فیبرها یا پلی ساکاریدهای غیر نشاسته ای ازمواد گیاهی به دست می آیند . فیبرها نمی توانند به وسیله آنزیمهای گوارشی تجزیه شوند , بنابراین بدون اینکه جذب بدن شوند , از دستگاه گوارش عبور می کنند . از آنجایی که این فیبرها باعث می شوند که رژیم غذایی حجیم تر شود موجب می گردند که با خوردن آنها حرکت روده را تنظیم کند . فیبرها این کار را با نگهداشتن آب در روده ها و افزایش حجم محتویات روده ها انجام می دهند .
اگر رژیم غذایی حاوی مقادیر زیادی فیبر به همراه مایعات فراوان باشد , حجم مدفوع زیاد خواهد شد . در نتیجه , این حجم زیاد مدفوع باعث تحریک دیواره روده ها شده و حرکت روده ها را افزایش می دهد و موجب می شود که غذا آسانتر و سریعتر در روده ها حرکت کند . این کار باعث می گردد که از بروز یبوست جلوگیری شود .

حدود 10 در صد مردم دچار یبوست هستند .با افزایش سن, احتمال یبوست در افراد بیشتر می گردد بطوریکه حدود 20 تا 30 در صد افراد بالای 60 سال دچار یبوست هستند . تغییر و اصلاح رژیم غذایی با مصرف مقادیر زیاد فیبر و نوشیدن مایعات بیشتر , می تواند باعث رفع یبوست در بسیاری از افراد شود.

یک رژیم غذایی دارای فیبر زیاد می تواند به پیشگیری از یک بیماری شایع به نام بیماری دیورتیکولی (diverticular) کمک نماید . مراحل اولیه این بیماری را می توان در حداقل 15 در صد افراد بالای 50 سال کشف نمود . اکثر افرادی که دچار بیماری دیورتیکولی هستند دارای سابقه یبوست می باشند که یبوست آنها باعث افزایش فشار در روده بزرگ شده است . زور زدن زیاد برای دفع مدفوع سفت , می تواند باعث کشش دیواره روده بزرگ شده و کیسه های کوچکی به نام " دیورتیکول " در دیواره آن ایجاد نماید. التهاب و رشد بیش از حد باکتریها در این کیسه ها ممکن است باعث درد و اسهال شود . یک رژیم غذایی حاوی مقادیر زیاد فیبر و مایعات می تواند باعث تسکین علایم این بیماری در اکثر افراد شود , اما در بعضی از افراد لازم است که از داروهای مسهل نیز استفاده شود .

فیبر ها همچنین به خاطر نقش مهمی که در سرطان روده بزرگ دارند از اهمیت زیادی برخوردارند . سرطان روده بزرگ ( سرطان کولون ) سومین سرطان شایع جهان می باشد , این سرطان اگر در مراحل اولیه آن تشخیص داده شود , عاقبیت خوبی خواهد داشت , اما در بسیاری از افراد , این سرطان دیر تشخیص داده می شود . رژیم غذایی که حاوی مقادیر کم فیبر باشد , خطر بروز سرطان روده بزرگ را افزایش می دهد زیرا در صورت فقدان فیبر غذا های جذب نشده که در روده بزرگ قرار دارند به کندی حرکت کرده و مدت زیادی در روده بزرگ باقی می مانند . این بدان معنی است که مخاط دیواره روده ها مدت زیادی در تماس با غذا های جذب نشده که بطور بالقوه مضر می باشند قرار می گیرند.

یبوست دوران حاملگی

برای پیشگیری ازیبوست، مصرف غذاهای پرفیبر مثل سبزیجات، میوه جات و ملین های طبیعی (مانند آب آلو یا آب انجیر یا روغن زیتون) بسیار موثر است. مصرف مایعات و پیاده روی نیز موثراست. همچنین کاهش مصرف موادغذائی یبوست زا(مانند برنج، کاچی، سیب زمینی و...) نیز در کاهش یبوست تاثیر گذار می باشد.

سی لاكس

این دارو برای درمان كوتاه مدت یبوست مصرف می شود.

قرص سی - لاكس حاوی 600 میلی گرم برگ سنا (Cassia obovata) (معادل 15 میلی گرم سنوزید B) و 100 میلی گرم دانه گشنیز (Coriandrum sativunm) می باشد.

مطالعات Invitro نشان داده است كه سنوزیدهای A و B توسط باكتریهای روده بزرگ متابولیزه شده، تبدیل به مشتقات فعال Rhein-anthrone می گردند. این تركیبات موجب تحریك و افزایش حركات دودی روده و در نتیجه كاهش جذب آب و الكترولیتها می شوند و همچنین ترشح مایعات در روده بزرگ را ازطریق تحریك ترشح فعال كلراید و مخاط افزایش می دهند. براساس گزارشات موجود، اثرات فوق احتمالا با افزایش بیوسنتز و آزادسازی پروستاگلاندینها ایجاد می شوند. روغنهای فرار موجود در گشنیز نیز به علت داشتن اثرات ضداسپاسم مانع ایجاد درد و كرامپ شكمی ناشی از مصرف سنا می گردند.

این دارو به دلیل تغییر رنگ و افزایش pH ادرار ممكن است با آزمایشهای تشخیصی (مانند تعیین میزان اوروبیلینوژن ادرار و تعیین میزان استروژن به روش كوبر) تداخل نماید.

فرآورده های حاوی سنا با داروهای پایین آورنده پتاسیم خون مانند مدرهای تیازیدی، آدرنوكورتیكوستروییدها، ریشه شیرین بیان و گلیكوزیدهای قلبی تداخل اثر داشته و احتمالا ایجاد اختلالات قلبی و عصبی - عضلانی می نمایند.

این فرآورده مانند سایر ملین ها در بیماران مبتلا به تنگی و انسداد روده و ایلئوم، دردهای شكمی ناشناخته، خونریزی ركتوم با علت نامشخص، بیماریهای التهابی روده و آپاندیسیت ممنوعیت مصرف دارد.

استفاده طولانی مدت از ملین های آنتراكینونی ایجاد وابستگی می نماید لذا مصرف طولانی مدت آنها ممنوع می باشد.

ملین ها در خردسالان (تا سن 6 سال) بجز دستور پزشك نباید مصرف شوند.

مصرف سنا ایجاد درد و كرامپ های شكمی می نماید ولی این فرآورده به دلیل داشتن دانه گشنیز احتمالا این عارضه را ایجاد نمی نماید.

مصرف طولانی مدت و دوزهای بالای این فرآورده موجب از بین رفتن كارآیی روده ها، اسهال و از دست دادن آب و الكترولیتها (به ویژه پتاسیم)، آلبومینوری و هماتوری می گردد.

با توجه به اینكه اثرات سنا 8-10 ساعت پس از مصرف آن ظاهر می گردد. بهتر است این فرآورده در هنگام خواب مصرف شود.

مصرف حداقل 6-8 لیوان آب در روز برای كمك به نرم شدن مدفوع و جلوگیری از كاهش آب بدن بیمار ضروری است. این امر به علت خروج حجم زیادی از آب با مدفوع اهمیت دارد.

در مورد سنا باید عرض كنم كه هم اكنون قرصهای سنا با نام "سی لاكس" در بازار ایران وجود دارد كه به عنوان مسهل و ملین به كار می ورد .
البته روغن كرچك هم هست . اما به دلیل قدرت مسهلی زیاد فقط در مواردی كه بیمار نیاز به رادیوگرافی دارد و نیاز به این است كه معده كاملا خالی باشد تجویز می شود .
یكی از گیاهانی كه به عنوان یك مسهل قوی شناخته می شود گیاه هندوانه ی ابوجهل Cytrolus colosynthus است .
از لحاظ ظاهر گیاه دقیقا شبیه هندوانه ی معمولی است ولی میوه ی آن از اندازه ی یك پرتقال بزرگتر نمی شود .
از نظر تركیبات شیمیایی این گیاه دارای موادی زیر است :
كلوسینتین
سیترولین
سیترول لول
كلوسنتی لین
اسپیناس ترول
مهمترین خاصیت درمانی این گیاه هم همان خاصیت مسهلی است كه اشاره شد . البته این گیاه هم مثل كرچك خاصیت مسهلی بسیار شدیدی دارد و در موارد ضعف روده و یا فلج روده هاو . . . به كار می رود . مقدار مصرف آن بین0.06 تا 0.2 گرم پودر میوه ی خشك شده است .
-----------------------------------------------------------------------------------------------------
گیاه انگور فرنگی : Ribes rubrum
این گیاه هم تا حدودی می تواند برای كمك به معده برای هضم غذا مفید باشد .
------------------------------------------------------------------------------------------------
یك نسخه برای دفع یبوست برگرفته از كتاب گیاهان دارویی نوشته ی دكتر علی زرگری انتشاراتن دانشگاه تهران . جلد دوم صفحه ی 456 :
20 گرم ریشه ی گزنه Urtica Dioica
20 گرم ساقه ی تاجریزی پیچ Solanum Dulcamara
20 گرم گل پنیرك Malva Sylverstris
20 گرم انگور فرنگی قرمز Ribes Rubrum
20 گرم گل تیول
20 گرم برگ كاسنی Chichorium Inthybus
25 گرم پوست سیاه توسه Frangula Alnus
10 گرم ریزوم (ساقه های زیرزمینی ) ریوند چینی
طرز مصرف بدین صورت است كه باید تمام موارد فوق را با هم كوبیده و یك قاضق قهوه خوری از آن را در یك فنجان آبجوش وارد كنید تا دم بكشد و آنرا در هنگام صبح مصرف كنید . برای بهتر شدن طعم آن میتوان از مقداری عسل نیز استفاده كرده و با آن مخلوط كرد .

-----------------------------------------------------------------------
نسخه ای برای رفع یبوست اطفال از همان كتاب جلد سوم صفحه 218 :
200 گرم روبارب چینی
200 گرم ریشه ی كاسنی
300 گرم برگ خشك كاسنی
100 گرم شاتره
100 گرم سرخس زنگی دارو
50 گرم میوه ی عروسك پشت پرده
20 گرم دارچین
20 گرم چوب صندل
20 گرم قند
آب مقطر به مقدار كافی(حدود 3لیتر)
برای تهیه ی این دارو بایستی ابتدا گیاهان دا با هم خلوط كرده و در ظرفی ریخت سپس اب 80 درجه را آن افزوده و در ظرف سر بسته ای بهمدت 6 ساعت دم كرد .پس از آن قندها را به آن اضافه می كنند . مقدارمصرف این دارو 10 تا 30 گرم برای كودكان 30 ماهه تا 15 ساله است .
--------------------------------------------------------------------------------------------
كاسنی Chicorium Inthybus
این گیاه از قدیم الایام به عنوان یك داروی ملین و مسهل در تمام خانواده های ایرانی مشهور است وهنوز استفاده از آن رواج دارد . در كاسنی موادی نظیر شیكورین شیكوری ئین لووین اسانس و . . وجود دارد .
كاسنی علاوه بر خاصیت ملینی به عنوان مدر ، صفرابر ، اشتها آور ، اخلاط خونی ، تبهای مخاطی و . . . . استفاده می شود .

یبوست كودك

یبوستی كه گاه به گاه اتفاق می‌افتد خطرناك نبوده و می‌توان با استفاده از غذاهایی كه حجم مدفوع را زیاد می‌كنند از آن جلوگیری به عمل آورد. اما یبوست مزمن می‌تواند خطرناك باشد زیرا مشكلاتی در آینده بوجود می‌آورد .

دكتر یك ملین خفیف را كه مخصوص اطفال ساخته شده باشد و بتوان آنرا با اطمینان برای مدت كوتاهی به آنها داد تجویز می‌كند. همچنین توصیه‌هایی در باب نوع تغذیه كودك به شما ارائه خواهد داد.

هرگز بدون توصیه دكتر از لینت دهنده‌ها یا ملینها استفاده نكنید. زیرا ممكن است روده را تنبل كند.
اگر به كودك شما یك ملین توصیه شده است از كاغذ راهنما یا دستوران آن كاملاً پیروی كنید.
حتماً به كودكتان مایعات فراوان بدهید.

تا حدا امكان از غذاهای طبیعی كه حاوی سلولز و الیاف باشند استفاده كنید مانند برنج قهوه‌ای و نان سبوس‌دار و غذا و سبزیجات تازه. كمی آلوی پخته یا انجیر خشك شده می‌تواند ظرف 24 ساعت مدفوع كودك را شل كند.

سنا

گیاهی است به صورت بوته ای گسترده از خانواده Caesalpiniaceae که دارای برگ های سبز رنگ بیضوی شکل می باشد .

برگ های سنا به عنوان مسهل قوی مصرف سنتی دارد .

ترکیبات موثر برگچه سنا از دسته ملین های محرک می باشند . گلیلوزیدهای آنتراکنیونی سنا پس از هضم هیدرولیز می شوند و آنتراکیتون آزاد و فعال ایجاد می نماید .

در موارد حساسیت به دارو ؛ تهوع ؛ استفراغ یا دیگر علایم آپاندیسیت ، جراحی شکم ، انسداد روده ای ناشی از سفت شدن مدفوع و سایر موارد انسدادی و درد غیر مشخص شکم نبایستی مصرف شود.

دانة كتان

خاصیت ملین بودن روغن این گیاه مربوط به مواد لعاب دار موجود در آن است. دانه كتان منبع خوبی از لعاب است كه به مثابة ملین عمل می كند. در صورتی كه دانه كتان كوبیده شده، خرد شده یا آسیاب نشده استفاده می كنید، حتماً مایعات، به ویژه آب كافی مصرف كنید )دو یا سه قاشق غذاخوری بذرهای خرد نشده همراه با 10 برابر آب به عنوان مسهل حجیم شونده.)

قبل از مصرف این گیاه در صورتی كه دارویی را به طور مرتب استفاده می كنید (خواه به صورت نسخه تجویزی یا غیر تجویزی) با پزشك معالج خود مشورت كنید.

خاکشی (خاکشیر)

گیاهی علفی از خانواده Brassicaceae می باشد. دانه های خشک شده گیاه مورد استفاده می باشد .

به عنوان رفع گرما زدگی ، ملین حجیم کننده استفاده می گردد.

خاکشی از دسته ملین های تشکیل دهنده مدفوع حجیم است و از طریق جذب آب باعث افزایش حجم و رطوبت مدفوع می گردد .

فر آورده های حجیم کننده را نباید برای بیمارانی که سابقه فشردگی مدفوع ، انسداد روده یا فقدان نیروی طبیعی کولن دارند ، تجویز کرد .

مصرف زیاد آن ممکن است سبب افزایش موقتی نفخ شکم شود . مواردی از واکنش افزایش حساسیت نیز گزارش شده است .

باید آن را همراه با مقدار کافی مایع مصرف کرد و قبل از خواب نیز نباید مصرف شود.

پودر برن BRAN در بسته های 250 گرمی دینه ایران از پوسته خارجی گندم تهیه شده است.

برن د ر اختلالات دستگاه گوارش نظیر یبوست بكار می رود . ملین های حجیم كننده مدفوع برای پیشگیری از یبوست در بیمارانی كه در حین اجابت مزاج نباید تحت فشار باشند مانند بیمارانی كه هموروئید ، ترومبوزه دردناك ، شقاق یا آبسه پرینه ای ، فتق دیافراگم و تنگی آنوركتال دارند ، مصرف می شود .

برن احتمالا از طریق جذب و نگهداری آب باعث افزایش حجم و رطوبت مدفوع شده و این افزایش حجم موجب تحریك روده بزرگ و افزایش حركات دودی و در نتیجه كوتاه شده زمان عبور مواد از روده و افزایش دفعات دفع می گردد.

پودر برن باعث كاهش جذب برخی از مواد معدنی / ویتامین B12 ، گلیكوزیدهای قلبی و مشتقات كومارینی می گردد .

پودر برن باید با مقادیر زیاد مایعات مصرف شود .در صورت عدم مصرف كافی مایعات احتمال بروز انسداد مری و تراكم مدفوع در روده وجود دارد . واكنشهای آلرژیك با مصرف دارو هم گزارش شده است .

مصرف طولانی مدت این داروه كه بصورت عادت درآمده باشد ممكن است باعث وابسته شدن كار روده ها به این دارو شود .

از مصرف داروهای ملین تا دو ساعت بعد از مصرف سایر داروها خودداری شود.

فلوس درختی است به ارتفاع 10-15 متر كه به حالت خودرو در بشتر نقاط گرمسیر دنیا می روید . فلوس در بعضی از نواحی ایران به نام خرنوب هندی و خیار شنبر نیز معروف است .

میوه فلوس یه طول 30 تا 50 سانتیمتر و به قطر 3-2 سانتیمتر است . اگر فلوس درقسمت طول آن شكافته شود تیغه های متعدد در آن دیده می شود كه فلوس را به خانه های متعدد گاهی تا 100 خانه تقسیم می كند.
مغز فلوس دارای اكسی آنتراكینون ، مواد قندی ،‌صمغ ، اسانس و مواد روغنی است . خاصیت مسهلی فلوس مربوط به چند ماده شیمیایی است كه از مشتقات آنتراكینون می باشد .

یكی از بهترین داروها برای رفع یبوست می باشد. جوشانده پوست درخت فلوس اسهال خونی را رفع می كند.