ماه‌ها از درگذشت پرویز مشكاتیان نوازنده سنتور و آهنگساز می‌گذرد اما به تازگی و طی هفته گذشته سنگ قبر بر مزارش جای گرفته است.
مشكاتیان 30 شهریور در منزل خود دارفانی را وداع گفت. پیكر آن مرحوم بعد از انتقال به نیشابور در باغ عطار به خاك سپرده شد و هم اكنون با داشتن سنگ قبری در شأن آن هنرمند منتظر علاقمندانش است.
به گزارش فارس، علیرضا قدم‌یاری مجسمه‌ساز نیشابوری كه ساخت مجسمه مشكاتیان را بر عهده گرفته هم اكنون درحال انجام كار است كه با اتمام بر سر مزار این هنرمند در باغ عطار نیز نصب می‌شود.

این یادداشت را چهار سال پیش" محمدرضا درویشی" به مناسبت پنجاهمین سال تولد "پرویز مشکاتیان "نوشته است. دوستی دیرینه این دو از دانشکده هنرهای زیبا آغاز شد و در ادامه درویشی دو آلبوم «گنبدمینا» و «جان عشاق» را از آثار پرویز مشکاتیان برای ارکستر سمفونیک تنظیم کرد. پرویز مشکاتیان نیز به عنوان نوازنده سه تار در آلبوم «موسم گل» درویشی حضور داشته است

این یادداشت را برای خودم می نویسم، حتی نه برای پرویز که او خود در این خاطرات حضور دارد و حافظه اش بسیاری از فراموشی ها را در ذهن زمان بیدار می کند. این را برای خودم می نویسم به شوق مروری در سایه روشن یک زندگی و یک ارتباط.

تابستان 53 نخستین دیدار در سرسرای ساختمان کتابخانه در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران و در انتظار آزمون عملی کنکور موسیقی. پرویز گفت من اهل نیشابورم و من هم گفتم اهل شیرازم. رفتیم و زدیم و قبول شدیم. به دانشگاه رفتیم. پیش از ما فرهت و کیانی و لطفی و گنجه یی و روشن روان و... درس شان را خوانده و رفته بودند و سرنوشت شان هر کدام در مسیری رقم می خورد. علیزاده، طلایی و هوشنگ کامکار سال های واپسین دانشکده را می گذراندند و ما همکلاسی ها پرویز مشکاتیان، پشنگ کامکار، بیژن سیدعارفی (سنتورساز معروف که دانشکده را بالاخره رها کرد و رفت)، نسرین ناصحی(دختر حسین ناصحی آهنگساز سوخته دلی که حنانه کتاب گام های گمشده اش را به او تقدیم کرد)، جهانگیر نهاوندی (که سال پیش عطای زندگی با رنج را به لقای مرگ بخشید و رفت)، نیلوفر ضیا که 27 سال پیش به نیویورک رفت و هنوز آنجا است و امروز برای خودش استادی شده و چند دختر ارمنی، آسوری و مسلمان که نام شان را به یاد ندارم اما پرویز حتماً به یاد دارد.

در مهر 53 پرویز به کوی دانشگاه رفت و من اتاقی در انتهای خیابان فخررازی کرایه کردم که پس از چندی پاتوق شد. مهر 54 پرویز تحمل کوی را نیاورد و خانه یی گرفت و من تجربه او را نادیده به کوی رفتم. در آن سال ها محیط دانشگاه و کوی دستخوش التهابات سیاسی بود.

در خرداد 55 روزی اثاثیه من و بسیاری از دانشجویان که چیزی جز یک چمدان و تعدادی کتاب و نوار نبود توسط گارد انتظامی کوی از طبقه دوم به حیاط ریخته شد و دانستم که جای تامل نیست. به مسافرخانه یی رفتم در انتهای خیابان باب همایون، در یک اتاق عمومی که همه خلافکار بودیم، هر کدام به دلیلی، دو، سه ماهی به این منوال گذشت. سپس با پرویز همخانه شدم در انتهای کوچه بن بستی، در خیابان بهبودی (به بودی،) تا یک سال. عجب یک سالی بود. آن خانه دو اتاق داشت یکی برای پرویز و یکی برای من. تا پاسی از شب هر یک در اتاق خود مشغول بودیم. عجب سازی می زد. قرص و محکم و مملو از انرژی. گاه مضرابی، صدایی و لحنی توجهم را جلب می کرد و به اتاقش می رفتم. مضراب های نامالوف، صداهای به ظاهر ناآشنا، کوک های نامتعارف و لحن هایی که کم کم در ساخته های او نمایان می شد. دمی چند با هم و دوباره هر یک به کار خویش. آن سال ها پرویز بار خود را می بست در تکنیک، فهم ردیف (اگرچه همیشه درکی درونی و طبیعی از آن داشت- تا امروز)، کوک های خاصی که ظرافت و دقت شنوایی اش را به مصاف می طلبید و صدای منحصر به فرد ساز. او به مرکز حفظ و اشاعه موسیقی می رفت و کم کم در تلویزیون برنامه هایی می داد. با آنهایی که توسط دکتر داریوش صفوت به مرکز حفظ و اشاعه موسیقی فرا خوانده شده بودند محشور شده بود. در مرکز، داریوش صفوت بود و نورعلی برومند و سعید هرمزی و یوسف فروتن و اصغر بهاری و دیگران و عبدالله دوامی که بیرون از مرکز و مرتبط با آن کلاس داشت و گواهینامه خطی می نوشت برای آنهایی که محضر او را درک می کردند و پرویز هم یکی از این گواهینامه ها را دریافت کرد. از آن پس او با استادان و اعضای مرکز حفظ و اشاعه موسیقی محشور بود و من با آثار شوئنبرگ، اشتوکهاوزن، پندرسکی و دیگرانی که هر یک بنیانگذار مکتبی و سبکی در موسیقی مدرن غرب بودند و در ادامه با استادان موسیقی نواحی ایران که هر یک بار امانتی گران بر دوش می کشیدند. حدود سال 56 داریوش طلایی به فرانسه رفت و خانه اش را که جنب دانشگاه تهران بود به پرویز داد و من به خانه یی رفتم در قلهک و جنب رودخانه که صدایش همیشه حضور داشت. هم خانه پرویز و هم خانه من دوباره پاتوقی شد و دیگر چیزی به انقلاب نمانده بود. انقلاب شد. کانون چاووش تاسیس شد. گروه شیدا بود و گروه عارف نیز شکل گرفت. شیدا به راه لطفی و عارف به راه علیزاده و مشکاتیان. سال هایی بود، پرخاطره و پرکار اما بی دوام، اعضای چاووش در آن سال ها یکدل بودند و همه کار می کردند؛ کنسرت (اگرچه با هجوم سلاحی، ناتمام)، آموزش (به آنهایی که امروزه خود استاد شده اند) و زدن بساط در میادین و خیابان ها برای عرضه محصولات چاووش و سعی بی پایان ابتهاج، لطفی، علیزاده و دیگران. سال هایی بود پرخاطره، پرکار اما بی دوام،

پرویز به راه خود بود و من هم به راه خود. در پاییز 63 هر دو ازدواج کردیم. او با افسانه (دختر شجریان) و من با فرزانه (دختر کویر کاشان). هر کدام صاحب دو فرزند شدیم و هر کدام صاحب یک زندگی بی فرجام. سال 66 پرویز در پای کوه های شمیران خانه یی گرفت برای خودش و پس از یک سال با سعی فراوان برای من. درست کنار هم و دوباره همسایه شدیم و همخانه. علیزاده و بیژن کامکار هم به آن محل آمدند و بعد کیهان کلهر. امروز همه ما از آن محل رفته و پراکنده شده ایم و تنها پرویز مانده است و کلهر.

در سال 64 پرویز دو تصنیف از ساخته های خود به من داد؛ یکی دشتی و دیگری اصفهان که برای ارکستر تنظیم کنم و شجریان بخواند. این دو کار در سال 65 ضبط شد و حدود 10 سال بعد ابتدا به صورت دوپاره و سپس یک پاره منتشر شد. پرویز و من در این کارها به هم تنیده شدیم چنان که امروز نمی دانم کدام فراز از او بود و کدام از من. سال های 63 و 64 و 65 سال های خوبی بودند در زندگی، در کار و امروز در خاطرات. خیلی از قصه های امروز در آن سال ها نبود و خیلی قصه ها بودند که در این سال ها فقط غباری از خاطره بر جای گذاشته اند. پرویز به راه خود بود و من هم به راه خود. آن 11 سالی که هم همسایه بودیم و هم همخانه نیز گذشت و باز هر کدام به راه خود. پرویز یک معجزه گر بود و هنوز هم هست در خیال ظریف، در تیزی و عمق نگاه، در مضراب کاری، کوک های دشوار و لحن ها و تلفیق های پرجاذبه و البته شکستن خود. او در این کار نیز یک معجزه گر بود. امروز با گذشت نیم قرن از حضورش در این هستی و در پس ابرهای سپیدی که رخسار و قلبش را پوشانده، کدام داغ است که نگاه و چهره اش را چنین با غم آراسته؟ دریغ کدام عشق است که امروز بی تحمل و خانه نشینش کرده؟ آیا آن کوچه بن بست را راهی به بیرون هست از برای بهبودی حالی که فعلش را فقط در گذشته صرف نکنیم و حالی که دوباره در حال با سرخوشی رخ نماید؟

پرویز به راه خود بود و من هم به راه خود. پرویز هنوز هست و من نیز هنوز، در سفر 32ساله یی که آغاز و انجامش هنوز در خاطره است. 32 سال پرغوغا؛ غوغاهایی که روح را می خورند و تحمل را می سایند و گذشتی بی بازگشت برای آدم هایی که آنقدر ساییده شده اند که یارای تحمل هم را ندارند. من چمدانی دارم پر از گل و پر از تصویر از او. از تابستان 53 و دیدار نخست تا زندگی در انتهای آن کوچه بن بست. من چمدانی دارم پر از گل و پر از خاطره از او. از سفرهای زیاد به درون. عکس ها را مرور می کنم، خاطره ها را دوره می کنم، گل ها را می بویم و چمدان را می بندم و دلم می خواهد این صدا شنیده شود؛ به چمنزار بیا.

 

 

 

خانواده ایرج بسطامی در صدد برگزاری بزرگداشتی برای پرویز مشكاتیان است.

محمد علی بسطامی برادر مرحوم ایرج بسطامی  گفت: ما از روز دوم فاجعه درگذشت استاد مشكاتیان با حضور در منزلشان در فكر برگزاری بزرگداشت بودم بر این اساس با پی‌گیری‌های لازم، قرار شد مراسم ایشان را برگزار كنیم.
وی ادامه داد: قصد ما این است كه مراسم بزرگداشت استاد سنتور ایران را در تالار وحدت و در خور شخصیت ایشان برگزار كنیم اما متاسفانه تابه حال با پیگیری‌هایی كه انجام دادیم متوجه پربودن تالار وحدت در طول سال شدیم.
برادر بسطامی بیان داشت: در صورت عدم برگزاری این مراسم در تالار وحدت ما بزرگداشت استاد را در كرمان برگزار می‌كنیم.
محمد بسطامی در خاتمه خاطرنشان كرد: این مراسم از سوی بنیاد بسطامی برای این استاد گرانقدر هر چه زودتر برگزار خواهد شد.

 

 

 

 

 

 

 

این نوشته را دو یا سه سال پیش، دقیقاً یادم نیست در همان حوالی نوشتم و حالا بسیار متاسفم كه در چنین شرایطی آن را برای خواندن در اختیارتان قرار می دهم. نوشتن درباره ی بعضی ها آن قدر دشوار است كه خواندن ترجیح داده می شود. درباره ی مشكاتیان از این هم دشوارتر است. مشكاتیان را تنها باید شنید و تنها، باید شنید ...

امضاء شاید منظرِ یک تنهایی باشد، بیرون از جدال های غم انگیز و فارق از بحث های سر در گُم که هر بار پیش آید از خود دور می شوم، به دنبال فرصتی برای یک تجربه ایرانی از نوع معاصر آن می گردم و این فرصتی است برای تأمل.

از فراموشی که شروع کنیم، اگر چه شاید بی راهه باشد، یعنی این که ما هم فراموش می شویم و شاید این نوشته آغازی باشد برای فراموشی همانگونه که تاریخ هم فراموش کرده است. عیناً اتفاقی است که پایین این نوشته روی می دهد و بالای آن نه. پایین در انتظار گذر زمان و بالا در پی وسعت سطح و من نمی دانم از چه پُر خواهم شد. نتیجه درنگ این که دری بسته می شود و دری دیگر گشوده، که این نیز تمرین یک حرکت است، اگر مجاز باشد.

پس ابتدا امضاء را ثبت می کنم. اما به نام شما. ما همه حذف خواهیم شد، مثل سنگی که پرتاب شده، یکی فرصت دارد برود به سوی هدف که غالباً در حسرت اش می ماند، یکی هم سپرده می شود به آب و حالا حکایت ماست که در حسرت یکی از آن ملودی های ناب مانده ایم، چه در شنیدن و چه در ارائه اش، اصلاً معطل و مضطر مانده ایم در فراموشی اش که وصال نمی دهد و حالا می خواهیم فراموشی را به فراموشی بسپاریم و حیرانیم از این همه بی قراری، گویا "باربد" امضاءاش را به آب انداخته و حال و ماضی و گذشته همه علیه فراموشی اند و حالا کسی قاصدک را فوت کرده است و مشتی در آب و جرعه ای.

باربد نباشد، پرویز را می کنیم آویزه ی گوشمان، شبدیز را نوش دارو می دهیم تا بیاید و کنار ما بنشیند و به ما بگوید فراموش کنید، اما اول خودتان را بیندازید درون هویت و هویت را بکنید قیافه ی خودتان و اگر صدایی شنیدید، فراموشی نیاز نیست. از فرق سر تا پیشانی امضا می رود به سوی "چکاد". این ها همه طبیعتِ من اند و این ها همه صدای طبیعت اند.

همیشه تعارفات آدم را جذب خودش می کند و این تأمل طولانی نطفه اش بسته شده است با عزم و همت هنرمندی که نامش را قبلاً یادآوری کرده ام. پرویز مشکاتیان از گوش ما بیرون نمی رود، از دل ما هم. در میان این همه شنیدار وسواسِ ما به یک اصطلاح بند شده است. "آهنگ" که در فاصله گوش من و شما مأنوس می شود و به تجربه های آهنگین شخصی می رسد که از مرحله ی فردی به یک فراز اجتماعی و فرهنگی رسیده است.

به گونه ای که گاه رویای زیستن را ارج می نهد، گاه به داوری خویش می نشیند و گاه ساده و صمیمی می شتابد به سوی آستان دوست. به قول عزیزی "زجر در خلاقیت اصل است و زیبایی نیز در همان زجر است". نغمه های مشکاتیان از نوستالژیا و آشیان دور به اسطوره و بنداده رسیده است، به همین خاطر می رود تا انتهای حس و عاطفه ی ما.

این انتقال احساس سه منبع اساسی دارد. دانشکده هنرهای زیبا و از این طریق دسترسی به موسیقی دستگاهی با اتکا به استادان بی بدیل همان عصر و شناخت و آگاهی از موسیقی مدون شده ی غرب از طریق استادان همان دانشکده. دوم حضور و تبادل اطلاعات در مرکز حفظ و اشاعه همزمان با دوره ی شکل گیری شخصیت موسیقایی و سوم هم گروه چاووش (عارف و شیدا) که همراه است با خلاقیت و وفور نغمه های ماندگار.

گرچه نباید تنها به این سه منبع اکتفا کرد و حتماً تأثیرات فرهنگ موسیقی خراسان در این باره را باید دخیل دانست اما استفاده از نحوه ی "ترکیبِ سازی" لحن ها از بیان های بومی و مردمیِ اصطلاحاً رها به سوی ساختارهای ایستا، مشکاتیان را درگیرودار همین تأثیرها و شیوه های مختلف از اجرای قطعات قدیم موسیقی دستگاهی به سوی احساسات و هیجانات اجتماعی سوق می دهد و نهایتاً به سوی زورآزمایی شیوه های اجرایی مجریان ماقبل خود با اتکا به عناصر موسیقایی و تکنیک های تعریف شده ایی پیش می رود تا بتواند نهایتاً از لبیرنت تودرتوی لحن های متعدد، به آرامی، ساده و بدون هیچ زحمتی عبور کند، که همه ی این ها البته یک هوشیاری عجیب می خواهد.

مشکاتیان در "بیداد" (شاهد عینی ما تا آن زمان)، نشان می دهد که کاملاً به آن هوشیاری و استقلال رسیده است. پختگی همراه با لحنی شخصی، لحنی جسور و بی-آلایش، گاه مهربان، گاه گستاخ، گاه رزم و گاه تغزل.

 

 

سر فتنه دارد دگر روزگار
من و مستی و فتنه ی چشم یار

همی دارم از دور گردون شگفت
ندانم که را خاک خواهد گرفت

وگر رند مغ آتشی می زند
ندانم چراغ که بر می کند

فریب جهان قصه ی روشن است
سحر تا چه زاید شب آبستن است

مشکاتیان، موسیقیدانی است که در مقابل او، سرنوشت و تاریخ موسیقی به شیوه ای مطرح می گردد که منحصر به خود اوست و این شیوه در حضور هیچ موسیقیدان دیگری قبل از او بدین گونه نبوده است. شگفتی عارف قزوینی در این بود که در قالب قراردادیِ محدود به قرائت موسیقایی شعر فارسی پیش از خود قرار نمی گیرد و رفتار محفلی موسیقایی را به اجتماعی بزرگ تر از محافل دوستانه و نشست های کوچک، یعنی جامعه ی عینی شهرنشین می کشاند و در ضمن آن را با ضرب فکری ـ عاطفی و اندیشه ی کلی جامعه ی دوران خود ترکیب می سازد و به حق موسیقی ای متأثر از اجتماع به معنای واقعی از شالوده ی اجتماع پدید می آورد که البته این ریشه دارد در تاریخ موسیقی و شعر کلاسیک ایران.

همچنین تسلط اش بر اوضاع سیاسی و اجتماعی و نهایتاً محبوس نکردن محتوای اثر، درون منطق و جداره ی موسیقی دستگاهی و این روند با عارف به پایان می رسد و همین گونه می ماند و می رسد به پرویز مشکاتیان. و مشکاتیان شگردهای دیگری را به آن می افزاید.

بدین صورت که او زبان موسیقایی اش را نه از درون خود موسیقی، بلکه درون زندگی اش جستجو می کند و نهایتاً نغمه هایی را می آفریند که صرفاً معنای متعارف نغمه هایی آهنگین نیست.

زبان و بیان مشکاتیان نوعی گفتار آهنگین است که حتی با حذف سابقه ی موسیقایی او، خاصیت موسیقایی همچنان در آن متبلور است. او حس ها و عواطف را فقط با یک ملودی ناب یا اجرای ناب، ویران نمی کند و یک حسیت مشترک تاریخی هم زمان به مخاطب اش می دهد. این سر سپردگی در برابر فرهنگ موسیقایی، همان حسیت و بازگشت به دوران کهن است.

مشکاتیان بیشتر فرم را فدای پرداخت ملودی می کند (البته این تسلط را عارف نداشته است) و سایر مفردات و عناصر موسیقی را درون آن می ریزد و نهایتاً موسیقی خود را می آفریند. برای همین من اعتقاد دارم که عارف قزوینی تاریخ خودش را در بستر وابستگی بر نغمات عاری از ردیف گسترانده و دوران جدید خود را با سرودن شعرهایش آفریده است، اما مشکاتیان هم جدید است و هم قدیم و برای همین سرنوشت موسیقی در مقابل او به گونه ای دیگر مطرح می شود.

موسیقی او تصوری جدید از نغمات جاری در تاریخ موسیقی را به گوش می رساند؛ قسمت های متلاشی شده ی دوران-های مختلف تاریخ موسیقی یک جا در کنار او جمع شده اند و او آنها را با نگاه خودش به شیوه ای چیده است که از میان آنها "شیدایی" حاصل می شود. و انصافاً که شیدایی مشکاتیان حاصل شیدایی تمام نام آوران موسیقی اعصار گذشته است.

کسی که در نیمه های دهه ی چهارم زندگی اش به خلق "چکاد" دست می یابد، قطعاً می بایست تمامی وسایل و ابزار عصر خودش را نکوهش کرده باشد تا بتواند آن اثر را این چنین آشکار کند. دلبستگی مشکاتیان به گذشته مانند خود گذشته است، که با خردمندی مبتدا گونه ای همیشه بیان شده است. به همین دلیل موسیقی اش این همه مشوش است. و برای همین است که اگر مشکاتیان در بگذرد، از موسیقی اش نمی توان درگذشت.

 

 

 

 

 

 

با خلق هر شاهکار هنری بخشی از وجود یک هنرمند می میرد امّا در اثرش برای همیشه احیا می شود. بی تردید می توان او را نقاش ملودی ها خواند. نبوغ او در تصویرسازی خارق العادۀ اوست. طرح منظره هایش گاه از مشتی چنگ بر بستری از سکوت سیاه شکل می گیرند و آن سو ترک تابلوهای پر دغدغه ای که او را چنان در کلاف خود پیچیده اند که برای نقش تصویرشان به تنظیم و ترکیب ده ها رنگ و تون دست می برد، اما در هر حال تو را از دالان های تودرتوی اندیشه هایش گذر می دهد، حیرانی مضراب ها در رفت و برگشت های عاصی و ممتدشان بیانگر روح آشتی ناپذیر و سرکشی ست که در جستجوی پاسخی برای پرسش هایش مقام و مایه را بر نمی تابد. در تابلوی «آستان جانان» آبشارهای ریز و زلال، ترنم کنان از فراز و فرود جنگل مخملگون پرده ها می جوشند و در مه لطیف و نازک ملودی ها محو می شوند. «نوا»ی او موجی از مرکبّ سیّال و نافذی است که از کف دریای پرتلاطم نغمه هایش برمی خیزد و خود را بر سینۀ متروک ترین کرانه ها می کوبد. «بیداد»ش چنان حماسی است که گوئی شاهنامۀ استاد توس در پیش چشمان ات ورق می خورد و گاه چنان عمیق و پر شور است که انگار خطابه ای فلسفی یا انقلابی ایراد می کند. «دستان»، آتشفشانی ست بیدار که گدازه هایش از دل زمین و زمان می جوشد و با خروشی مهیب سیلاب نغمه های مذابش جاری می شود. آتشبازی های خیال انگیز او در «قاصدک» نمایشی دلپذیر از تجربه، تسلط، و تبحر اوست. تکنوازی ها و بداهه پردازی های او مقام خاص خود را در موسیقی ما احراز کرده است و شاید قرنی یا بیش بگذرد تا «سرو آزاد» و تناوری چون او در پهن دشت موسیقی ما سایه بیفکند... او همان «چکاوک»ی ست که در جستجوی «افق مهر» تا «ناکجا آباد» را با پرپر نازک مضراب هایش سیر می کند و گاه خسته بر بوتۀ پر خار «گون» مست و خراب برای مردم آزاده «شعر بی واژه» می سراید. در نیشابور، دیار عطارهشیار و خیام مست به دنیا آمد اما خرقه در رندی و قلندری از حافظ خراباتی یک لا قبا داشت. از کودکی دستش به ساز و دل اش به نواز بود. زیر نظر پدرش حسن مشکاتیان که خود سنتور و تار و سه تار می نواخت با موسیقی خوگرفت. در گذر سال های درس و مدرسه این الفت به گونه ای شد که بالاخره در سال ۱۳۵۳ وارد دانشکدۀ هنرهای زیبا در دانشگاه تهران شد. نزد استاد نورعلی برومند و دکتر داریوش صفوت به فراگیری ردیف میرزاعبدالله پرداخت و در فراگیری مبانی موسیقی از وجود استادان بزرگی همچون دکتر محمد تقی مسعودیه، سعید هرمزی، یوسف فروتن و نیز استاد عبدالله دوامی بهره مند شد. سنتور نوازی را به طور رسمی از مرکز حفظ و اشاعۀ موسیقی آغاز نمود. در آزمون موسیقی باربد که به ابتکار نورعلی خان برومند برگزار شد شرکت کرد و با پشنگ کامکار مشترکأ مقام اول را کسب کرد. در ۱۳۵۶ همکاری با رادیو را زیر نظر شاعر بزرگ معاصر هوشنگ ابتهاج آغاز کرد اما یک سال بعد به دلایلی از رادیو استعفا داد و در پی آن موسسۀ چاووش را با هنرمندان گروه عارف و شیدا تشکیل داد از سال ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۷ با استاد محمدرضا شجریان شروع به همکاری نمود و حاصل این همکاری خلق شاهکارهایی در موسیقی ما شد که در سه دهۀ اخیر بی نظیرند. از آن جمله می توان به آثاری چون، دستان، بیداد، بر آستان جانان، سّرعشق، نوا (مرکب خوانی) و دود عود و لالۀ بهار، مژدۀ بهار، کنج صبوری، گنبد مینا و چندین و چند اثر دیگر اشاره کرد و نیزبه «قاصدک»ی که پر پروازش شکست. گرچه این همدلی و هم سازی با استاد شجریان «دولت مستعجل بود» لیکن یکی از پر بارترین فصل های موسیقی ما را رقم زد. به گمان بسیاری، پس از آن که این هر دو هر کدام به راه خود رفتند دیگر هرگز آثاری مانند آثار مشترک شان خلق نکردند. خود او در بارۀ این جدائی و خلائی که میان او و استاد شجریان به وجود آمده در مصاحبه ای می گوید: «یک وقت هست که شما در سال هائی انگیزه دارید و پر کار هستید، برعکس در زمانی سکوت می کنید. این دلایل صرفأ شخصی نیست، یک هنرمند که نمی تواند در یک جامعه زندگی کند و جدا از جامعه باشد. این بدین معنا نیست که می گفتند: هنر برای مردم یا هنر توده ای، یا به گفتۀ مایاکوفسکی «هنر سفارش جامعه است»، چون راه مایاکوفسکی را خیلی ها رفتند و نامی از آن ها نماند بنابر این نمی توان گفت که هنر از جامعه سفارش می گیرد، اما به عقیدۀ من از جامعه آبستن می شود یعنی انگیزه ها، موتیف های سرایش، بینش و گزینش در فضائی ست که زندگی می کند. برای همین هنر تابعی از زمان و مکان و صد البته در بستر تاریخ است. اگر من تغییر کرده ام، شجریان هم تغییر کرده است یعنی نمی شود گفت که این وسط فقط یک نفر تغییر کرده است. یک زمان تغییر آگاهانه است که شما می توانید آن تغییر را تحلیل کنید و یک وقت دیگر تغییری است که شامل مرور زمان می شود یعنی در شما اتفاقات جدیدی رخ داده که نگاه شما عوض شده است این مثل این است که بگوییم که چرا در عکس بیست سال پیش این گونه لباس پوشیده ایم اگر صادقانه بین دهه های پنجاه، شصت، هفتاد اتفاقاتی بین شجریان و مشکاتیان افتاده که کارهایشان تأثیر گذار بوده، باید آن را در ریشه های اجتماعی و تاریخی جست وجو کرد. باز هم تاکید می کنم که مسائل شخصی در آن زمان که شما با یک جامعۀ هنری سرو کار دارید نمی تواند به گونه ای جدی و بزرگ باشد که بتواند اساس مؤلفه ها را تغییر دهد.»   بارزترین صفات موسیقی عصر خود و پیش از خود را داراست و این عناصر در قوام و دوام موسیقی اش سهمی عمده دارند. اندیشه و احساس را در ترکیبی موزون به کار می بندد، آشنائی او به ادبیات کلاسیک وعرفان و فلسفه و ادبیِّات معاصر و دید بسیط سیاسی و اجتماعی و شناخت و درک صحیح او از نیاز جامعه به موسیقی بازتاب دهندۀ واقعیت های زمانه از وی هنرمندی ساخته است که آثارش شعور جامعه را مخاطب قرار می دهد و به اندیشیده وا می دارد. خود او در مورد سبک اش می گوید: «اگر من را صاحب سبک بدانید نگاهم در سازندگی مانند اتفاقاتی بود که در شعر ما افتاد و استبداد عروضی برداشته شد من هم از تسلسل ردیفی گذشته ام. یعنی هیچ کدام از کارهای من در یک دستگاه نیست بعضی کارها مثل "بیداد" حتی در یک گوشه است چون آن لحظه گوشۀ بیداد گویای ضربان زبان من بوده است ولی در دیگر موارد دنبال آن نبوده ام که باید تسلسل ردیفی دستگاهی حفظ شود و زمانی که در شعر شنا می کنم اگر لازم باشد از دوازده دستگاه موسیقی هم می گذرم. در آلبوم "قاصدک" و یا قطعۀ "چکاد" شش دستگاه عوض شده است که همین جا بگویم به هیچ روی با تصمیم قبلی نبوده است. اولین بار این اتفاق در "آستان جانان" افتاد که باز در دستگاه شور و متعلقات آن رخ داد، دومی در قطعۀ چکاد آلبوم "دستان" بود.» بی تردید یکی از زیباترین آثاری که او خلق کرده قطعۀ «خزان» است. خزان، پرتره ای ست از خود او که به قاب موسیقی درآمده است. خزان تصویر انسانی ست که به اسرارآمیزترین فصل حیات خود رسیده است به حیرانی در معبر حسرت گذشته و ستیز با حال و هراس آینده. این جا نبض زمان بی دریغ تر و بی رحمانه تر می تپد. خزان، فصل وحشت درخت است از ریزش برگ و هجوم باد. امروز او دیگر در میان ما نیست. دردها و غصه ها و اندیشه هایش را دیگر با ما در میان نخواهد گذاشت و ما را با خود به گشت و گذار در «کوچه باغ ترنّم» نخواهد برد. دل ام برای سنتور می سوزد زیرا دیگر هرگز پنجه هائی به مهربانی و لطافت جادوئی انگشتان پرویز مشکاتیان پرده های پرنیان اش را نوازش نخواهند کرد! «یادش به خیر پائیز با آن طوفان رنگ و رنگ که بر پا در دیده می کند! هم برقرار منقل ارزیز آفتاب، خاموش نیست کوره چو دیسال: خاموش خود منم مطلب از این قرار است: چیزی فسرده است و نمی سوزد امسال در سینه در تنم!» منبع : وبلاگ ره آورد

 

 

 

جواد طوسی

باز یک خبر تلخ و اندوهبار دیگر و... دریغ و حسرتی دیرهنگام بر مرگ هنرمندی که با روح لطیفش نتوانست زیاد این دنیا و زمانه قدرنشناس را تحمل کند. شاید ایست قلبی برای آن سپیدموی دل آزرده همچون نفسی عمیق بود ولی برای دوستدارانش که با صدا و ریتم دلنشین سنتور او و آثاری چون «بیداد» و «آستان جان» و «چاووش 4» و «افشاری مرکب» و «دستان» و سرودهای حماسی و پرخون «همراه شو عزیز...» و «از درون سیاهی بیرون آ...» زندگی کرده اند، کنار آمدن با این واقعیت بسیار سخت و جانکاه است. با شنیدن این خبر، ناخودآگاه تصویر آن بلبل سرگشته بر جلد کاست «بیداد» در ذهنت نقش می بندد. نسل ما چه خاطره ها که با این نوار دارد. گویی آن قطعه پرحس و حال در دستگاه همایون و غزل ناب حافظ، وصف حال زمانه خود بود. نسلی پرشور و آرمانخواه در طی طریق پردست اندازش، به این سوال می رسد که؛ «دوستی کی آخر آمد دوستداران را چه شد؟» قطعه «بیداد» حکایت آرزوها و ناکامی های جماعتی است که همسرایی غریبانه شان این بود؛

«کس نمی گوید که یاری داشت حق دوستی

حق شناسان را چه حال افتاد یاران را چه شد»

اغلب تصنیف های «پرویز مشکاتیان» حال و هوای دوران خودش را دارد.

جدا از آثار شاخصی چون «بیداد» و «دستان» و «شورانگیز»، تلاش او برای پیوند عمیق میان شعر و موسیقی (با انتخاب ظریف و نکته بینانه اشعار آوازها و تصنیف هایش) و زنده نگه داشتن موسیقی اصیل ایرانی را می توان در آثاری همچون «مرا عاشق چنان باید...» و «لاله بهار» با صدای شهرام ناظری، «دود عود» و «آستان جان» با صدای محمدرضا شجریان، «یار دلنواز» و «صبح مشتاقان» با صدای علی جهاندار و «ای عاشقان» و «کنج صبوری» با صدای علی رستمیان شاهد بود. در این میان، تصنیف های او با صدای زنده یاد «ایرج بسطامی» شور و حال دیگری دارد که از آن جمله می توان به «الا یا ایها الساقی...»، «مژده بهار»، «وطن من»، «نفس باد صبا» و «سرو بلند» اشاره کرد. یکی از بی نظیرترین ساخته های «پرویز مشکاتیان»، قطعه «چکاد» است که نشان از ذوق سرشار آن زنده یاد دارد. کار «دستان» او با همین قطعه شنیدنی و پرحس و حال شروع می شود که ترکیب سازها (به ویژه سنتور، نی، تار و تمبک) در آن بسیار هنرمندانه است. پس از این قطعه، درآمد چهارگاه با آواز محمدرضا شجریان و سنتور مشکاتیان و غزلی از شیخ اجل سعدی (دوش دور از رویت ای جان جانم از غم تاب داشت / ابر چشمم بر رخ از سودای دل سیلاب داشت...) را می شنویم که ادامه آن «حصار» و «مخالف» و... ،بزرگ و مثنوی مخالف» و «بزرگ - مثنوی سه گاه - اورجوزه» است. در انتهای اثر ماندگار «دستان» به تصنیف زیبا و روح نواز «صبح است ساقیا قدحی پرشراب کن / دور فلک درنگ ندارد شتاب کن...» با صدای گرم «محمدرضا شجریان» می رسیم که در آن بیت آخر (کار صواب باده پرستی است حافظا / برخیز و عزم جزم به کار صواب کن) استادی اش را ثابت می کند.

حالا بهتر می توانی در این تلخی ایام بغض و گریه را در این قطعه و تصنیف فراموش نشدنی «یاد باد»، مردانه تجربه کنی و در خلوت خود بخوانی

روز وصل دوستداران یاد باد

یاد باد آن روزگاران یاد باد

کامم از تلخی غم چون زهر گشت

بانگ نوش شادخواران یاد باد

یادش گرامی باد که غم پنهان در نگاهش، نشان از دلنگرانی های اجتماعی داشت. یکی از یاران قدیمی «حسین علیزاده» و «محمدرضا لطفی» و یادگاری از خون سرو از این عالم فانی رخت بربست. باقی بقای آن دو تا با انگیزه و امید و تحمل پذیری، جای خالی رفیق نیمه راهشان را پر کنند.

 همه جوان بودیم و چیز زیادی نمی خواستیم، با هم تبادل نظر داشتیم و دل مان برای یکدیگر تنگ می شد. آن زمان از روزگار کنونی ما زیاد دور نیست، اما این آتش درونی که مایه اصلی نزدیکی ما بود، در میان تنش های روزگار که کم هم نبود، کمرنگ شد و هر یک از ما را به سمتی دور پرتاب کرد که ما تا به امروز نتوانستیم همدیگر را دوباره آن گونه رفیقانه دوست بداریم.

هنگامی که از من بپرسند چرا تا این اندازه با هم بیگانه شدیم، خواهم گفت عمده علت آن پیچیدگی ساختار اجتماعی و شیوه زمامداری و بی دقتی خود ما بود که نتوانستیم قوانین این جریان عظیم اجتماعی را به درستی تحلیل کنیم. تا زمانی که فرهیختگان ما زنده بودند و روزنامه هایی بود که تحلیلی درست به ما می داد، ما می توانستیم آینده مان را رصد کنیم و این گونه به جایگاه اجتماعی مطمئن تری تکیه کنیم.

روزی یکی از فرزانگان بزرگ سیاسی ما گفت؛ «جریانات اجتماعی ایران وارد تونل تاریکی شده که نمی شود انتهای روشن تونل را به خوبی دید.» امروز همان روزی است که هوا بس خطرناک تیره شده و ما هنوز در میان همان تونل تاریک در حرکت بوده و زندگی می کنیم. هنوز تونل تعالی و تکامل نظام ما تاریک است و نسل های بعد از ما نیز قادر به عبور از این تنگه تاریک نشده اند که امید است با توجه و هوشیاری بیشتر مردم و خرد پخته دولتمردان ما بتوانیم به روشنایی آن طرف تونل برسیم که آرزویی است طبیعی که همه ما 30 سال است به انتظار نشسته ایم.

تداوم زندگی ما موسیقیدانان متعهد، حاصل دوران سخت و پیچیده یی بود که هریک به اندازه توان مان تلاش کردیم و در راه احیای موسیقی کشورمان زحمت کشیدیم تا پرچم پرافتخار ملی ایران زمین را در ایران و بیرون مرزها برافراشته نگه داریم. با اینکه تعداد ما زیاد نبود اما آنچه جاودان مانده و به بخشی از خاطرات ملی ما تبدیل شده، نتیجه کار همین گروه از موسیقیدانان بوده و هم اکنون نیز در میان انگشتان و حنجره جوانان ما در حرکت است.

پرویز مشکاتیان که روحش قرین رحمت باد، آثار جاودانی را به فرهنگ ایرانی افزود. «رزم مشترک»، «ایرانی» و «مرا عاشق چنان باید» حاصل یکی دو سال قبل و بعد از انقلاب 57 بود که باعث شکوفایی موسیقی و شهرت خوانندگانی چون ناظری و شجریان و بعدها شادروان بسطامی شد. هنوز بهترین آثار هنرمند گرامی شجریان بازتاب همکاری پرویز مشکاتیان در آثار جاودانه «آستان جانان» و «مرکب خوانی نوا» است. پرویز تلاش زیادی برای معرفی خوانندگان شناخته شده و ناشناس کرد، او واقعاً عاشق غزل و هنر تصنیف سازی بود و به آوازخوانان خوب همواره احترام می گذاشت.

پرویز مشکاتیان هم در عرصه نوازندگی سنتور صاحب سلیقه خاص بود و هم در عرصه آهنگسازی خط و خطوط زیبایی را دنبال می کرد. آنچه در رشد مشکاتیان تاثیر زیادی داشت، نزدیکی علیزاده و همکاری بسیار عالی بین این دو در گروه عارف بود که هر دو سکاندار قدرت نوازندگی در گروه عارف بودند. فرم چهارمضراب به وسیله گروه ابتدا در کار علیزاده خود را نشان داد و در کار مشکاتیان به درجه رشد زیادی رسید. نفر بعدی که بر روش نوازندگی و سازندگی او تاثیر زیادی گذاشت، ناصرخان فرهنگ فر بود که به پرویز ریتم های لنگردار و شکسته را یاد داد و او توانست از این ضرب های شکسته ناصر کمال استفاده را بکند. این تاثیرها، تازگی فوق العاده یی به کار مشکاتیان داد.

یکی از خوبی های مشکاتیان این بود که گوشی حساس و فراگیری بی نظیری داشت. خیلی زود بهترین چیزها را می گرفت و دوباره بدان جان تازه می داد و آن را با آرایشی جدید تحویل جامعه می داد. او ترسی نداشت که بگویند این کار برگرفته از این آهنگ و آن آهنگساز است. با شوری که داشت هر ملودی را جان تازه می داد و آن را از درون خود عبور می داد و به آثار تازه تری دست می یافت.

در رابطه با رنگ آمیزی ارکسترنو ایرانی نیز پرویز ذوق سرشاری داشت. صدای گروهش بسیار کوک و زیبا بود تا جایی که ما مدت ها بود چنین صدایی از یک گروه با سازهای ایرانی نمی شنیدیم.

متاسفانه پرویز با این همه استعداد خود را به ورطه خطرناکی سوق داد تا جایی که به حرف هیچ یک از دوستان نزدیکش گوش نمی داد. هنگامی که شادروان ناصر فرهنگ فر را خاک می کردند گفته بود «نوبت بعدی من خواهم بود». او دیگر رمق زندگی کردن در سختی ها و بی مهری ها را نداشت. باشد که جوانان اهل موسیقی ما که راهی این حرفه می شوند بدانند که هنرمندان زاییده رنج زمان هستند و باید از دشواری های زیادی عبورکنند. باید توجه داشته باشند این ذات آتشین هنر ماست که گرم کننده زندگی ما خواهد شد. باید مراقب سلامتی روح و جسم مان در هر شرایطی باشیم. هنرمندان متعلق به مردم هستند و خلاقیت و طول زندگی آنها باید مراقبت شود. دولت ها نیز باید بدانند ملتی که هنر ندارد مرده است و اگر ایران و نام بلندش تاکنون زنده مانده، به خاطر ذوق ملی مردم و هنرمندان فرهیخته آن بوده و هست. نظام جمهوری اسلامی وظیفه مند است تا آنجا که می شود حرمت هنر و هنرمند را بیشتر نگاه دارد و نگذارد در تاریخ بنویسند که این نظام سر دشمنی با هنر به خصوص موسیقی معنوی ما داشته است. قوانین باید بازنگری شود و همان گونه که در هزار و چهارصد سال در تمامی کشورهای مسلمان جهان منطبق با زیست نوین زندگی تغییر کرده، بازنگری شود و کسانی که با تعصب و چشمان بسته به این هنر شریف نگاه می کنند، تجدید نظر کنند. باشد که آن روز طلایی تحت توجهات همه رهبران بارز و سرآمد کشور ایران روزی از راه برسد. در انتها از خانواده مشکاتیان عزیز عذرخواهی می کنم که به خاطر نبودنم در ایران نتوانستم به این عزیزان داغدیده به خصوص مادر گرامی و فرزندان شان تسلیت گفته و در غم و اندوه آنها شرکت داشته باشم.

روحش شاد و دل همه عاشقان او گلگون باد

منبع: اعتماد

 

 

محمدرضا لطفی در پیام تسلیتی، درگذشت مشكاتیان را سوگی سنگین و بهتی عظیم برای جامعه موسیقی عنوان كرده است.

«محمدرضا لطفی» آهنگساز برجسته كشورمان كه هم اكنون در خارج از كشور به سر می‌برد در پیامی درگذشت پرویز مشكاتیان را تسلیت گفت.

وی در پیام خود آورده است: پرویز عزیز از میان ما رفت، خانواده، رفقا و دوستان و جامعه اهل موسیقی را در سوگی سنگین وبهتی عظیم فرو برد.
وی در ادامه این پیام آورده است: مردمانی چند در طی بیش از 30 سال با آثار جاودان او و طنین پرشتاب مضرابش زیسته‌اند و بهترین و تلخ‌ترین لحظات عمر خویش را با ساز او قرین بوده‌اند. چند سال جان خاطره خود را مرهون احساس و ساخته‌های زیبای او می‌دانند. من به عنوان دوستی دیرینه این داغ جانگداز را به جامعه موسیقی و خانواده او خصوصا مادر داغدار و آوا و آیین عزیز تسلیت گفته برایشان آرزوی طول عمر می‌نمایم.
در ادامه این پیام می‌خوانیم: متأسفانه نبودم تا قطره‌ای باشم در اقیانوس داغدارش. از راه دور به روح بزرگ پرویز عزیزم درود می‌فرستم كه چنین آثار جاودان موسیقی را برای ما و نسل های پس از ما به یاد گذاشت و رفت.
او به جاودانگی موسیقی ایران زنده است
روحش قرین رحمت باد