گل گاوزبان ایرانی

نام علمی: Echium amoenum

نام انگلیسی: Oxtongue flower

تیره: Boraginaceae

مقدمه:

گیاه گاوزبان متعلق به خانواده گاوزبانیان است که دارای ۱۳۱ جنس و ۲۲۰۰ گونه علفی، بوته ای یکساله و چند ساله است. از این تیره  گونه گاوزبان ایرانی توضیح داده می شود:

متاسفانه در منابع ایرانی کمتر به گاوزبان ایرانی پرداخته شده است و بیشترگاو زبان اروپایی مورد توجه قرار گرفته است. به دلیل اینکه گاوزبان ایرانی بومی مناطق شمالی ایران است . انتظار میرود به این گیاه توجه بیشتری بشود.

خصوصیات گیاه شناسی :

Echium   amoenum گیاهی دو یا چند ساله به ارتفاع تقریبی ۶۰  – ۳۰ سانتی متر و  ساقه گل دهنده   ۸۰ -۶۰ سانتی متری است. این گیاه دارای کرکهای نسبتا نرم است که بر روی برگها به حالت خوابیده و در سایر قسمتها به صورت افراشته و مخلوط با کرکهای کوتاه و متراکم است.

ساقه گیاه تا حدودی ساده و خمیده به سمت بالا است.  برگهای قاعده ای به طول حدود ۲۰ سانتی متر و عرض ۵ سانتی متر به صورت سر نیزه ای و در قسمت دمبرگ باریک و نوک تیزشده است. گل آذین با گلهای قیفی شکل به رنگ قرمز ارغوانی که پس از خشک شدن ( با توجه به شرایط ونحوه خشک کردن ) به رنگ آبی یا بنفش در می آیند. در هر سنبله تعداد زیادی گل وجود دارد که به تدریج از پایین به بالا باز می شوند. و این گلها از نظرخواص دارویی مهم هستند.

عوامل محیطی :

این گیاه مقاوم به خشکی است و در اکثر مناطق خشک و نیمه خشک و در خاکهای سبک و سنگین رشد خوبی دارد. این گیاه را می توان کشت نمود و محصول خوبی از آن به دست اورد. همچنین گاو زبان ایرانی در ارتفاعات شمال کشور به صورت خودرو دیده می شود و در برخی نواحی مازندران و گیلان کشت و کار میگردد.

قسمت های مورد استفاده :

۱- جامهای به رنگ بنفش تا ارغوانی مورد مصرف است. که دارای قسمت لوله ای است و به تدریج به طرف بالا شیپوری شکل می شود. این جامها بعد از خشک شدن به رنگ آبی تا بنفش در می آیند.

۲- برگهای گاوزبان دارای پرزهای زبر و خشن می باشد بنابراین برعکس گل گاو زبانهای اروپائی که در منابع خارجی ذکرشده که بصورت سالاد قابل مصرف است فقط پس از پختن برگها می توان در سوپ و یا بصورت مخلوط باماست مصرف کرد.

دامنه انتشار:

این گیاه در ایران و قفقاز انتشار دارد. در منطقه وسیعی از نواحی شمال ایران، گیلان و مازندران وگلستان، ارتفاعات کندوان، کلاردشت، ارتفاعات چالوس، بین منجیل و رستم آباد ، جنگل گلستان و نواحی شمال غرب ایران ، بین اردبیل تا آستارا میروید.

نحوه زراعت :

تکثیر: تکثیر گاو زبان ایرانی با استفاده از بذر انجام میشود وآنرا در فصول بهار و پائیز می توان کشت کرد. این گیاه به صورت مستقیم در زمین اصلی و همچنین از راه خزانه گیری و نشا کاری قابل تکثیر است. که بهترین روش ، روش نشا کاری است. نشا ها را در مرحله ۲ تا ۴ برگی و گاهی تا ۶ برگی به زمین اصلی انتقال داده و با فاصله ۵۰ در ۵۰ سانتی متر آنها را کشت می کنند. کشت این گیاه به صورت دیم نیز میسر است. بذر لازم برای کشت این گیاه به میزان ۱۰ تا ۱۵ کیلو گرم در هکتار است.

برداشت محصول :

جامهای گل گاو زبان را همزمان با گلدهی گیاه یعنی از آغاز اردیبهشت تا خرداد ماه با دست جمع آوری می شود. برای بالا رفتن کیفیت اندام دارویی آن را باید در سایه با دمای ملایم و در سطح وسیع ، برای جلوگیری از رشد قارچها و از بین رفتن گلها ، خشک نمود.

در گاو زبان ایرانی فقط گل برداشت می شود. در سال اول گیاه به صورت رزت بوده و از سال دوم گل می دهد که تا ۷ الی ۸ سال رشد و نمو گیاه میتواند ادامه داشته باشد. ببشترین بازده این گیاه در سالهای چهارم و پنجم رشد آن است که بیشترین میزان گل را تولید می کند. گلدهی از نیمه اردیبهشت آغاز می شود و تا تیر ماه ادامه دارد. بعد از شکغته شدن گلها باید آنها را برداشت نمود که در غیر این صورت بعد از دو تا سه روز گلها شروع به ریزش می کنند. گلهای جمع آوری شده را روی پارچه تمیز ریخته و در سایه عمل خشک کردن انجام میشود. باید به این نکته توجه داشت که به علت وجود شهد زیاد در گلهای این گیاه باید مواظب مورچه ها بود. چون شهد این گیاه جاذب مورچه ها است.

از هر ۱۰۰۰ گرم گل تر ، ۲۰۰ گرم گل خشک بدست می آید (۲۰%) . گلهای تازه به رنگ ارغوانی هستند و در صورتی که در شرایط مطلوب خشک شوند به رنگ بنفش در خواهند آمد.

توجیه اقتصادی تولید :

تعداد نیروی کار لازم برای برداشت هر هکتار گل گاو زبان ۷۰ تا ۸۰ کارگر  روز است . بنا بر این محصول از نظر اشتغال زایی مهم است . از هر هکتار زمین حدود ۴۰۰ تا ۷۰۰ کیلو گرم گل خشک به دست می آید.