چرا از نهج البلاغه دوریم؟!

ما كه چنین گنجی در خانه داریم چرا تهی دستیم؟ ما كه چنین چشمه زلال و گوارا و جوشنده ای در دسترس داریم چرا تشنه ایم؟ ما كه دارای این میراث بزرگ اسلامی هستیم چرا  دست به سوی دیگران دراز می كنیم؟ و پاسخی جز این ندارد كه:

نهج البلاغه را نشناخته ایم و بر ارزش واقعی این مجموعه بزرگ واقف نگشته ایم.

و عجیب این كه نهج البلاغه در دیار خویش در میان شیعیان علی (علیه السلام)، حتی در حوزه های علمیه شیعه غریب و تنهاست. همچنانكه خود علی (علیه السلام)غریب و تنهاست. بدیهی است اگر محتویات كتابی و یا اندیشه ها و احساسات و عواطف شخصی با دنیای روحی مردمی سازگار نباشد، این كتاب یا آن شخص در عمل تنهاست و بیگانه می ماند و هر چند نامشان با هزاران تجلیل و تعظیم برده شود.

چرا نهج البلاغه چنین كششی دارد؟

1- نهج البلاغه ، همه جا سخن از همدردی با طبقات محروم و ستمدیده انسانها است. سخن از مبارزه با بی عدالتی و ظلم و طاغوتهاست.

2- نهج البلاغه همه جا در مسیر آزادی انسانها گام بر می دارد. آزادی از زنجیر اسارت هوا و هوسهای سركش، از زنجیر اسارت ستمگران خودكامه، طبقات مرفه پرتوقع، جهل و بی خبری، كه انسان را به لذت و بدبختی می كشاند، و هشدار می دهد كه هر جا نعمتهای فراوانی روی هم انباشته است حقوق از دست رفته ای در كنار آن به چشم می خورد.

3- جذبه های عرفانی نهج البلاغه چنان است كه ارواح تشنه را با زلال خود آن چنان سیراب و مست می كند كه نشئه شراب طهورش را به لرزه می اندازد ، لرزه ای دردناك و در عین حال لذت بخش.

4- در هر میدانی گام می نهد چنان سخن را ادا می كند و دقایق را مو به مو شرح می دهد كه گویی گوینده متخصص همین موضوع بوده است . لیكن از امتیازات سخنان امام علی (علیه السلام) این است كه محدود به زمینه خاصی نیست در شرح اسماء و صفات الهی به چهره یك فیلسوف مجسم می شود كه فقط از توحید سخن گفته، در خطبه جهاد، فرمانده و افسر شجاع و دلاوری را می بینیم كه دقیقترین تاكتیكها را تشریح می كند. در مسند حكومت و رهبری راه وصول به یك آرامش اجتماعی و سیاسی و نظامی را با پخته ترین عبارات بیان می كند و در مسند درس و اخلاق عباراتی محكم، عمیق و نافذ برای سالكان می گوید كه مرد وارسته ای چون ((همام)) پس از شنیدن آن صیحه ای می زند و نقش زمین می شود.

به اقرار اغلب دانشمندان و نویسندگان و ادبای حتی معاصر غیر شیعی عرب، زیباترین متن عرب است.

سخنانی كه از نظر ادبی در اوج زیبایی و از نظر فكر در عمق بسیار و از نظر اخلاق سرمشق و نمونه است،

در آن عباراتی هست كه هر خواننده ای اقرار می كند كه در بشریت نظایر این عبارات وجود ندارد.

این مجموعه زیبا و نفیس كه روزگار از كهنه كردن آن ناتوان است و گذشت زمان و ظهور افكار و اندیشه ای نوتر و روشن تر بر ارزش آن افزوده، منتخبی است از خطابه ها و دعاها، وصایا، نامه ها و  جمله های كوتاه مولای متقیان علی (ع) كه بوسیله سید شریف رضی در حدود هزار سال پیش گردآوری شده است.

او از نظر خودش آنهایی كه از جنبه بلاغت برجستگی خاصی را داشته اند انتخاب كرده، از اینرو این منتخب را نهج البلاغه نام نهاد. كلمات امیرالمؤمنین (ع) از قدیم ترین ایام با دو امتیاز همراه بوده است.

1- فصاحت و بلاغت

2- همه جانبه بودن (چندی بعدی بودن) توأم شدن ایندو با هم سخن علی (ع) را در حد اعجاز قرار داد و به همین جهت سخن علی (ع) در حد واسط كلام مخلوق و كلام خالق قرار گرفته  ((فوق كلام المخلوق و دون كلام الخالق))

نهج البلاغه را باید از طریق بزرگان مان بشناسیم  بزرگانی همچون امام عزیزمان که فرمودند:

 «ما مفتخریم كه كتاب نهج البلاغه كه بعد از قرآن بزرگترین دستور زندگی مادی و معنوی و بالاترین كتاب رهایی بخش بشر است و دستورات معنوی و حكومتی آن بالاترین راه نجات است، از امام معصوم ماست. (امام خمینی (ره)»

 نهج البلاغه مرهمی است بر دردهای جانكاه بشریت.

نهج البلاغه داروی مؤثری است بر تلطیف روح انسانها و مبارزه با خشونتها.

نهج البلاغه اثری است به درخشندگی آفتاب، به لطافت گل، به قاطعیت صاعقه، به غرش طوفان و برق، به تحرك امواج، به بلندی ستارگان دوردست بر اوج آسمانها.

نهج البلاغه در حقیقت فرزند قرآن است.

حضرت علی (ع) در نهج البلاغه چگونه از سكوت خود یاد می كند؟


علی از این سكوت به تلخی یاد می كند و آن را جا نكاه و مرارت بار می خواند:

«وَ اَغْضَیْتُ عَلَی الْقَدْیَ وَشَربْتُ عَلَی الشَّجی وَ صَبَرْتُ عَلی اَخْذِ الْكَظَم وَعَلَی اَمَرَّ مِنْ طَعْمِ الْعَلْقَمْ؛ (نهج‏البلاغه، خطبة 26)

خار در چشمم بود و چشمها را بر هم نهادم، استخوان در گلویم گیر كرده بود و نوشیدم، گلویم فشرده می شد و تلختر از حنظل در كامم ریخته بود و صبر كردم».


      سكوت علی، سكوتی حساب شده و منطقی بود نه صرفاً ناشی از اضطرار و بیچارگی؛ یعنی او از میان دو كار، بنا به مصلحت یكی را انتخاب كرد كه شاقتر و فرساینده تر بود. برای او آسان بود كه قیام كند و حداكثر آن بود كه به واسطة نداشتن یارو یاور، خودش و فرزندانش شهید شوند. شهادت آرزوی علی بود و اتفاقاً در همین شرایط است كه جمله معروف را ضمن دیگر سخنان خود به ابوسفیان فرمود: «وَاللهِ لَابْنُ اَبیطالِبِ انَسُ بِالْمَوتِ مِنَ الطَِّفلِ بِثَدیِ اُمَّةِ؛ (نهج‏البلاغه، خطبة 5)به خدا سوگند كه پسر ابوطالب مرگ را بیش از طفل پستان مادر ، دوست می دارد».
      علی با این بیان به ابوسفیان و دیگران فهماند كه سكوت من از ترس مرگ نیست، از آن است كه قیام و شهادت در این شرایط بر زیان اسلام است نه به نفع آن. علی خود تصریح می كند. كه سكوت من حساب شده بود؛ من از دو راه، آن را كه به مصلحت نزدیكتر بود انتخاب كردم:
      «وَ طَفِقْتُ اَرْ تَإی بَیْنَ اَنْ اَصولَ بِیَدٍ جَذّاءَ ساَوْ اَصْبِرَ عَلی طَخْیَةٍ عَمْیاءَ. یَهْرَمُ فیهَا الْكَبیرُ وَ یَشیبُ فیهَا الصَّغیرُ وَ یَكْدَحُ فیهَا مُؤْمِنٌ حَتّی یَلْقی رَبَّهُ، فَرَایْتُ اَنَّ الصَّبْرَ عَلی هاتا اَحْجی، فَصَبَرْتُ وَ فِی الْعَیْنِ قَدْیً وَ فِی الْحَلْقِ شَجیً؛(نهج‏البلاغه، خطبة 3) در اندیشه فرو رفتم كه میان دو راه كدام را برگزینم؟ آیا با كوته دستی قیام كنم، یا بر تاریكی ای كور صبر كنم، تاریكی ای كه بزرگسال در آن فرتوت می شود و تازه سال پیر می گردد و مؤمن در تلاشی سخت تا آخرین نفس واقع می شود. دیدم صبر بر همین حالت طاقت فرسا عاقلانه تر است، پس صبر كردم درحالی كه خواری درچشم و استخوانی در گلویم بود».
      مجموعه آثار شهید مطهری ج14 ـ سیری در نهج البلاغه صفحه485،شهید مطهری

 

به نظر حضرت علی ـ علیه السلام ـ علم بهتر است یا ثروت؟
علم.
حضرت علی ـ علیه السلام ـ خطاب به كمیل می‌فرماید: «ای كمیل علم بهتر از مال است،(چون): 1.علم تو را پاسداری می‌كند ولی تو باید مال را حفظ كنی. 2. مال با انفاق كم می‌شود ولی علم با انفاق افزون می‌گردد.3. دست پروردگار مال به مجرد زوال مال از از بین می‌روند(ولی شاگردان علم پایدارند). 4. ای كمیل بن زیاد! شناخت علم آیینی است كه با آن جزا داده می‌شود، بوسیله آن انسان در دوران حیات، اطاعت فرمان خدا می‌كند و بعد از وفات نام نیك از او می‌ماند، و علم حاكم است و مال محكوم.»

بدانید، كه دنیا سرایى است كه كس از گزند آن در امان نماند، مگر به اعمال نیكى كه هم در دنیا به جاى مى آورد. رهایى نیست براى كسى كه در انجام دادن اعمال ، همه همتش دنیا باشد.
 اهل دنیا گرفتار دنیا شده اند تا امتحان خود را بدهند. آنچه از دنیا، براى دنیا، مى گیرند، باید كه واپس نهند و حساب آن پس دهند.
و آنچه از دنیا براى توشه آخرت مى گیرند، چنان است ، كه آن را پیشاپیش فرستاده اند و در آن جهان از نعمت آن بهره یابند. دنیا در نزد خردمندان همانند سایه زوال ظهر است ، كه هنوز گسترده نشده ، روى به كوتهى نهد و هنوز افزون نشده ، نقصان پذیرد.

نهج البلاغه خطبه 62

حضرت علی (ع) در خطبه 32 نهج البلاغه اهل دنیا را به 4گروه تقسیم كرده است:


      گروه اول
 مردمی آرام و گوسفند صفت میباشند و هیچ گونه تباهكاری (نه به صورت زور و تظاهر و نه به صورت فریب و زیر پرده) از آنها دیده نمی شود، ولی تنها به این دلیل كه عرضه اش را ندارند؛ اینها آرزویش را دارند، اما قدرتش را ندارند.


      گروه دوم،
 هم آرزویش را دارند و هم همت قدرتش را؛ دامن به كمر زده، پول و ثروت گرد می آورند یا قدرت و حكومت به چنگ می آورند و یا مقاماتی را اشغال میكنند و از هیچ فسادی كوتاهی نمیكنند.

      گروه سوم
گرگانی هستند در لباس گوسفند، جو فروشانی هستند گندم نما، اهل دنیا، اما در سیمای اهل آخرت؛ سرها را به علامت قدس فرو می افكنند، گامها را كوتاه برمی دارند، جامه را بالا می زنند، در میان مردم آنچنان ظاهر می شوند كه اعتمادها را به خود جلب می كنند و مرجع امانات مردم قرار گیرند.

      گروه چهارم
در حسرت آقایی و ریاست به سر می برند و در آتش این آرزو می سوزند، اما حقارت نفس، آنان راخانه نشین كرده است و برای اینكه پرده روی این حقارت بكشند به لباس اهل زهد در می آیند.


      علی (ع) این چهار گروه را علی رغم اختلافاتی كه از نظر برخورداری و محرومیت، و از نظر روش و سبك، و از نظر روحیه دارند جمعاً یك گروه می داند:
اهل دنیا،
 چرا؟

 برای اینكه همه آنها در یك خصیصه مشتركند و آن اینكه همه آنها مرغانی هستند كه به نحوی مادیات دنیا آنها را شكار كرده و از رفتار و پرواز انداخته است، انسانهایی هستند اسیر و برده.



      مجموعه آثار شهید مطهری ج14 ـ سیری در نهج البلاغه صفحه564،شهید مطهری