مقدمه ی تحـــریر : مطالعه زندگینامه و سیر آثار واروژان؛ هنرمند بزرگ موسیقی پاپ ایران، من را برآن داشت تا یادبودی -هر چند کوچک و مختصر- برای این هنرمند ارزنده در « وبلاگ تحـــریر » داشته باشم تا موسیقی دوستان دیگر نیز با هنر و توانایی های این هنرمند فقید آشنا شوند.
با توجه به پیشینه « وبلاگ تحـــریر » شاید مطلب این شماره -بدلیل پرداختن به آثار و زندگی یکی از هنرمندان موسیقی پاپ- برای خوانندگان وبلاگ و دوستانی که طی این چند ساله با تحـــریر و مطالبش همراه بوده اند کمی نا آشنا و غیر منطقی به نظر برسد، اما بی شک آشنایی هرچه بیشتر با یکی از مفاخر موسیقی ایران خالی از لطف نخواهد بود.
به هر جهت خط مشی عمده ی « تحـــریر » ترویج و اشاعه فرهنگ موسیقی « فاخر » و « اصیل » بوده و موسیقی « واروژان » بی تردید در این رده از موسیقی ها جای می گیرد ...
واروژ هــاخباندیان (واروژان)
زمان تولد: ســــــــال 1315
محــــــل تــــولد: قـــــــزوین
بیوگرافی
«واروژ هاخباندیان» ملقب به «واروژان» در خانوادهای ارمنی متولد شد. در دو سالگی مادرش را از دست داد. بعد از اتمام تحصیلات مقدماتی، وارد مدرسه عالی موسیقی تهران شد و زیر نظر آموزگارانی چون: روبن، گریگوریان و لودویک وازل موسیقی را فرا گرفت. پس از پایان این دوره، با بورسیهای که از رادیو و تلویزیون آن سالها گرفت، راهی ینگه دنیا شد.
«واروژان» در آمریکا مشغول به تحصیل در رشتهی «آرانژمان موسیقی و تنظیم آهنگ» شد و در سال ۴۳ به ایران بازگشت. بورسیهی رادیو و تلویزیون، تعهد خدمت در یکی از شهرهای جنوبی را برایش ارمغان داشت. بعد از گذراندن تعهدش، به پایتخت بازگشت. در سالهای ابتدایی دههی پنجاه، ذائقهی موسیقی روز ایران کمکم به سمت موسیقی پاپ تمایل پیدا کرد و «واروژان» سلطان بیرقیب این نوع موسیقی گردید. وی چه با ساخت ملودی و چه تنظیم آثار دیگران، صاحب شناسنامهای پربار در این حیطه شد.
شروع کار
در سال ۱۳۴۷ برای اولین بار برای فیلم «جهنم سفید» به کارگردانی «ساموئل خاچیکیان» موسیقی نوشت.
علاقهاش به این حیطه (موسیقی فیلم) باعث شد که این کار را به صورت حرفهای ادامه دهد. در ادامه این تجربیات در فیلم «حسن کچل» ساختهی «علی حاتمی» (۱۳۵۰) که به عنوان اولین فیلم موزیکال سینمای ایران شناخته شده، همراه با بابک افشار، پرویز اتابکی و اسفندیار منفردزاده، موسیقی متن این اثر را خلق کرد. در این فیلم عهدیه، کوروس سرهنگزاده، مهتاب، سوسن و افشین آواز خواندند.
«واروژان» برای اولین بار روی ترانهی «بدرود» ایرج جنتی عطایی و صدای ویگن، ملودی ساخت و آن را تنظیم کرد.
او کار خود را با انجام تنظیم آهنگهایی برای رادیو آغاز کردو سپس برای ساخت آهنگ برای یکی از برنامه های تلویزیون « زنگوله ها » (کشف صداهای تازه در تلویزیون) انتخاب شد. این آغاز کار واروژان در ترانه بود. یکی از اولین آثار او ترانه «قصه دو ماهی» از ترانه های شهیار قنبری با صدای گوگوش بود که اولین ترانه موسیقی نوین ایران است. این همکاری ادامه پیدا کرد و روز به روز بر تعداد ترانه سرایان و آواز خوانانی که می خواستند با او همکاری کنند بیشتر می شد.
کارنامه هنری
فعالیت های درخشان او با گوگوش و شهیار قنبری معجزه آفرید . همکاری واروژان با گوگوش وشهیار منجر به ساخت ترا نه ی «حرف» گردید . ترانه ای که عنوان بهترین آهنگساز سال را در سال ۱۳۵۴برای او به ارمغان آورد. در همان سال نیز جایز ه ی پنجمین جشنواره ی سپاس را برای ساخت موسیقی فیلم کندو (فریدون گله) از آن خود کرد.
شهیار قنبری ترا نه ای می نویسد به نام دهکده ی کوچک من . ترانه ای که ضیا آن را اجرا می کند. واروژان و ضیا این ترانه را به جشنواره ی موسیقی آتن در یونان می برند . در آنجا ابن ترانه برایشان مدال و تقدیر نامه ای به ارمغان می آورد. اما این ترانه گم می شود و هیچ نسخه ای ازآن باقی نمی ماند.همچنین جایزه ی بهترین آهنگ ساز پنجمین دوره ی جشنواره ی سپاس را برای آهنگ سازی فیلم صبح روز چهارم (کامران شیر دل) از آن خود کرد. اما در مراسم حضور پیدا نکرد چرا که اهل خود نمایی نبود واز مصاحبه و عکس انداختن نیز بیزار بود.
ملودیهای واروژان رنگ و بوی خاصی داشت .آهنگسازی که با تعدادی از آوازخوانان جوان دوران پیش از انقلاب کارکرد و شاید برای بعضی از آنان بهترین آثار دوران کاریشان را خلق کرد. او به خوبی جنس، توان ونوع صدای تمام کسانی که با آنان کار می کرد را می شناخت و بهترین و زیبا ترین و لطیف ترین آهنگ و تنظیمی را که ممکن بود برای آنها در نظر می گرفت. واروژان که فعالیتش را از سال ۱۳۴۰ آغاز کرده بود تا سال ۱۳۵۸ امضای خود را بر روی ده ها ترانه و موسیقی فیلم به یادگار گذاشت.
وفات
واروژان در شهریورماه سال 1356 ، در حال ضبط موسیقی فیلم «بر فراز آسمانها»، سکته کرد و روز 25 شهریور ماه 1356 بعد از ده روز بستری بودن در بیمارستان جم تهران در سن 42 سالگی در گذشت و یک روز بعد در گورستان ارامنه خاوران توسط دوستان و آشنایان به خاک سپرده شد و موسیقی ایران یکی از ارکان اصلی و بی تکرار خود را از دست داد.
کوتاه از زندگی واروژان
۱- «واروژان» در سال ۱۳۵۲ به خاطر ساخت موسیقی فیلم «صبح روز چهارم» در دورهی پنجم
جشنوارهی «سپاس» جایزه این جشنواره را از آن خود کرد. در آن شب در سالن «آریا شرایتون» وی حضور نداشت؛ چون باوری به برنده شدن خویش نداشت.
وی در گفتگویی که پس از دریافت جایزه با وی انجام شده بود، در پاسخ به این سؤال که «کی متوجه شدی که برنده شدهای؟» گفت:
بعد از خاتمه مراسم... در چاتانوگا بودم که آقای خسرو پرویزی آمد و خبر را به من داد.
وقتی از او پرسیدند: «چرا اقلاْ از تلویزیون نگاه نمیکردی؟»
گفت: «شهامتش را دارم بگویم که دلهره داشتم و میترسیدم روی صحبتهایی که شده بود و پیشداوریهایی که این جا و آن جا میشد. فکر میکردم آقای چکنواریان برنده خواهد شد».
و آن گاه که از او دربارهی حال و روزش بعد از خبردار شدنش پرسش شد، این چنین پاسخ داد:
«چون هیچ انتظارش را نداشتم، ماتم برد و تا مدتی در سکوت و خلسه بودم. بعد که «تقی مختار» و دیگران هم آمدند و خبر بیشتر تأیید شد، باورم شد. من یک کاری در «صبح روز چهارم» کرده بودم و توقعی هم نداشتم. مضافاْ به این که فیلم «بیتا» را هم ندیده بودم که مقایسهای بکنم بین کار خودم و آهنگسازش چکناواریان».
۲ - واروژان سالها رهبر گروه کر ارامنه تهران بود.
۳ - در روزهای پایانی شهریور ۵۶ « واروژان» در استودیو، هنگام ضبط موسیقی فیلم «بر فراز آسمانها» که «محمد علی فردین» سازندهاش بود، دچار حملهی قلبی شد و در بیمارستان جم بستری گردید.
و عاقبت در بیست و ششم شهریورماه، رخت از جهان فرو بست و مصداق ترانهای شد که «ابی» در فیلم آخرش بر فراز آسمانها، فریاد میکرد:
بروم شادان به فلک
دور از غمها
دور از همه کس ...
۴ - زندهیاد «بابک بیات» درباره ی فوت واروژان گفت:
« وقتی که مُرد، طبق رسوم ارامنه باید او را با بهترین لباسی که داشت، دفن میکردند. وقتی در تابوت را باز کردند، واروژان را در کت و شلوار تیرهای دیدم که تنها لباسی بود که داشت و آن را میپوشید... آرامش واروژان در آن لحظه آن قدر تکاندهنده بود که همین لحظه هم بغض گلوی مرا میفشرد. با دیدن جسم بیجان واروژان در تابوت، دگرگون شدم و حالم به هم خورد... مرگش را باور نداشتم و تا یک سال بعد از مهر ۵۶، در خانهاش میرفتم؛ جلوی پنجرهاش میایستادم و به خانه زل میزدم و هر لحظه منتظر بودم که بیرون بیاید و بگوید:
«بابک بیات همیشه سر ساعت میآید...»
۵ - موسیقی پاپ با واروژان به سینمای ایران راه یافت .
واروژ از زبان دیگر هنرمندان
جنتی عطائی: « چقدر آرام و طناز بود! »
بابک بیات: « به جرأت میتوانم بگویم که واروژان یک عمر در موسیقی ایران جاری است. او یک عمر زحمت کشید تا در موسیقی ترانهای مملکت ما، لحظههای زیبا خلق کند. ما هر چه در ترانه داریم از واروژان داریم. تمام تنظیم ها و تم ها ریشه در آثار واروژان دارند.
بسیاری از تنظیمکنندگان موسیقی ایران که بعد از واروژان شروع به کار کردند، راه واروژان را ادامه دادند. او آن قدر بیعقده بود که پیشرفت هر هنرمندی، او را خشنود میکرد. یادم میآید وقتی موسیقی فیلم «برهنه تا ظهر با سرعت» را به تنهایی میساختم، او مرتب نگران من بود که مبادا نتوانم کار خوبی ارائه دهم. ولی وقتی موسیقی فیلم را شنید، از جا بلند شد، مرا بوسید و گفت که معلوم است خیلی زحمت کشیدهای! و این بوسه و این جمله برای من جاودانه شد...»
شهیار قنبری: « از ترانه ای یاد می کنم با نام دهکده کوچک من. ترانه ای که ضیاء آن را اجرا کرده است. واروژان و ضیاء، ترانه را به جشنواره موسیقی آتن در یونان بردند. این ترانه برایشان مدال و تقدیرنامه ای به همراه داشت. اما... ترانه گم شده است و هیچ نسخه ای از آن در دست نیست! »
احمد رضا احمدی: « در کافه "ری" به واروژان معرفی شدم. شوخ بود. اهل طنز، آرام، مهربان و خجول بود. آن سالها در هنرستان عالی موسیقی تهران درس میخواند. سازش پیانو بود. متولد ۱۳۱۵ بود و از همان سالها، قیافهی او بیشتر از سنش به چشم میخورد ... طبع والایی داشت و در زمینهی کارش به استادی رسیده بود... »
فیلمشناسی
» آهنگسازی:
۱ - بر فراز آسمانها (۱۳۵۷)
۲ - بت (۱۳۵۵)
۳ - حرفه ای (۱۳۵۵)
۴ - شام آخر (۱۳۵۵)
۵ - علف های هرز (۱۳۵۵)
۶ - ماه عسل (۱۳۵۵)
۷ - خانه خراب (۱۳۵۴)
۸ - ذبیح (۱۳۵۴)
۹ - شب غریبان (۱۳۵۴)
۱۰ - كندو (۱۳۵۴)
۱۱ - نازنین (۱۳۵۴)
۱۲ - همسفر (۱۳۵۴)
۱۳ - هیچ كسی بابا نمیشه (۱۳۵۴)
۱۴ - تنها و گلها (۱۳۵۲)
۱۵ - خروس (۱۳۵۲)
۱۶ - شهر قصه (۱۳۵۲)
۱۷ - دشنه (۱۳۵۱)
۱۸ - صبح روز چهارم (۱۳۵۱)
۱۹ - فدایی (۱۳۵۱)
۲۰ - قدیر (۱۳۵۱)
۲۱ - رشید (۱۳۵۰)
۲۲ - حسن كچل (۱۳۴۹)
۲۳ - جهنم سفید (۱۳۴۷)
» نوازندگی:
۱ - در امتداد شب (۱۳۵۶)
۲ - سلام تهران (۱۳۵۶)
۳ - ممل آمریكایی (۱۳۵۴)
۴ - نازنین (۱۳۵۴)
۵ - هیچ كسی بابا نمیشه (۱۳۵۴)
۶ - شهر قصه (۱۳۵۲)
۷ - فدایی (۱۳۵۱)
» تنظیم موسیقی
۱ - سر گروهبان (۱۳۵۱)
۲ - غریبه (۱۳۵۱)
مشهورترین ساختهها
» آهنگ و تنظیم:
بوی خوب گندم (ترانهسرا: شهیار قنبری؛ خواننده: داریوش)
هفته خاکستری (ترانهسرا: شهیار قنبری؛ خواننده: فرهاد)
حرف (ترانهسرا:شهیار قنبری؛ خواننده: گوگوش)
شام آخر (ترانهسرا: شهیار قنبری؛ خواننده: ستار)
پل (ترانهسرا:ایرج جنتی عطایی؛ خواننده: گوگوش)
برادر جان (ترانهسرا: ایرج جنتی عطایی؛ خواننده: داریوش)
کندو (ترانهسرا: ایرج جنتی عطایی؛ خواننده: ابی)
باور کن (ترانهسرا: ایرج جنتی عطایی؛ خواننده: گوگوش)
فصل تازه (ترانهسرا: زویا زاکاریان؛ خواننده: گوگوش)
شب زده (ترانهسرا: زویا زاکاریان؛ خواننده: ابی)
گهواره (ترانهسرا: زویا زاکاریان؛ خواننده: گوگوش)
» تنظیم:
قصهی دو ماهی (ترانهسرا: شهیار قنبری، آهنگساز: بابک افشار، خواننده: گوگوش)
جمعه (ترانهسرا: شهیار قنبری، آهنگساز: اسفندیار منفردزاده، خواننده: فرهاد)
مرد تنها (ترانهسرا: شهیار قنبری، آهنگسازاسفندیار منفردزاده، خواننده: فرهاد)
جنگل (ترانهسرا: ایرج جنتی عطایی، آهنگساز: بابک بیات، خواننده: داریوش)
بنبست (ترانهسرا: ایرج جنتی عطایی، آهنگساز: بابک بیات، خواننده: داریوش)
گنجشکای خونه (ترانهسرا:اردلان سرفراز، آهنگساز:شماعی زاده، خواننده: گوگوش)
مرداب (ترانهسرا: اردلان سرفراز، آهنگساز: شماعی زاده، خواننده: گوگوش)
دو پنجره (ترانهسرا:اردلان سرفراز، آهنگساز: شماعی زاده، خواننده: گوگوش)
منابع:
۱- ماهنامه گزارش فیلم، سال دهم، شماره ۱۳۴، صفحه ۶۳
۲ - ماهنامه گزارش فیلم، سال دهم، شماره ۱۳۴، صفحه ۶۴
۳- مجله فیلم و هنر، شماره ۴۳۵، خرداد ۱۳۵۲
۴- دانشنامه سینمای ایران، عباس بهارلو، سال ۱۳۸۳، ص ۴۸۷
۵- www.gilanii.blogfa.com
۶- www.wikipedia.org
***
با موسیقی واروژان
- هفته خاکستری - با صدای زنده یاد فرهاد مهراد - شعر از شهیار قنبری
- پوســــــــــــت شیر - با صدای ابراهیم حامدی (ابی) - شعر از ایرج جنتی عطایی
- دریایی (کمکم کن) - با صدای ابراهیم حامدی (ابی) - شعر از ایرج جنتی عطایی {ضبط جدید}
- کنــــــــــــــــــــــــــدو - با صدای ابراهیم حامدی (ابی) - شعر از ایرج جنتی عطایی
- شبـــــــــــــــــــــــزده - با صدای ابراهیم حامدی (ابی) - شعر از زویا زاکاریان
- برادر جـــــــــــان - با صدای داریوش اقبالی - شعر از ایرج جنتی عطایی
- بوی خوب گندم - با صدای داریوش اقبالی - شعر از شهیار قنبری
- شام آخر - با صدای ستار - شعر از شهیار قنبری
- باور کن - با صدای فائقه آتشین (گوگوش) - شعر از ایرج جنتی عطایی
- گهواره - با صدای فائقه آتشین (گوگوش) - شعر از زویا زاکاریان
- حـــرف - با صدای فائقه آتشین (گوگوش) - شعر از شهیار قنبری
- پـــــــل - با صدای فائقه آتشین (گوگوش) - شعر از ایرج جنتی عطایی
