بسم الله الرحمن الرحیم

(این بحث توسط یکی از دوستان محقق جناب آقای حسن طالبیان نوشته شده است )

معرفی علامه میرزا مهدی اصفهانی

مرحوم آیت الله العظمی میرزا محمدمهدی اصفهانی از شخصیت های بزرگ قرن معاصر است . ایشان از شخصیت های متفکر و برجسته در علم فقه ، اصول ، فلسفه و عرفان می باشد . از قراین و زندگی نامه های راجع به میرزا و شاگردان برجسته ی ایشان ، استفاده می شود که مرحوم میرزا در جامعیت از نظر علم و عمل از نوادر روزگار و در مراتب و مقامات معنوی در عصر غیبت کبری در میان علمای شیعه کم نظیر است .

سال تولد : 1303 هجری قمری

سال فوت : 1365 هجری قمری

طول عمر : 63 سال

مکان تولد : اصفهان

مکان فوت : مشهد

مدفن : مشهد ، حرم مطهر امام رضا(ع) ،رواق دارالضیافه

اساتید میرزا :

در علوم فقه و اصول (منقول) : سید جمال الدین گلپایگانی ، آخوند خراسانی ، علامه سیدکاظم یزدی ، میرزا حسین نایینی

در اخلاق و امور معنوی : سید اسماعیل صدر ، ملافتحعلی سلطان آبادی

در عرفان نظری و عملی : سید احمد کربلایی

رفقا و معاشران سلوکی میرزا در عرفان : شیخ محمد بهاری ، میرزا علی قاضی ، سید جمال الدین گلپایگانی

در فلسفه و علوم عقلی : میرزا مهدی آشتیانی و اساتید دیگر فلسفه که تاکنون اطلاعی از آنها حاصل نشده است .

مراتب علمی میرزا درفقه و اصول :

میرزا مهدی اصفهانی ، در اصفهان مقدمات و مقداری از سطح فقه و اصول را به پایان برد ، در کربلا و نجف کفایه را از استاد سیدجمال الدین گلپایگانی ، خارج اصول را از محضر آخوند خراسانی ، خارج فقه را از علامه سید محمد کاظم یزدی ، خارج فقه و اصول را از علامه آیت الله العظمی میرزا حسین نایینی ( به مدت چهارده سال ) استفاده کرد و در زمینه ی فقه و اصول به آخرین درجه ی این علوم نایل آمده و به اوج اجتهاد رسید و اساتید ایشان و بزرگان و نوابغ در فقه و اصول و مراجع بزرگ شیعه ، مراتب اجتهاد ایشان را در فقه و اصول تأیید کردند .

اجازات اجتهاد میرزا :

آیت الله العظمی میرزا حسین نایینی در سال 1338 هجری قمری پس از آن که میرزا مهدی اصفهانی چهارده سال مداوم در بحث های خصوصی و عمومی ایشان در فقه و اصول با تعمق و تحقیق حاضر شده ، در سن 35 سالگی میرزا ، اجازه ی اجتهاد کم نظیری به میرزا داد و آیات عظام حاج شیخ عبدالکریم یزدی ، ، آقا ضیاء الدین عراقی ، حاج سیدابوالحسن اصفهانی نیز اجازه ی اجتهاد میرزای نایینی را تأیید کردند .

تذکر مهم : اهمیت این اجازه ی اجتهاد آیت الله نایینی ، وقتی روشن می شود که بدانیم میرزای نایینی به کمتر کسی اجازه ی اجتهاد داده و آن هم در سن جوانی 35 سالگی میرزا و آن هم با القاب کم نظیر . آیت الله علامه محمد تقی جعفری از قول آیت الله العظمی خویی نقل میکند : که آیت الله میرزای نایینی بسیار بسیار کم به کسی اجازه ی اجتهاد میداد . (نقل از کتاب ابن سینای زمان)

متن اجازه ی اجتهاد میرزا حسین نایینی :

... (به علت حجم زیاد به طور مستقل درج می گردد)

و در حاشیه ی همین اجازه ی اجتهاد چنانکه در اصل نوشته مشخص است مرحوم آیت الله العضمی آقای حاج شیخ عبدالکریم حائری مرقوم داشته اند که آنچه را که ایشان (آیت الله نایینی) درباره ی مقام جناب عالم فاضل ، محقق مدقق ، زبده علمای ممتاز، و قدوه ی فقها و مجتهدین آقا میرزا مهدی اصفهانی – دام تأییده – مرقوم فرموده اند ، حق است و تردیدی در آن نیست . خداوند امثال ایشان را در میان عالمان زیاد فرماید .

نظر بزرگان حوزه درباره ی میرزا :

آیت الله شیخ هاشم قزوینی :

آیت الله شیخ هاشم قزوینی جامع منقول و معقول و مجتهدی بزرگ و سالها از محضر آیت الله میرزا محمد آقازاده ی خراسانی ، حاج آقا حسین قمی در فقه و اصول استفاده کرده بود و به درجه اجتهاد نایل آمده بود . استاد سید حسن صالحی از قول شیخ هاشم می گوید :

مدت دو سال بود که خود را از درس اقا زاده خراسانی بی نیاز می دیدم تا اینکه میر زا مهدی اصفهانی درس خارج فقه و اصول شروع کردـبه درس ایشان حاضر شده وخود را به ان نیازمند دیدم وتا پایان عمر ایشان دردرس ایشان حاضر شدم .  

استاد محمد واعظ زاده خراسانی که مدتی درس ایت الله شیخ کاظم دامغانی شرکت می کرده؛ درباره عظمت علمی میرزا مهدی اصفهانی می گوید : اقاشیخ کاظم دامغانی {که14سال درس خارج فقه واصول ایت الله میرزامحمداقا زاده خراسانی,وسالها ازدرس حاج اقا حسین قمی درخارج فقه و اصول شرکت می کرده وظاهرادران موقع شروع درس فقه واصول میرزا, مجتهد بوده }فرمودند:

شیخ هاشم قزوینی به من گفت که میرزا مهدی اصفهانی درس فقه واصول شروع کرده, توهم بیا شرکت کن. گفتم :ما برای خودمان آدمی هستیم وملا.قرار نیست که هرکس بیایدو درس شروع کند,به درس او حاضر شویم .شیخ هاشم گفت :شما درس بیا متوجه می شوی سپس دردرس میرزا حاضر شده وان راقابل استفاده دیده ودردرس ایشان شرکت کردم .

آیت الله حاج اقا حسین قمی :                                                                                                                                                          

حاج اقا جلال مروارید ,{اخوی ایت الله مروارید}که زمان حاج اقا حسین قمی ومیرزا مهدی اصفهانی رادرک کرده اند وحدود7,8سال درسهای فقه واصول ومعارف میرزاراشرکت میکرده اند,درباره عظمت علمی میرزامی فرمایند:

حاج اقاحسین قمی , خیلی با احتیاط وبا تقوا بود. برای تصرف در امور حسبیه{ که نیاز به اذن مجتهد جامع شرائط است}به میرزا گفت :به من اجازه تصرف درامور حسبیه بدهید.میرزا گفتند:شما خودمجتهدواعلم هستید.نیاز به اجازه من ندارید.حاج اقا حسین فرمودند:اینها همه درست,من با شما تعارف ندارم.اجازه تصرف به من بدهید.وسپس میرزا مهدی اصفهانی به ایشان اجازه می دهد.

پس حاج اقا حسین قمی باآن عظمت علمی وفقاهت ,به خاطر احتیاط شدیدوتقوافوق العاده وقتی که خودمی ترسد که تصرف کند درامور حسبیه ای که نیاز به اذن مجتهد دارد,به کسی مراجعه می کندکه یقین داردیاحداقل احتمال قوی می دهدکه ازخودش اعلم وافقه است وان شخص کسی نیست بجزمیرزا مهدی اصفهانی واینجاست که عظمت علمی واجتهادوفقاهت فوق العاده میرزامهدی اصفهانی اشکار می شود.

آیت الله شیخ هاشم قزوینی :

ایت الله شیخ هاشم قزوینی که خود مجتهدی بزرگ ودرحد مرجعیت بوده است ولی رساله ندادوازپذیرش شؤون مرجعیت خودداری کردوسالهااز محضردرس فقیه بزرگ حاج اقا حسین قمی وهمچنین فقیه متقی حاج میرزامهدی اصفهانی استفاده کرده است ,بعد از فوت مرحوم ایت الله سید ابوالحسن اصفهانی,برای تعیین مرجعیت شیعه ومجتهد اعلم عصربه ایشان مراجعه می کنند ومرحوم حاج شیخ هاشم قزوینی در میان خیل عظیم مجتهدان وفقهای بزرگ شیعه دران عصرکه بزرگانی مانندحاج اقا حسین قمی ,ایت الله بروجردی ,ایت الله سید محمود شاهرودی و... ایشان

{حاج شیخ هاشم قزوینی },ایت الله عظمی میرزا مهدی اصفهانی رابقه عنوان مجتهد اعلم جامع شرائط اعلام می کند.{نقل ازمرحوم حجه الاسلام حاج شیخ محمود انصاری واعظ پدر استاد محمد علی انصاری مفسر قران ,وهمچنین حجه الاسلام شیخ احمد روحانی واعظ ,که هردو بزرگوار از شاگردان شیخ هاشم قزوینی بوده وزمان فوت ایت الله سید ابوالحسن اصفهانی وخود میرزا مهدی اصفهانی را درک کردندوخود شاهدترویج مرجعیت میرزامهدی اصفهانی از سوی شیخ هاشم قزوینی بوده اند.}

آیت الله سید هاشم میردامادی نجف ابادی :

ایت الله سیدهاشم میردامادی ,سالها در نجف از محضربزرگان علما وفقها خصوصا میرزای نائینی استفاده کرده وبه درجه اجتهاد نائل امده است  .ایشان درمشهدبامرحوم شیخ هاشم قزوینی ومیرزا مهدی اصفهانی اشنا می شود ومانوس.

استادمحمد واعظ زاده خراسانی که داماد ایت الله سید هاشم میردامادی است ازقول سیدهلشم میردامادی نقل می کند :

{شیخ هاشم قزوینی ,ازمیرزا مهدی اصفهانی ملا ترواعلم است اما نمی دانم چرااینقدربرای میرزااحترام قائل است وخضوع وخشوع می کند.}

استاد واعظ زاده درتوضیح نظرسید هاشم فرمودند:

سید هاشم,ملایی وعلمیت شیخ هاشم رامی دیدولی نمی دانست که شیخ هاشم ,شاگرد میرزا است وهرچه داردازاو دارد.

همین نظرسید هاشم میردامادی رامرحوم حجه الاسلام شیخ محمد شریف رازی نویسنده کتاب گنجینه دانشمندان درجلد7درذیل زندگی نامه شیخ هاشم قزوینی بیان میکند ومینویسد :{ازقول سید هاشم میرذامادی}

شیخ هاشم قزوینی ,ازنظرعلمی اگرازمیرزا مهدی اصفهانی ملاتر{اعلم} نباشد,قطعا کمتر نیست اما نمی دانم چرا اینقدربرای ایشان احترام قائل است وخضوع وخشوع می کند .

آیت الله میرزا احمد کفائی خراسانی :

ایشان فرزندمرحوم ایت الله علامه آخوند خراسانی است.وسالها زعامت وسرپرستی حوزه علمیه مشهد را بر عهده داشته است.مرحوم ایت الله کفائی ,مجتهدی دانا وبا تقوا بوده وسالها مدرس خارج فقه واصول.ایشان معاصرمیرزاواز نزدیک با مرحوم میرزادرارتباط بوده وبه مراتب علمی وفقاهت میرزای اصفهانی اگاه بوده واشراف داشته است .مرحوم کفائی ,یکی از کسانی است که عجیب به مقام علمی ومعنوی میرزا مهدی اصفهانی معتقد است وبه نقل ازمرحوم علامه ایت الله حاج شیخ محمود حلبی ,ایت الله کفائی, به میرزا مهدی اصفهانی پیش نهاد مرجعیت داده وتقاضا می کند که برای تقلید مردم رساله بدهیداما میرزا ازقبول مرجعیت خودداری می کند.

  ایت الله کفائی ,ازجمله کسانی است که به مقامات معنوی میرزامهدی اصفهانی معتقدواز نزدیک در جریان بعضی ازامور معنوی میرزاقرار داشته وداستان تجریدوتخلیه روح وخلع بدن میرزا راایشان نقل می کند.{البته مقامات معنوی ومراتب قدرت روحی میرزاکه یکی ازشئون آن,

« تجرید وموت اختیاری وتخلیه روح وخلع بدن »خودودیگران است رادارا بوده وآگاهان از این علم ,ازمعاصرین میرزاوخصوصا شاگردان میرزا درنزداهل فن,از بدیهیات ومسلمات مقامات معنوی میرزا مهدی اصفهانی است که در اینجا یکی از راویان آن مرحوم ایت الله کفائی است.}

علامه آیت الله حاج شیخ محمود حلبی :

ایت الله علامه حاج شیخ محمود حلبی رحمت الله علیه ،مجتهدی دانا وبا تقوا ،جامع علوم معقول ومنقول ،مطلع ازعاوم غریبه،که سالها ازاساتید برجسته ای درعلوم معقول ومنقول استفاده کرده.اساتید ایشان درفقه واصول عبارتند از:  ایت الله میرزا محمد اقا زاده خراسانی،ایت الله حاج اقا حسین قمی وهمچنین ایت الله میرزا مهدی اصفهانی که تقریرات درس فقه واصول میرزا مهدی اصفهانی را نوشته است .

علامه حلبی که اجتهاد ایشان مورد تایید ایت الله شیخ هاشم قزوینی است {نقل از مرحوم حجه الاسلام شیخ احمد محدث خراسانی ،درمجلس تعزیه حاج شیخ محمودحلبی دربیت ایت الله قمی برروی منبر}بعد از فوت ایت الله سیدابولحسن اصفهانی ،درمسجد گوهرشاددرمجلس تعزیه سید ابولحسن اصفهانی درحضورمردم واساتید ومدرسین حوزه علمیه مشهد،از مرجعیت ایت الله میرزا مهدی اصفهانی ترویج می کند وایشان رابه عنوان مجتهد اعلم جامع شرائط  معرفی می کند که البته میرزا مهدی اصفهانی ایشان راازترویج مرجعیت خود منع می کند

استادمحمد واعظ زاده خراسانی می فرماید :

حاج شیخ محمود حلبی در عظمت علمی میرزا مهدی اصفهانی ،پس از فوت ایشان در مجلس تعزیه ایشان درمسجد صدیقیها{ترکها}برروی منبر فرمودند:میرزا مهدی اصفهانی ،شخصیتی است کم نظیرکه درهر5،6قرن یک بار پیدا می شود.   

___________________________

منابع :

ü     گنجینه ی دانشمندان ج 2 : زندگی نامه ی علامه حاج شیخ محمود حلبی

ü     گنجینه ی دانشمندان ج 7 : در فصل علمای مشهد : زندگی نامه ی میرزا مهدی اصفهانی ، شیخ هاشم قزوینی ، سید هاشم میردامادی و ...

ü     مصاحبه با استاد محمد واعظ زاده خراسانی  : کیهان فرهنگی ویژه ی شیخ هاشم قزوینی

ü     سخنان استاد واعظ زاده در کنگره ی بزرگداشت شیخ هاشم قزوینی

ü     مکتب تفکیک : زندگانی میرزا مهدی اصفهانی  تالیف : استاد محمدرضا حکیمی

ü     متأله قرآنی : زندگی نامه ی شیخ مجتبی قزوینی تالیف : رحیمیان فردوسی