گزارش جلسه هفتاد و ششم

   در این جلسه به دو حکایت کوچک اما پرمعنی از مثنوی معنوی پرداخته شد. متن کامل و صداهای این جلسه را از اینجا می توانید دریافت کنید:

http://www.panevis.com/molana/masnawi76.htm

1. شرح و بررسی حکایت "سؤال سائل از مرغی، سر او فاضل‌تر است یا دم او"، دفتر ششم، بیت 126

    روزی شخصی از فرد عالمی سئوال کرد: اگر یک پرنده ای روی باروی یک شهر نشسته باشد، سر او بهتر است یا دم او؟ آن عالم جواب داد: اگر سرش به سمت شهر باشد و دمش به سمت ده، سرش بهتر است. و اگر سرش به سمت ده باشد و دمش به سمت شهر، دمش نیکوتر است.

    در این حکایت، مولانا شهر را سمبل وسعت، عظمت، پاکی و خرد درنظر گرفته است و ده را، برعکس، سمبل بسته بودن، محدود بودن و جنبه های مخرب و حقیرانه‌ و غیر معنوی وجود انسان(یعنی نفس). این نوع بکار بردن سمبلهای شهر و ده در داستان مرد شهری و روستایی نیز آمده بود.

    برای شناخت یک فرد باید دید سر وی به کدام جهت است. یعنی هدف و روی حرکت زندگی وی آیا به جهت فطرت و خردمندی و سادگی و روشنی است یا به جهت نفس و جهل و بی تدبیری و پیچیدگی و تیره‌گی. این روش بررسی، بهتر از همه برای خود ما بکار می‌آید که ببینیم آیا ما رو به شهریم یا رو به ده. جهت زندگی ما به کدام سو است.

2. شرح و بررسی "قصه درویش که از آن خانه هرچه می‌خواست، می‌گفت: نیست"، دفتر ششم، بیت 1250

     روزی فرد فقیری به در خانه‌ای رفت و تقاضا کرد مقداری نان خشک یا نان تازه به او بدهند. صاحبخانه با تمسخر گفت: مگر اینجا دکان نانوایی است؟! گدا گفت: پس مقداری پیه و چربی بمن بده. جواب شنید: اینجا که قصابی نیست! گدا تقاضای کمی آرد کرد. صاحبخانه گفت: اینجا آسیاب است؟! گدا گفت: کمی آبم بده. گفت: مگر اینجا آبخوری است!؟

     فرد درویش دید هرچه می‌گوید جواب سربالا می شنود. دامن خود را بالا زد تا در خانه‌ی وی ...! صاحبخانه فریاد زد: آهای، داری چکار می‌کنی؟! درویش گفت: وقتی چیزی در این خانه وجود ندارد، وقتی این خانه جای زیستن نیست، پس جای ریستن است!!

     منظور این حکایت آنست که کسی که درونش از معنویت خالی است، مانند خانه‌ای است که هیچ چیز در آن پیدا نمی‌شود و چنین وجودی همچون ویرانه‌ای بی‌قدر است.

    "خانه" در این حکایت سمبل وجود روانی و معنوی انسان است.

     بخش سوم این جلسه که اختصاص به شرح و تفسیر غزل 2965 دیوان شمس داشت، به جلسه‌ی بعد موکول شد.

    در پایان این جلسه از طرف شرکت‌کنندگان تصمیم گرفته شد تا از این به بعد جلسات در مسنجر Woozab برگزار ‌شود. دوستانی که مایل به شرکت در این جلسات هستند، در خبرنامه عضو شوند تا اطلاعات دقیق درباره این مسنجر و جلسات، هر هفته به ایمیل آنها ارسال شود:

http://newsletter-latest.blogspot.com

^^^^^^^^^

برای دانلود کردن فایلهای صوتی این جلسه، به صفحه آرشیو مراجعه کنید:

http://www.panevis.com/molana/masnawi_archive.htm

      اگر در خبرنامه‌ی جلسات عضو نیستید، عضو شوید تا اطلاعات کامل جلسات بصورت اتوماتیک برایتان ایمیل شود:

http://masnawi.persianblog.ir

گزارش جلسه‌ی 73 شرح داستان‌های مثنوی معنوی و دیوان شمس مولانا:

    جلسه‌ی این هفته سه قسمت بود که لینک متن کامل و تصاویر و صداها را از اینجا می توانید دریافت کنید:

http://www.panevis.com/molana/masnawi73.htm

    در بخش شرح مثنوی این هفته، حکایتی از مثنوی معنوی درباره‌ی واقه ی کربلا و ایام عاشورا خوانده شد و پیرامون این موضوع بحث گردید. حکایت از این قرار است:

    در دروازه‌ی شهری بنام انطاکیه، هر سال اهالی شهر جمع می‌شدند و برای امام حسین(ع) و شهیدان کربلا عزاداری و گریه و ناله و فریاد و فغان می‌کنند. سالی از سالها در روز عاشورا یک شاعر غریب که از آنجا می‌گذشت و این ناله و فریاد را شنید، متعجب شد و پرسید این عزاداری برای کیست و جریان چیست؟ به او گفتند: مگر نمی‌دانی که امروز عاشوراست و روز عزاداری فرزند پیامبر(ص) است!؟ شاعر گفت: آن ماجرا که برای چند صد سال پیش است، چه دیر خبرها به اینجا می‌رسد!!

    و ادامه داد: شماها باید بر حال خودتان گریه کنید که نمی‌دانید درون آن سلطان دین(امام حسین(ع)) چه می‌گذشته است. این شهادت برای ایشان، رهایی از زندان دنیا و وصل به معشوقش بوده است. این روز برای ایشان روز جشن و سرور است و پادشاهی. شما برای حال و روز خودتان گریه کنید، چرا که از درون روح و روان انسان‌ها(از جمله خودتان) ناآگاهید:

پس عزا بر خود کنید ای خفتگان                   زآنکه بد مرگی‌ست این خواب گران

توضیحات:

    تقسیم‌بندی دینداران از دیدگاه عبدالکریم سروش(برگرفته از دیدگاهی سنتی):

دینداران سه دسته‌اند: 1. مصلحت‌اندیش 2. معرفت‌اندیش 3. تجربت‌اندیش

1. دینداران مصلحت‌اندیش: ویژگیهای این نوع دینداران اینست که دین را برای مصالح دنیوی یا اخروی خود می‌خواهند. دین را نهادی اجتماعی می‌دانند برای برپایی یک جامعه و گرداندن جامعه، اقتصاد آن، تجارت، رفع احتیاجات دنیوی و سعادت اخروی. خلاصه آنکه دین را ابزاری برای رفع نیازهایشان می‌دانند. دینداری ایشان بیش از هرچیز بر پایه‌ی تقلید است(نه تحقیق). اسطوره‌سازی و تجلیل شخصیت‌های دینی برای آنها بسیار مقبول و شیرین است و شدیداً به آن دامن می‌زنند.

2. دینداران معرفت‌اندیش: خصوصیات این نوع دینداران: دینداری دسته‌ی اول را ندارند. دین و مفاهیم دینی را بعنوان موضوعاتی برای تأمل و تفکر و چون و چرا کردن می‌نگرند. مایل به تحقیق‌اند(نه تقلید). شخصیت‌های دینی و رفتار و سخن ایشان را تحلیل عقلانی می‌کنند. به شناخت و معرفت دین می‌پردازند.

3. دینداران تجربت‌اندیش: مشخصه‌های این دسته از دینداران: با موضوعات دینی از سر تجربه‌ی شخصی رفتار می‌کنند. رویارویی فردی خودشان با دین و موضوعات دینی برایشان اهمیت دارد. مایل به تذوق و چشیدن و برقراری ارتباط حسی شخصی با مفاهیم دینی هستند. به تحلیل عقلی و شناخت دین و مفاهیم آن(از خصوصیات دسته‌ی دوم) اکتفا نمی‌کنند.

گوشم شنید قصه‌ی ایمان و مست شد

                                                       کو قسم چشم؟ صورت ایمانم آرزوست

نمونه‌های دینداران هر دسته:

     عوام و اکثر مردم جوامع، از دسته‌ی اول محسوب می‌شوند. اهل تحقیق و کتاب و دانش و قلم جزو دسته‌ی دوم‌اند. سالکان، عرفا و کسانیکه به خودشناسی تجربی می‌پردازند از دسته‌ی سوم.

نکته: بعضی انسان‌ها در مرز این تقسیم‌بندی‌ها قرار دارند(توضیح دقیق آن در فایل صوتی جلسه آمد است.)

     هر فرد دینداری در عالم مخصوص بخود زندگی می‌کند و رویکرد وی به وقایع دینی و تفسیر آنها متأثر و برخاسته از نوع دینداری وی می‌باشد.

     لذا ما شاهد هستیم که در مورد واقعه‌ی کربلا و عاشورا نیز هر دسته از دینداران فوق، برخوردشان مخصوص بخود است. دسته‌ی اول بیشتر نگاهی اسطوره‌ساز و تجلیل‌کننده و تقدس‌بخش به اشخاص واقعه‌ی کربلا دارند. دسته‌ی دوم(معرفت‌اندیشان) به تحلیل رفتار تاریخی، اجتماعی و تصمیمات پرسناژهای واقعه‌ی کربلا می‌پردازند و دسته‌ی سوم(تجربه‌گرایان) به آنچه از لحاظ روحی و روانی در درون شخصیت‌های حادثه‌ی کربلا می‌گذشته است توجه نشان می‌دهند.

     مولانا عارف است لذا نگاه وی به واقعه‌ی کربلا قاعدتاً نگاهی عارفانه و تجربت‌اندیشانه(دسته‌ی سوم) است. پس آنچه برای وی اهمیت دارد و شایسته‌ی تأمل است، درون شخصیت‌های این واقعه است. به همین خاطر است که می‌بینیم در حکایت مورد بررسی این جلسه، شهادت امام حسین(ع) از دیدگاه مولانا نوعی سور و جشن است، چرا که به لحاظ روحی، ایشان(امام حسین(ع)) به وصل معشوق خود(خداوند) رسیده است. و از طرفی دیگر، مولانا کسانی که نمی‌توانند درک وصل امام حسین(ع) را بکنند و فقط به ظاهر آنچه اتفاق افتاده توجه دارند، را شایسته‌ی عزاداری بر خودشان می‌داند.

     مولانا در غزل معروفی از غزلیات خود از "بلاجویان دشت کربلا" سخن گفته است. این غزل را با هم بخوانیم و توجه به زاویه دید مولانا در این غزل کنیم که چگونه به آنچه درون این شهیدان می‌گذشته است، توجه دارد. نگاهی کاملاً تجربت‌اندیشانه:

کجایید ای شهیدان خدایی                بلاجویان دشت کربلایی

کجایید ای سبک روحان عاشق          پرنده تر ز مرغان هوایی

کجایید ای شهان آسمانی                 بدانسته فلک را درگشایی

کجایید ای ز جان و جا رهیده               کسی مر عقل را گوید کجایی

کجایید ای در زندان شکسته              بداده وام داران را رهایی

کجایید ای در مخزن گشاده                کجایید ای نوای بی نوایی

در آن بحرید کاین عالم کف او است      زمانی بیش دارید آشنایی

کف دریاست صورت های عالم            ز کف بگذر اگر اهل صفایی

دلم کف کرد کاین نقش سخن شد      بهل نقش و به دل رو گر ز مایی

      برآ ای شمس تبریزی ز مشرق

                          که اصل اصل اصل هر ضیایی

     دو غزل مورد بررسی این جلسه (غزل‌های 1827 و 1750) را نمی‌توان خلاصه کرد. لذا توصیه می‌نمایم از روی فایل‌های صوتی که در صفحه‌ی آرشیو موجود است، بشنوید.

^^^^^^^^^

    برای دانلود کردن فایلهای صوتی این جلسه، به صفحه آرشیو مراجعه کنید:

http://www.panevis.com/molana/masnawi_archive.htm

     اگر در خبرنامه‌ی جلسات عضو نیستید، عضو شوید تا اطلاعات کامل جلسات بصورت اتوماتیک برایتان ایمیل شود:

http://masnawi.persianblog.ir

دست مریزاد فرانک عزیز

جلسه ی چهل و هشتم:

حکایت توبه‌ی نصوح

مثنوی معنوی، دفتر پنجم، بیت 2228 به بعد

----------------------------------------------------

ابتدا جناب پانویس به خوانش و توضیح ابیات پرداختند و بعد تعبیر داستان را از کتاب "با پیر بلخ" شنیدیم. در انتهای جلسه دوستان به بحث مختصری پیرامون داستان و آنچه مولانا بیان کرده، پرداختند و یکی دو داستان کوتاه هم خوانده شد.

برای مشاهده ی ابیات مورد بحث در این جلسه  اینجا کلیک کنید.

-------

      شرح این توبه‌ی نصوح از من شنو             بگرویدستی، ولیک از نو گرو

     بود مردی پیش از این، نامش نصوح             بُد ز دلاکی زن او را فتوح

   نصوح مردی بود با هیئت و قیافه‌ی زنانه. او در حمام‌های زنان به کار مشغول بود و بخصوص دختر شاه را دلاکی می‌کرد و کسی هم به جنسیت حقیقی او پی نبرده بود. او سالیان متمادی بر این کار بود و از این راه هم امرار معاش می‌کرد و هم ارضای شهوت. گرچه چندین بار به حکم وجدان توبه کرده بود اما هر بار اخگر شهوت، او را به کام خود اندر می‌ساخت. روزی نصوح برای رهایی از این فعل قبیح نزد عارفی ربانی رفت و به او گفت مرا نیز دعا کن. آن عارف که مردی روشن‌بین بود، بی‌آنکه خواسته‌ی او را بپرسد بفراست دریافت که مشکل او چیست. به عبارت دیگر ضمیر او را خواند، ولی چیزی به رویش نیاورد. فقط تبسمی کرد و گفت انشاالله توبه نصیبت می‌شود.

   دعای آن عارف به اجابت رسید و اسباب توبه‌ی نصوح بدین صورت فراهم شد:

   روزی نصوح طبق روال همیشگی در حمام زنانه مشغول کار بود که ناگهان قیل و قالی بلند شد و در آن میان زنی جار زد که یکی از مرواریدهای گوشواره‌ی دختر شاه گم شده است. در حمام را ببندید و نگذارید کسی خارج شود تا جامه و بقچه‌ی حاضران وارسی شود.

   بقچه‌ها را روی زمین ولو کردند و جامه‌ها را بدقت گشتند اما از دانه مروارید خبری نشد. ناچار گفتند همه باید کاملاً برهنه شوند و یکی یکی مورد بازدید قرار گیرند. نصوح با شنیدن این حرف بکلی خود را باخت و افتان به خلوت حمام رفت و در حالی که بدنش مثل بید می‌لرزید با تمام وجود و با دلی شکسته خدا را طلبید و گفت: خداوندا گرچه بارها توبه‌ام بشکستم، اما تو را به مقام ستاریتت این بار نیز فعل قبیحم بپوشان تا زین پس گرد هیچ گناهی نگردم.

   نصوح آنقدر خدایا خدایا کرد که در و دیوار نیز با او همنوا شدند. در این اثنا نوبت وارسی نصوح رسید. زنی نام او را صدا زد. اما همینکه او نام خود را شنید از ترس، بند دلش پاره شد و بر کف حمام افتاد و از هوش رفت. در این فاصله زنی جار زد که مژده مژده مروارید پیدا شد. ناگهان در حمام ولوله‌ای افتاد. زنان دستک‌زنان شادمانی خود را از یافته‌شدن مروارید اعلام کردند. و نصوح نیز در فضایی آکنده از شادمانی به هوش آمد و دید که خطر از کنار گوشش گذشته است. زنانی که بدو ظنین بودند نزدش آمدند و عذرها خواستند. او در این واقعه عیاناً لطف و عنایت ربانی را مشاهده کرد. این بود که بر توبه‌اش ثابت‌قدم ماند و فوراً از آن کار کناره گرفت. چند روزی از غیبت او در حمام سپری نشده بود که دختر شاه او را به کار در حمام زنانه دعوت کرد، ولی نصوح جواب داد که دستم علیل شده و قادر به دلاکی و مشت و مال نیستم، و دیگر هم نرفت.

-----------------------

عشیق: عاشق (در اینجا به معنای هوس پیشه)

توبه: بازگشت – بازگشت انسان به حالت اصیل خود

انسانی که از حالت اصیل روانی اش خارج شده باشد، توسط توبه به این حالت باز میگردد.

       هر که را اسرار کار آموختند         مهر کردند و دهانش دوختند

 عارف واقعی کسی است که بر لبش قفل زده، اصولا ساکت است. در مورد هر چیزی بی تامل سخن نمیگوید و ظرفیت شنونده را میشناسد. کسانی که از جام حقیقت نوشیده اند، به رازهایی آگاه شده اند ولی آن اسرار را میپوشانند و به همه کس نمیگویند و خود را به تجاهل به موقع میزنند. یعنی اگر میبینند طرف مقابل ارزشی برای سخن قائل نیست، حرف را حیف و میل نمیکنند.

در مورد دعا:

دعای پیر مانند هر دعای دیگری نیست. او فانی است و گفته ی او گفته ی خداست.

در مورد فنا مفصل صحبت کرده ایم. اینکه فرد وقتی از خود رها شود، با حقیقت همراه میشود. خود حقیقت میشود.

دعا: خواندن، صدا زدن

در چنین حالتی که هستی ذهنی فرد دعا کننده محو شود ، در دعا و خواستن فرد دوئی وجود ندارد. (دوئی: "من" و "خدا"یی که از او چیزی میخواهم)

 دعا مسلما یک مفهوم کاملا دینی است. در هیچ مکتب فلسفی نمیبینیم که توصیه به دعا شده باشد.

چطور ممکن است که موجودی برتر به نام خدا، اراده اش تحت تاثیر اراده ی موجودی مادون قرار بگیرد؟! (فرد دعا کننده که از موجودی برتر چیزی میخواهد، اگر آن موجود برتر به اصطلاح دعایش را برآورده کند، میگویند که اراده و خواست موجود مادون در تغییر موجود برتر تاثیر گذاشته است.) 

متکلمان (مدافعان عقاید دینی به طریق فلسفی) در مورد این چالش صحبتهایی مطرح کرده اند و پاسخ هایی هم داده اند که در اینجا به آن نمیپردازیم.

فرد دعاکننده وقتی فانی میشود، با حقیقت یکی میشود.

سوال: خواستن

اگر خدا از خودش بخواهد و طلب کند، چطور ممکن است که دعای خودش را رد کند؟! -----> اتحاد عبد و معبود (که یکی از اساس های مکتب مولاناست)

عجوز: پیر

نو: جوان

حاجبه: ندیمه ی اصلی و بزرگ

از خشیتی: از ترس

دل آهنین----> پوست کلفت شده ام

ستار: پوشاننده

آنقدر خدا خدا کرد که در و دیوار هم با او همنوا شد.

در مورد تجربه ی عرفانی در داستان دقوقی بیشتر صحبت خواهیم کرد.

 به طور کلی یکی از موضوعات اصلی که در خودشناسی برای رها شدن از نفس(عقل جزئی) و فرو خوابیدن اندیشه و فکر و تجربه ی سکوت و حقیقت مطرح است، این است که فرد به حالت استیصال برسد. یعنی در وضعیتی قرار بگیرد که به ناچار "من" اش را وابنهد. (مثل داستان پیر چنگی و پادشاه و کنیزک)

 در روانشناسی هم چنین چیزی داریم. یعنی هم به بیمار آگاهی های خاصی میدهند و هم او را هم از لحاظ شرایط بیرونی در کیفیتی قرار میدهند که در این حالت استیصال قرار بگیرد. فوق العاده به او فشار می آید و بعد یکباره از حالتی که قبلا در آن بوده، خارج میشود.

وجود او نماند: "من" اش نماند (منظور این نیست که جسمش ناپدید شد!!!)

باز جانش... : باز بلند پرواز جانش را حقیقت به خود خواند و به حقیقت نزدیک شد

کشتی--------> من   ( وقتی کشتی "من" اش در شکست)

بی مراد: ناخواسته

دریا-------> حقیقت

محتویات کشتی، توسط خود کشتی از دریا جدا هستند. وقتی کشتی، خود، فروبشکند ، محتیات به دریا وصل میشوند: فرد به حقیقت متصل میشود

تن------> نفس

کنده: قطعه چوب کلفتی که از درخت است و پای پرنده را بدان میبندند تا نتواند فرار کند: جلوی پروازش را میگیرد.

باز-----> روح و روان انسان

روح مانند آن باز شکاری است و تن(نفس) برایش چون کنده ای است که مانع پروازش میشود.

 وقتی فرد در یک حالت ناهنجار روانی قرار دارد، اگر به دلیل اتفاقی یا بوجود آمدن شرایطی، این "بی خودی" را تجربه کند، تمام حالت قبلی اش برمیگردد! نه تنها محو میشود، بلکه تبدیل به یک حالت خوش میگردد.

رسن: طناب

مختصری از تعبیر داستان از کتاب با پیر بلخ:

 وقتی انسان از هرگونه تلاش برای خارج شدن از "خود" دست بکشد، بلادرنگ از آن خارج شده است! منی که دچار "من" هستم دائما به سوی ایده آل ها چنگ می اندازم و میخواهم چیزی بشوم.

"خود" حاصل اندیشه های آزمندانه ی خود ماست.

اگر آزادی از زندان را (که آن هم نوعی از خواستن است)  نطلبی، معنی اش این است که یک کیفیت نخواستن را تجربه کرده ای.

میبینیم که عامل در بند بودن انسان، اندیشه های توهمی است.

شهوتی که در این داستان مطرح شده، نه به معنای شهوت جنسی ، بلکه به مفهوم "خواستن" است.

 در این داستان میبینیم که شرایطی برای نصوح فراهم شد که در کیفیت استیصال قرار گرفت. ما که نمیتوانیم چنین شرایطی برای خود فراهم کنیم. پس چطور میتوانیم به حالتی برسیم که عمق وخامت این وضعیت گرفتار "من" بودن را درک کنیم؟!  مسلما پاسخ "آگاهی" است!

من هرچه بیشتر به کلک ها و  بدبختی ها و شومی های این توهم "من" آگاه باشم و به فنونش پی ببرم و ببینم که چقدر در طول زندگی مرا به بازی میگیرد و باعث میشود عمرم را به بطالت بگذرانم، چقدر مرا در خشم ها و نفرت ها و لذت های کاذب و چنین ناهنجاری های روانی فرو میبرد و آگاهی ام را گسترده تر و مخصوصا عمیق تر کنم، این آگاهی باعث میشود که من خودم را در کیفیت استیصال قرار بدهم.

در چنین حالتی، خودبخود و بدون اینکه خودم متوجه باشم در کیفیت استیصال قرار میگیرم و به نوعی انقلاب درونی در برابر این پدیده ی توهمی به نام نفس دست میزنم.

 برای مشاهده ی سایت اصلی مربوط به جلسات اینجا کلیک کنید.

 فایل های صوتی این جلسه را از این صفحه download کنید.

جلسه ی چهل و ششم :

در این جلسه صورت ظاهری ابیات مربوط به داستان پادشاه و کنیزک را به اتمام رساندیم و در جلسه ی بعد به مفاهیم عمیق و چکیده ی تفاسیر مختلفی که بر این داستان آمده است، خواهیم پرداخت.

دراینجا به ادامه ی ابیات میپردازیم :

برای مشاهده ی ابیات مورد بحث اینجا کلیک کنید.

***

داستانهای مثنوی به نثر (دکتر محمود فتوحی -  دفتر اول)

عاشقی پیداست از زاری دل                   نیست بیماری چو بیماری دل

                                                         
درد عاشق با دیگر دردها فرق دارد. عشق آینة اسرارِ خداست. عقل از شرح عشق ناتوان است. شرحِ عشق و عاشقی را فقط خدا می‌داند. حكیم به شاه گفت: خانه را خلوت كن! همه بروند بیرون، حتی خود شاه. من می‌خواهم از این دخترك چیزهایی بپرسم. همه رفتند، حكیم ماند و دخترك. حكیم آرام آرام از دخترك پرسید: شهر تو كجاست؟ دوستان و خویشان تو كی هستند؟ پزشك نبض دختر را گرفته بود و می‌پرسید و دختر جواب می‌داد. از شهرها و مردمان مختلف پرسید، از بزرگان شهرها پرسید، نبض آرام بود، تا به شهر سمرقند رسید، ناگهان نبض دختر تند شد و صورتش سرخ شد. حكیم از محله‌های شهر سمر قند پرسید. نام كوچة غاتْفَر، نبض را شدیدتر كرد. حكیم فهمید كه دخترك با این كوچه دلبستگی خاصی دارد. پرسید و پرسید تا به نام جوان زرگر در آن كوچه رسید، رنگ دختر زرد شد، حكیم گفت: بیماریت را شناختم، بزودی تو را درمان می‌كنم. این راز را با كسی نگویی. راز مانند دانه است اگر راز را در دل حفظ كنی مانند دانه از خاك می‌روید و سبزه و درخت می‌شود. حكیم پیش شاه آمد و شاه را از كار دختر آگاه كرد و گفت: چارة درد دختر آن است كه جوان زرگر را از سمرقند به اینجا بیاوری و با زر و پول و او را فریب دهی تا دختر از دیدن او بهتر شود. شاه دو نفر دانای كار دان را به دنبال زرگر فرستاد. آن دو زرگر را یافتند او را ستودند و گفتند كه شهرت و استادی تو در همه جا پخش شده، شاهنشاه ما تو را برای زرگری و خزانه داری انتخاب كرده است. این هدیه‌ها و طلاها را برایت فرستاده و از تو دعوت كرده تا به دربار بیایی، در آنجا بیش از این خواهی دید. زرگر جوان، گول مال و زر را خورد و شهر و خانواده‌اش را رها كرد و شادمان به راه افتاد. او نمی‌دانست كه شاه می‌خواهد او را بكشد. سوار اسب تیزپای عربی شد و به سمت دربار به راه افتاد. آن هدیه‌ها خون بهای او بود. در تمام راه خیال مال و زر در سر داشت. وقتی به دربار رسیدند حكیم او را به گرمی استقبال كرد و پیش شاه برد، شاه او را گرامی داشت و خزانه‌های طلا را به او سپرد و او را سرپرست خزانه كرد. حكیم گفت: ای شاه اكنون باید كنیزك را به این جوان بدهی تا بیماریش خوب شود. به دستور شاه كنیزك با جوان زرگر ازدواج كردند و شش ماه در خوبی و خوشی گذراندند تا حال دخترك خوبِ خوب شد. آنگاه حكیم دارویی ساخت و به زرگر داد. جوان روز بروز ضعیف می‌شد. پس از یكماه زشت و مریض و زرد شد و زیبایی و شادابی او از بین رفت و عشق او در دل دخترك سرد شد:

عشقهایی كز پی رنگی بود                عشق نبود عاقبت ننگی بود

زرگر جوان از دو چشم خون می‌گریست. روی زیبا دشمن جانش بود مانند طاووس كه پرهای زیبایش دشمن اویند. زرگر نالید و گفت: من مانند آن آهویی هستم كه صیاد برای نافة خوشبو خون او را می‌ریزد. من مانند روباهی هستم كه به خاطر پوست زیبایش او را می‌كشند. من آن فیل هستم كه برای استخوان عاج زیبایش خونش را می‌ریزند. ای شاه مرا كشتی. اما بدان كه این جهان مانند كوه است و كارهای ما مانند صدا در كوه می‌پیچد و صدای اعمال ما دوباره به ما برمی‌گردد. زرگر آنگاه لب فروبست و جان داد. كنیزك از عشق او خلاص شد. عشق او عشق صورت بود. عشق بر چیزهای ناپایدار. پایدار نیست. عشق زنده, پایدار است. عشق به معشوق حقیقی كه پایدار است. هر لحظه چشم و جان را تازه تازه‌تر می‌كند مثل غنچه.
عشق حقیقی را انتخاب كن, كه همیشه باقی است. جان ترا تازه می‌كند. عشق كسی را انتخاب كن كه همة پیامبران و بزرگان از عشقِ او به والایی و بزرگی یافتند. و مگو كه ما را به درگاه حقیقت راه نیست در نزد كریمان و بخشندگان بزرگ كارها دشوار نیست.

                                                                                                              ***

شرح مختصری از توضیحات جناب پانویس:

_ علاج اهل هر شهری جداست

اطبا ی قدیم به این توجه میکردند که بیمار اهل چه منطقه ای است. چون شرایط آب و هوایی بر جسم انسان و مزاج او تاثیر میگذارد.

_ چون کسی را خار در پایش جهد...
:

پیدا کردن خاری که در پا رفته باشد، اینقدر سخت است. حالا ببینید خاری که در دل رفته باشد را چقدر سخت میتوان پیدا کرد! به طبیب حاذقی نیاز دارد.

خس: فرد بیمقدار و فرومایه

اگر هر کسی به بیماری های دل و روان (خار دل) آگاه بود که دیگر کسی غم دلی نداشت!

-----> کار هر کسی نیست این روانکاوی حاذقانه

_ کس به زیر دم خر خاری نهد:

اگر کسی  زیر دم خر، خاری بگذارد، از آنجایی که خر به این آگاهی ندارد که چگونه میتواند از این خار رهایی پیدا کند، بر میجهد و حرکاتی میکند که باعث میشود این خار بیشتر فرو رود. (این کار، شیطنتی بوده که گاهی در روستاها مردم انجام میداده اند... خر بیچاره!!!)  پس عاقلی باید که خارش برکند

این مثالی است از همان "خون به خون شستن محال آمد، محال".

مثالی دیگر از این مورد: جایی که گر (کچل( باشد را هرچه بخارانید، کچلی گسترده تر میشود.

------> با فکر نمیشود مسائل باطنی را حل کرد.

همان فکر حکم خاراندن جای کچل را دارد. باید حرکت نکرد و در بیفکری فرو رفت ( مفهوم بیفکری را قبلا توضیح داده ایم.)

_ دست گذاشتن بر نبض بیمار

کسانی که در امور روحی و روانی مهارتی دارند و روانکاوهای خوبی هستند، به حال کنونی و طریق صحبت کردن و تکیه کلام های فرد مراجعه کننده توجه میکنند.

دیگر نگشت: دیگرگون نگشت، تغییر نکرد

_ وعده ها باشد حقیقی، دل پذیر         وعده ها باشد مجازی، تاسه گیر

تاسه گیر: اضطراب آور

وعده هایی که حقیقی هستند، باعث آرامش انسانند و اگر مجازی باشند، اضطراب آورند.

نک: اینک

غره شدن: فریفته شدن. مغرور: کسی که فریب خورده!

_ ای شده اندر سفر با صد رضا                   خود به پای خویش تا سو ء القضا

چه بسا انسانها که در کمال اختیار و رضایت خودشان به سمت سرنوشت شومشان حرکت میکنند.

بری: میبری ،  برخوردار میشوی

طراز: شهری بوده که مردمانش به خوبرویی مشهور بوده اند.

ز رنجوری: به خاطر رنجوری

_ در این ابیات بیان شده است که طبیب ، الهی بود و به خاطر خوشایند پادشاه کار نمیکرد و اینکه کشته شدن زرگر درست بوده است. اما بعد مولانا از زبان زرگر میگوید که این خونی که ریخته شد، دامنگیر تو خواهد شد.

نکته ای در مورد سمبولیسم در داستان های عرفانی صوفیه:

سمبولیسم در آن زمان به پیشرفتگی حالا نبوده است. در کتابها، نمایشنامه ها و فیلم هایی که در زمان حاضر داریم، تمام سمبل ها منطبق با مفاهیمی هستند که نویسنده میخواهد بیان کند، مثل رمان کوری. اما در ادبیات صوفیانه ی آن زمان، این پیشرفتگی وجود نداشته است.

زرگر خونش به درستی ریخته شد ( وقتی مفاهیم را باز کنیم، این موضوع روشن خواهد شد)

و این موضوع که خون مقتول دامنگیر قاتل خواهد شد (کسی که کار ناشایستی انجام دهد، نتیجه ی عملش به سمت خودش باز خواهد گشت) ، حاشیه ای است که مولانا بیان کرده که اگر با ساختار متون صوفیانه آشنا نباشیم، با مشکل روبرو خواهیم شد.

_ عشق آن زنده گزین کو باقیست               کز شراب جان‌فزایت ساقیست

(کز شراب جانفزا تو را ساقی است...)

عشق آن کس یا چیزی را برگزین که اولا زنده، ثانیا باقی است.

اعتقاد صوفیه: آنچه نپاید، دلبستگی را نشاید.

دلبستگی در دنیا فقط به آن چیزی شایستگی دارد، که باقی است. اعتباری و زایل شدنی نیست.

(تو مگو ما را بدان شه بار نیست               با کریمان کارها دشوار نیست)

_ بیان اینکه کشتن زرگر به درستی صورت گرفته است:

گر خضر در بحر کشتی را شکست               صد درستی در شکست خضر هست

تلمیح دارد به همراه شدن حضرت موسی با خضر (ع) که در قرآن آمده است.

موسی هم با تمام درایت و خردی که داشت، جریانی را که پشت پرده بود، نفهمید. تو بدون بال و پر سعی نکن که بپری!

فایل های صوتی این جلسه طی چند روز آینده در صفحه ی مربوطه گذاشته خواهند شد.

سایت اصلی مربوط به جلسات را در اینجا ملاحظه کنید.

جلسه ی چهل و چهارم :

ابیات مورد بحث را میتوانید اینجا ملاحظه کنید.

عمر همچون جوی نو نو میرسد                 مستمری می نماید در جسد

داستان شاهزاده و طلسم شدن او:

در ابیات قبل از این، مولانا از دارالغرور صحبت میکند و اینکه هرگاه نور به قلب آدمی درآید، قلب گشاده میشود. -----> دوری گزیدن از دارالغرور (سرای فریب)

اینکه دنیا به چه معنی هست را در داستان "ابراهیم ادهم" و همینطور در فایل 39b توضیح داده ایم. صحبت از دنیایی که مذموم است، به معنای نفی مادیات به معنای فیزیکی آنها نیست.

پادشاهی پسر برنا و خیلی خوبی داشت. شبی خواب دید که او مرده است و خیلی ناراحت شد

قالبش بی کار شد : جسمش ضعیف شد

در خواب از شدت غم میخواست بمیرد ولی چون اجلش هنوز فرا نرسیده بود از خواب بیدار شد. از اینکه اینها را در خواب دیده بود بسیار خوشحال شد. با خود گفت : "خوب است که این یک خواب بود، ولی روح من از آن بدگمان شده است. اگر قرار باشد که چنین خاری در پایم فرو رود و پسرم را از دست بدهم، لازم است تدبیری بیاندیشم که از این پسرم یادگاری داشته باشم. (فرزندی از او به دنیا بیاید.)

پس دختری نیکو به ازدواج او در آورد.

چاشت: اول صبح

کمپیر: پیرزن (ک: تصغیر---> پیرزن کوچک)

پیرزنی جادوگر عاشق شاهزاده بود و او را جادو کرد.

هشتن: رها کردن

می درود : می تراشید --> مصاحبت با پیرزن عجوزه او را از لحاظ روانی میدرود.

اطرافیان از این موضوع بسیار ناراحت و چاره جو بودند. اما خود شاهزاده، از آنجا که مسحور شده بود، چیزی نمیفهمید.

پادشاه هم هر کاری میکرد که از این حالت در بیاید، نتیجه معکوس میگرفت. تا لینکه به این نتیجه رسید که چاره اش "آن سری" است!

-----> هرچه فکر بر فکر بیافزایی ، حکم خون به خون شستن را دارد.

آن سری : رو بردن به معنویات

یکی از راه های رها شدن از نفس ، رسیدن به استیصال است. یعنی انسان در حاتی قرار بگیرد که چاره ای جز رها کردن نداشته باشد. مثل داستان پیر چنگی که به استیصال رسید و همین طور در داستان شاه و کنیزک ( که به آن خواهیم پرداخت) .

تا اینکه ساحری قدرتمندتر از پیرزن به نزد شاه میاید و او را راهنمایی میکند.

تیغ و کفن در بغل کردن: معذرت خواهی کردن

شاهزاده همان ما هستیم و  چمپیرک دنیاست که خود را چون نوعروسی مینماید. با این تفاوت که شاهزاده یک سال اسیر این جادو بود و ما یک عمر!

عقده:گره

دمیدن: دمیدن روح در انسان، زنده کردن ----> تو برو چنین دمیدنی را طلب کن

جز با دمیدن حقیقت (نفخ مهر) در انسان ، سحر نفس ( نفخ قهر) باطل نمیشود.

تو که نمیتوانی بدون نوشیدن این اعتباریات آرامش پیدا کنی، چطور دلت میاید که از نیکان و شراب پاکی که آنان مینوشند دوری کنی؟!

اگر آن حالت و آن شکوه قرب را درک کنی، دیگر چنین چیزها (اعتباریات) را بسیار سطحی خواهی دید.

سند کردن : تکیه کردن

تکیه گاه و اصلت را بر این بوی پیراهن یوسف بگذار (یعقوب زمانی نور به چشمش میاید که پیراهن یوسف را بر صورتش میاندازند و بوی پیراهن یوسف-بویی که از دلبر میاید- به مشامش میرسد.)

خواب در : کسی که در خواب است

انسانی که خوشبختی را در جای دیگر میبیند، مانند کسی است که در خواب است . یا مانند تشنه ایست که تا زانو در آب جوی باشد!

عاشق آن بینش خود میشوی : اعتبار را خودت به آن چیز ( آن جسم- آن فیزیک) میدهی و بعد خود عاشقش میشوی! 

در عین حال تصور میکنی که انسان روشنی هستی و همه چیز را خوب میفهمی.

مثلا کسانی که خوشبختی را در ثروت میبینند: اعتبار را به ثروت میدهند و خوشبختی را در آن میبینند. ولی بعد که حاصل میشود، میبینند چیز خاصی در روانشان رخ نداده است! و از این موضوع بسیار مکدر میشوند. البته تا زمانی که به دنبال سراب میروند، خیلی شوق دارند.

منبع آب نزد خود توست! جای دیگری نیست ، نزد هیچ کس دیگری نیست.

دقیقا همان تلاشی که برای رسیدن به چیزی، رسیدن به آن پندار انجام میدهیم، همین خواستن برای تحصیل چیزی، همین عزم، حجاب است. پس کار درست این است که نخواهی!

البته این سخن را باید به معنای درستش در نظر داشته باشیم:

بعضی ها فکر میکنند که عرفان میگوید از دنیا دست بکشیم و از امکاناتی که میتوانیم داشته باشیم ، استفاده نکنیم . 

خواستنی که در عرفان از آن صحبت میشود، معنایش این است که از لحاظ درونی و روانی نخواه که چیزی بشوی.

عرفان با باطن من کار دارد.

مثلا من یک شیمیدان هستم و چیزهای زیادی کشف کرده ام. حالا از من میپرسد چرا این کارها را انجام داده ای؟! میگویم برای اعتباریات، برای انکه جازه ی نوبل بگیرم، برای اینکه مشهور شوم، برای اینکه نفر اول شوم، ....

اما اگر به دنبال این اعتباریات نباشی، با عشق حرکت خواهی کرد. یعنی اگر هم چیزی کشف کردی، به دنبال این نبودی که مثلا بگویند کشورت...، .....

دنبال هیچی نیستی . چنان به کاری که انجام میدهی عشق داری که بدون چشمداشت به حصول چیزی انجامش میدهی.

یک دانشجوی ترم اول شاید حتی از ابوعلی سینا بیشتر بداند، اما آیا عشق ابوعلی سینا در او هست؟!

خوشبختی در درون من است. به دنبالش رفتن فایده ای ندارد!

قصه ی اعرابی و ریگ در جوال کردن و ملامت کردن آن فیلسوف، او را :

در مورد پرهیز از حیله و توصیه به ابلهی (در معنی خاصش) و د رمورد فلسفه صحبت کرده ایم.

این داستان هم به همین موضوعات میپردازد.

گول: ابله

کسانی که به علوم ظاهری می پردازند و دانش جمع میکنند، در حالیکه به درون هیچ توجهی ندارند.

مولانا فلسفه را یک نوع گرفتار من بودن، یک نوع سردرگمی و در خود پیچیدن به صورت فکری، نادانی،  با دانش صرفا ور رفتن! و خود و دیگران را مشغول کردن میداند.

البته باز هم اینها را باید به مفهوم درستش بگیریم.  چون خود مولانا هم به مسائل فلسفی میپردازد.

مولانا فلاسفه را کسانی نمیداند که موضوعاتی را مطرح میکنند که باعث خودشناسی و آگاهی درونی فرد میشود. بلکه کسانی را نکوهش میکند که انگار صید نزدیکشان است ولی میخواهند آن را در دوردست ها شکار کنند و بزنند.

واسطه نمیخواهد، میخواهد از آن اصل بنوشد!

مردی بر شترش دو جوال گذاشته بود که در یکی ریگ، و در دیگری گندم بود. فیلسوفی او را دید و علت این کار را از او پرسید. جواب داد که جوال ریگ را برای حفظ تعادل دیگری به همراه دارم. مرد فیلسوف به او توصیه کرد که ریگها را خالی کند و نیمی از گندم ها را داخل جوال ریگ بریزد تا تعادل برقرار شود و بار اضافی هم حمل نکند. مرد عرب این نظر را بسیار نیکو دید.

بر او رحمش آمد و خواست که او را بر پشت شتر سوار کند.

به او گفت: تو که این فکر دقیق و خوب را داری، چرا در این صحرا پیاده ای؟! از حال و وضع خودت بگو، چه میکنی؟ چه کاره ای؟ نقدینه چه داری؟

و او گفت هیچ ندارم. پا برهنه و تن برهنه ام و هر جا که به من چیزی دهند میروم. از این حکمت و دانشم هیچ فایده ای نمیبرم!

مرد عرب گفت : از نزد من برو و شومی ات را از من دور کن که سخنان تو برای مردم همه ی زمان ها شرم است!  ترجیح میدهم که همان جوال ریگ و گندم را بار کنم و این حکمت بیفایده را نداشته باشم!

اعتراضی است به علمای بی عمل که در کتب از آنها به عنوان الاغ هایی یاد شده است که بار کتاب دارند. و هیچ بهره ای از دانششان نمیبرند.

حالا فایده ی این حرف ها برای من چیست؟! من به خودم نگاه کنم و ببینم آیا به این مسائل به طور جدی نگاه میکنم یا فقط برایم یک بازی است و مولانا پژوهی و ...؟!

دلم با برگ است : قلبم دارای برگ و روزی معنوی است

جانم متقی است: روحم پرهیزکار است

       گر تو خواهی کت شقاوت کم شود                     جهد کن تا از تو حکمت کم شود

حکمت را به دو دسته تقسیم میکند:

1.       حکمتی که از دنیاست (چیزی اعتباری)

2.       حکمت دینی که منشا آن را از حقیقت میداند (که انسان را به معراج روانی میرساند)

------> حکمتی که برخواسته از وهم باشد را کم بکن

علم در دیدگاه مولانا:

1. علم اهل تن ( که به دو معنی است: 1.جسم فیزیکی 2. "من" ، "خود" یا "self"
2. علم اهل دل

بعضی اصطلاحات هستند که در زمان های مختلف استفاده میشده اند و میتوانند معانی مختلفی داشته باشند. باید دقت کنیم. مثلا معانی اصطلاحاتی که مولانا بیان میکند را میتوانیم از خود مثنوی دریابیم.

دانش زیاد مسئولیت میاورد که اگر فرد شایستگی اش را نداشته باشد، میتواند برایش مضر باشد.

آگاهی که برای انسان مفید است (در جریان زندگی معنوی اش) ، چیزی است که توسط آن میتواند روانش را سالم نگاه دارد.

- علم تقلیدی:

 اینکه مثلا بدون اینکه خود تجربه کرده باشم، حرفهای مولانا را بیان کنم و از اینکه چند نفر را به دور خود جمع کرده ام لذت ببرم و کیف کنم!

- علم تحقیقی :

 منظور پژوهش و research و ... نیست . یعنی تجربه شده، محقق شده.

                          ---------------------------------------------------------

فایل های صوتی مربوط به این جلسه را میتوانید از اینجا download  کنید.

مشاهده ی سایت اصلی مربوط به جلسات شرح مثنوی مولانا