سهم اصلى زندگى انسان را به بعد از مرگ مربوط مى‏داند مصداق سعادت و فلاح را در ارتباط با حیات اخروى بازشناسى مى‏كند. ماده سعادت كه فقط یك بار در قرآن آمده است‏بر سعادت اخروى تطبیق شده است.»

اصل رابطه انسان با مبدا و معاد، ركن نظام اخلاقى اسلام است. سعادت كه غایت زندگى انسان است از دیدگاه قرآن از مبدا هستى سرچشمه مى‏گیرد و در حیات اخروى (معاد) ظهور تام مى‏یابد. به این دلیل است كه قرآن همواره سعادت انسان را كه در آخرت ظهور تام دارد به خداوند نسبت مى‏دهد: «... اولئك لهم اجرهم عند ربهم...»  (آل‏عمران/۱۹۹).

گشودن حساب آخرت در حوزه داورى اخلاقى به این معنا خواهد بود كه تاثیر هر فعل مورد نظر را باید علاوه بر حیات این جهانى انسان، در حیات اخروى او هم سنجید و این كارى دشوار است. این دشوارى از آنجا ناشى مى‏شود كه آدمى از چگونگى زندگى اخروى (صرف نظر از اطلاعهایى كه وحى مى‏دهد) و عوامل مؤثر در آن بى‏خبر است.

اسلام و بت پرستی

«وَ اِنْ کَادُوا لَیَفْتِنُونَکَ عَنِ الَّذِی اَوْحَیْنا اِلَیْکَ لِتَفْتَرِیَ عَلَیْنا غَیْرَهُ» (اسراء، 73)

یعنی: نزدیک بود آنها تو را [با وسوسه های خود] از آنچه بر تو وحی کرده ایم بفریبند تا آن چیزی را که ما نگفته ایم، بگویی.

از ابن عباس نقل است که گفت:

این آیه درباره هیأت اعزامی بنی ثقیف که نزد پیامبراکرم صلی الله علیه و آله آمده بودند، نازل شده است.

جریان چنین است:

عده ای از بنی ثقیف نزد پیغمبر صلی الله علیه و آله آمدند و سؤال های گوناگونی کردند و گفتند: ما مسلمان می شویم ولی یک سالْ «بتِ لات» را خدمت کنیم. شما نیز همان طوری که حرمت مکه و درختان و پرندگان و درندگان آن را دارید، وادیِ ما را هم محترم شمرید.

پیغمبر گرامی صلی الله علیه و آله از پذیرفتن این دو پیشنهاد امتناع کردند و جوابی به آنان ندادند.

بنی ثقیف برای انجام خواسته خود پافشاری کردند و گفتند: ما دوست داریم که عرب بداند و بشنود که شما به ما لطف کردید و تقاضای ما را پذیرفته اید و به ما چیزی اعطا فرموده اید که به دیگران نداده اید، ممکن است بفرمایید که خداوند مرا به این کار دستوری داده است. بنی ثقیف آن قدر به حضرت احترام گذاردند و نرمی کردند تا به مقصود خود برسند و نظرات خویش را به حضرت تحمیل نمایند.

اما پیغمبراکرم صلی الله علیه و آله در پاسخ دادن به آنان امساک کرد، زیرا ناخوش می داشت که اگر خواسته آنان را رد کند، ایشان بروند و از قبول اسلام سر باز زنند. چرا که حضرت بسیار دوست داشت که همه انسان ها به اسلام بگروند، لذا بر آن بود که به خواسته آنان میل کند و آن را برآورده سازد. پس خداوند عزّ و جلّ این آیه را فرو فرستاد.

«وَ اِنْ کادَو لَیَفْتِنونَکَ....» [پس پیامبر خواسته آنان را رد کرد.]

شهید مطهرى درباره ویژگى هاى اسلام مى نویسد: دیدگاه اسلام از نظرشناخت شناسى چنین است: 
1ـ بشر می‌تواند جهان و حقایق آن را بشناسدو خود مشوق آن است... .
2ـ شناخت حقایق جهان از این راه ها ممكناست: طبیعت یا آیات آفاقی،‌انسان یا آیات انفسی، تاریخ یا سرگذشت اجتماعى اقوام و ملل و عقل... .
3ـ ابزار شناخت عبارتند از: حواس، قوة تفكرو استدلال، تزكیه و تصفیه نفس و مطالعه‌آثارعلمى دیگران.
4ـ موضوعات شناخت عبارتند از: خدا، جهان طبیعت، انسان با جامعه و زمان. از نظر جهانبینى و انسان شناسى عبارت است از: 1ـ جهان واقعیتش از خدا است. یعنى تمام واقعیتش انتساب به حق است. 2ـ واقعیتش و نسبتش به حق یكى است. 3ـ این واقعیت متغیر و متحركاست. 4ـ واقعیت هاى این جهان درجه تنزل یافته و مرتبه نازله واقعیات جهانى دیگر است كه جهان غیب نامیده می‌شود.
5 ـ این جهان ماهیت «به سوى اویی» دارد؛یعنى همان طور كه از اوست به سوى او هم هست... .
6ـ جهان داراى نظام متقن علّى و معلولى وسببى و مسببى است. فیض الهى و قضا و قدر اوبه هر موجودى تنها از مسیر علل و اسباب خاص خود او جریان مى یابد... .
7ـ جهان یك واقعیت هدایت شده است. تمام ذراتجهان در هر مرتبه اى كه هستند از نور هدایتبرخوردارند.
8ـ بعد از این جهان جهانى دیگر است... .
9ـ روح انسان حقیقتى جاودانه است.
10ـ انسان ها به حسب خلقت مساوى آفریده شده اند، تنها ملاك فضیلت، علم، جهاد و تقوااست.

11ـ انسان ها به حسب اصل خلقت از یك سلسله استعدادهاى فطرى از جملهفطرت دینى و اخلاقی برخوردارند.
12ـ به حكم این كه هر فردى بالفطره انسان متولد می‌شود. در هر انسانى استعداد توبه و بازگشت و پند پذیرى هست... .
13ـ انسان ها همواره در عمق جانشان یك تضاددرونى (تضاد بین عقل و هواى نفس) دارند ومختار و آزادند، لذا مسئولیت دارند.
14ـ جهان زیر چتر ارادة خداوند واحد است... . از نظر ایدئولوژی: ایدئولوژی اسلام همه جانبه،‌جامع و فراگیر است، در آن اجتهادراه دارد، از سماحت و سهولت برخوردار است. زندگى گرا است(نه زندگى گریز)، اجتماعىاست و مقررات اجتماعى دارد. در عین اجتماعى بودن،‌حقوق و آزادى فردى را محترم مى شمارد... .

از مسائل بسیار پر سر و صدا در مورد اسلام، چگونگی رفتار با اقلّیت های دینی است. آگاه نبودن برخی افراد از قانون اسلامی در این زمینه از یک سو، و تبلیغات ناروای دشمنان از سوی دیگر، این موضوع را در هاله ای از ابهام قرار داده است. دشمنان اسلام برای دور کردن پیروان خود از این دین، همواره این آیین را به خشونت متّهم می کنند. این در حالی است که به گفته یکی از نویسندگان، «این حقیقت آشکار است که روح تسامح و اغماض و مدارا نسبت به کسانی که دارای کتابی بوده اند، جزء لاینفک تعلیمات محمّد است.»

شرح ستم ها و ناروایی هایی که در طول تاریخ بر اقلّیت های مظلوم یا بیگانگان بی پناه رفته است، به رساله ای مستقل نیاز دارد، اما به اجمال می توان گفت: اقلّیت هایی که در قلمرو حکومت های نژادی یا مذهبی زندگی می کرده اند ـ جز در موارد نادر ـ وضع ناگواری داشته اند. کشتار اقلّیت مسیحی نجران و سوزاندن آن ها به وسیله یهودیان یمن، که از مرز ده ها هراز نفر گذشت، قتل عام یهودیان به وسیله مسیحیان رومی و اخراج دسته جمعی آنان، نمونه هایی از این موضوع است. علاوه بر این، در بسیاری از کشورهای مسیحی، یهودیان از تمام حقوق مدنی محروم بوده اند. در دائرة المعارف بریتانیکا چنین آمده است: «تمام قسمت های غربی اروپا تا قرن شانزدهم، بر روی یهود بسته بود; تنها در قسمتی از شمال ایتالیا و قسمت ناچیزی از آلمان و فرانسه، یهود بهره ای از آزادی داشت.»

این وضعیت در دوران سیادت اروپا نیز ادامه داشت. در سال 1648م. قانونی از پارلمان انگلستان گذشت که مطابق آن، هرکس عقیده ای مخالف تثلیث ابراز کند، به اعدام محکوم شود. در سال 1688م. با معرفی «پروتستان» به عنوان مذهب رسمی انگلستان، مقرّر شد که هیچ مسیحی کاتولیک حق ندارد در قلمرو حکومت انگلستان به مراسم مذهبی خود عمل کند. در فرانسه، تا اواخر قرن هفدهم میلادی مطابق قانون کاتولیک، پروتستان ها تنگناهای شدیدی تحمّل می کردند; آن ها حتی برای دفن مردگانشان آزاد نبودندو تنهادر مواقع خاص، اجازه چنین کاری به آنان داده می شد.

نمونه ای بارز از  برخورد ائمه با اقلیت های دینی

امام صادق(علیه السلام) در یکی از مسافرت ها، مردی را مشاهده کرد که در گوشه ای افتاده و درمانده است. آن حضرت به هم سفرش فرمود: گمان می کنم این مرد تشنه باشد، او را سیراب کن. او رفت و برگشت و به امام عرض کرد: این مرد یهودی است، به او آب ندادم، امام(علیه السلام) از شنیدن این حرف حالش دگرگون شد، با ناراحتی فرمود: مگر انسان نیست؟!
 در منابع معتبر اسلامی، نمونه های متعددی از این رفتارها نقل شده اند.

سیاست صلح جویانه پیامبر گرامی(صلی الله علیه وآله) و مسلمانان در رفتار با اقلّیت های دینی فقط به دلیل حزم و احتیاط نبوده، بلکه این یک حقیقت آشکار و انکارناپذیری است که روح مدارا و تسامح در خصوص اهل کتاب را در آموزه های اصیل اسلامی نشان می دهد;
 چرا که اسلام به دلیل احترام خاصی که برای پیامبران الهی قایل است، پیروان واقعی آن ها را نیز به دیده احترام می نگرد. سیره عملی پیامبر گرامی و جانشینان بر حق آن حضرت و مسلمانان راستین گواهی بر مدعاست.

 
از دستاوردهای مهم رعایت پیمان و وفای به عهد ، برقراری امنیت ، عدالت اجتماعی و حفظ حقوق همه اقشار جامعه است .

 اسلام اهل کتاب را به همکاری فرا می خواند و از آنان می خواهد که با در نظر گرفتن نقاط اشتراک ، درکنار مسلمانان ، به همزیستی مسالمت آمیز ادامه دهند .

در آیه 64 سوره آل عمران می فرماید :

 " بگو ای اهل کتاب ، بیایید به سوی سخنی كه میان ما و شما یكسان است ، كه جز خدای یگانه را نپرستیم و چیزی را همتای او قرار ندهیم و بعضی از ما بعض دیگر را غیر از خدای یگانه به خدایی نپذیرد ..."


به این ترتیب ، درکنار مؤمنان به اسلام ، پیروان سایر ادیان آسمانی ، از امنیت و آرامش برخوردار خواهند بود . یعنی همانگونه که مسلمانان در کشور اسلامی خود ، از آسایش بهره مند هستند ، دیگر گروههایی که در جامعه اسلامی زندگی می کنند ، باید از چنین حقی برخوردار شوند . این همان اصل همزیستی مسالمت آمیز و احترام به حقوق انسانهاست .


" شیخ شلتوت " ، فقیه بزرگ مسلمان در این باره می گوید : « اسلام سیاست صلح جویانه را به مسلمانان توصیه کرده تا هم بر روابط خودشان با یکدیگر حاکم باشد و هم بر روابطشان با دیگر ملتها / بدین لحاظ ، صلح به عنوان رابط میان انسانها ، زمینه همکاری و تعامل آنها را با یکدیگر فراهم می آورد . اسلام تنها چیزی که از غیر مسلمانان می خواهد این است که برای پیروان آیین اسلام مزاحمت ایجاد نكنند ، ولی هرگز از آنها ( غیرمسلمانان ) نخواسته كه با زور و اکراه مسلمان شوند . »

امام سجاد (ع) در بیان حقوق اقلیتها ، آنان را گرامی می دارد و از مسلمانان می خواهد که از ستم به آنها بپرهیزند و به آنچه که با آنان عهد بسته اند ، وفا كنند .
زیرا که آنها در پناه خدا و رسول او هستند و اگر به آنها ظلم و بی وفایی شود ، پیامبر خود در روز قیامت با ستمگران مخاصمه خواهد کرد . وفای به عهد ، از ارزشهای مهم اخلاقی است . اسلام به رعایت پیمانها و معاهده ها ، بسیار اهمیت داده و پیمان شکنی و خیانت در معاهده را مورد نکوهش قرار می دهد . آیه ای از قرآن کریم نیز اهمیت این موضوع را این چنین بیان می کند : « ای کسانی که ایمان آورده اید ، به پیمانهای خود وفا کنید . »

حقوق اقلیت‌ها در اسلام

از همان آغاز طلوع اسلام و تشکیل جامعه‌مسلمین و به‌وجود آمدن جوامع اسلامی، جمعیت‌ها و گروه‌هایى از پیروان ادیان مختلف بدون آنکه به اسلام بگروند در کنار مسلمین در سرزمینهاى اسلامى باقى مى‌مانند و زندگى با مسلمانان را از مهاجرت یا مسلمان شدن ترجیح مى‌دادند ولى با گسترش سریع اسلام در میان ملل مختلف جهان و رشد فوق‌العاده امت اسلامى و توسعه دارالا‌سلام، اقلیت‌هاى دینى على‌رغم آزادى‌ها و زندگى قابل قبولى که داشتند چندان رشدى نیافتند. عده‌اى از آنها به مرور زمان مسلمان شدند و بسیارى هم پیوستگى و خلاقیت و علاقه به توسعه و فعالیت دینى را از دست دادند. در تاریخ اسلام ما به کمتر موردى بر مى‌خوریم که اقلیت هاى دینى براى احقاق حقوق و آزادى‌هاى خود دست به مبارزه و قیام و درگیرى‌هاى منظم زده باشند و موارد بسیار نادرى که دیده مى‌شود به‌ جریان‌ها و روابط سیاسى خاصى مربوط مى‌شود که به دور از مسائل اسلامى بوده است. موقعیت تاریخى اقلیت‌هاى دینى در میان جوامع اسلامى و دارالا‌سلام با تهاجم فرهنگى غرب به اسلام با اعجابى باورنکردنى مورد سوال قرار گرفت و از آنجا که علت واقعى آن که نفى اجبار وتحمیل دین و روح همزیستى و مسالمت و اعطاى حقوق و آزادى‌هاى بیشتر و بالاخره جاذبیت اسلام و شیوه‌هاى منطقى دعوت در اسلام بود، براى دنیاى غرب ناآشنا و یا غیرقابل اعتراف بود، ناگزیر به تفسیرى نادرست در اسلام از این جریان شکوه‌مند تاریخى پرداختند.