این همه گفتیم لیكن در بسیچ           بى عنایات خدا هیچیم هیچ

         بى عنایات حق و خاصان حق             گر ملك باشد سیاه هستش ورق            

         اى خدا اى فضل تو حاجت روا             با تو یاد هیچ كس نبود روا           

    مثنوى در اصطلاح عبارت است از اشعارى كه در یك وزن سروده مى‏شود و در هر بیت دو مصراع با یك قافیه مى‏آید. شاعران غالبا مطالب دامنه‏دار و حكایات و وقایع تاریخى و مضامین بلند عرفانى را در این قالب بیان داشته‏اند.

    پیش از مولانا و پس از او نیز شاعران باریك اندیش و ظریف طبع، مثنوى‏هاى بسیار سروده‏اند اما این فقط مثنوى مولانا بود كه ماه مجلس شد به طورى كه هر جا نام مثنوى مى‏آید بى اختیار اثر گران سنگ مولانا تداعى مى‏شود.

    مثنوى مولانا دایرة المعارف كبیر بشر است و این موسوعهء عظیم و دریاوش فلسفه هاى گوناگون و معارف دراز آهنگ آسمانى و زمینى را به نحو ماهرانه‏اى در خود جمع كرده است.

    اصولا بیان دقایق عرفانى و لطایف حساس باطنى در ظرف محدود الفاظ بسى دشوار است و نیزه بازان معانى از تنگ ناى واژگان به تنگ مى‏آیند چنان كه خود فرموده است:

         نیزه بازى‏ها در این گوهاى تنگ             نیزه بازان را همى آرد به تنگ           

در این عرصه یعنى در عرصهء معانى، كمیت زبان و مجال وسیع نثر نیز در تك و پو باز مى‏ماند تا چه رسد به زبان تنگین شعر:

         معنى اندر شعر جز با خبط نیست             چون فلاسنگ است اندر ضبط نیست           

اما مولانا این صراف معانى، دقیق‏ترین مسایل لاهوتى و ناسوتى را با مهارتى تام و حذاقتى شگفت انگیز در بیان آورده است.

    مثلا موضوع ژرف و خردساى تبدل امثال كه بزرگان اندیشه را در توضیح و بیان آن به زحمت افكنده اینسان با زبانى تمثیلى و گویا بیان مى‏دارد كه گویى هیچ مشكلى در میان نیست:

         هر زمان نو مى‏شود دنیا و ما

         بى خبر از نو شدن اندر بقا            

        عمر همچون جوى نو نو مى‏رسد            

        مستمرى مى‏نماید در جسد            

        آن ز تیزى مستمر شكل آمده است            

       چون شرر كش تیز جنبانى به دست            

       شاخ آتش را بجنبانى به ساز            

       در نظر آتش نماید بس دراز           

یا در بیان عقدهء روانى این پدیده‏ى منفى و ناپیدا و در عین حال قدرتمند روان به تمثیلى بس ساده و روشن دست مى‏یازد:

      چون كسى را خار در پایش جهد            

      پاى خود را بر سر زانو نهد            

      و ز سر سوزن همى جوید سرش            

      ور نیابد مى‏كند با لب ترش            

     خار در پا شد چنین دشوار یاب            

     خار در دل چون بود وا ده جواب            

     خار دل را گر بدیدى هر خسى            

     دست كى بودى غمان را بر كسى           

در ادامهء این تمثیل، تمثیل دیگرى مى‏آورد تا بگوید كه آدمى به گاه رویارویى با مشكلات به جاى آنكه تدبیرى صد رنگ افكند و راه برون‏شو و نجات را از اهل خرد بیابد با بى تابى و آسیمگى راه رهیدن را برخود مى‏بندد:

         كس به زیر دم خر خارى نهد

         خر نداند دفع آن برمى‏جهد            

         برجهد آن خار محكمتر زند            

         عاقلى باید كه خارى بركند            

         خر ز بهر دفع خار از سوز و درد            

         جفته مى‏انداخت صد جا زخم كرد           

    شیوه‏ء بیانى مولانا در مثنوى بر سه پایه استوار است: اجمال و تفصیل، بیان تمثیل و قطع و وصل‏هاى ضرورى و مناسب.

    از آنجا كه مثنوى تابع فصل‏بندى‏هاى مرسوم نیست موضوعات به صورت پراكنده، گاه به صورت مجمل و گاه مبین آمده است، یعنى مولانا مطلبى را گاه به اشارت و سرعت یاد آورده و گذشته است و در جاى دیگر همان مطلب را به صورت مبین و مفصل در بیان آورده است.

    این شیوهء بیانى كار سنگین تحقیقى را بر محقق الزام مى‏كند و او را از قضاوت‏هاى سرسرى و موضعى اكیداً پرهیز مى‏دهد و وامى‏دارد كه محقق به سوى تفسیر مثنوى به مثنوى گام بردارد و اینگونه تفسیر نیز سخت نیازمند غور و تفحص جدى است.

     مثنوى همچون دژى است در بسته با دیوارهاى آسمان فرساى كه كلید گشایش آن، حكایات و امثال است. یعنى بى جستار محققانه در حكایات و امثال نمادین مثنوى نمى‏توان بدین دژ در آمد.

    قاعدهء بیانى «ایاك اعنى و اسمعى یا جاره» به تمام معنى در مثنوى جارى است. این دو بیت اساس كار مثنوى است:

        گفتمش پوشیده خوشتر سر یار

        خود تو در ضمن حكایت گوش دار            

        خوشتر آن باشد كه سر دلبران            

        گفته آید در حدیث دیگران           

    این نكته نیز باید گفته شود كه مثنوى سه نوع مخاطب دارد: عام، متوسط و خاص.

پاره اى از ابیات مثنوى متوجه عامهء مردم است گویى كه مولانا در مجلس وعظ و خطابه حاضر شده و سخنانى پند آگین در سطح فهم عموم ایراد مى‏كند مانند:

         این جهان كوه است و فعل ما ندا             سوى ما آید نداها را صدا           

یا:

         از خدا جوییم توفیق ادب             بى ادب محروم ماند از لطف رب           

    بخش دیگرى از ابیات مثنوى مخاطبان میانه دارد و این وسیع‏ترین بخش مثنوى را شامل مى‏شود. در این بخش دقایقى براى راه رفتگان و پویندگان عرصهء اندیشه و تجارب باطنى در بیان آورده است نظیر این ابیات:

         وصف صورت نیست اندر خامه ها            

         عالم و عادل بود در نامه ها            

         عالم و عادل همه معنى است و بس            

          كش نیابى در مكان و پیش و پس            

          مى‏زند بر تن ز سوى لا مكان            

          مى‏نگنجد در فلك خورشید جان           

و بخش سوم مخاطبان خاص دارد. این بخش، خاص پاكدلان و وارستگانى است كه به حقیقت رازگویى‏هاى مولانا پى مى‏برند و جز این سه بخش ابیاتى است كه نوعى حدیث نفس است كه مولانا در حالت جذبه و شور و عشق و استغراق تام گفته است و این سنخ ابیات اندك شمار است و پوشیده.

    اما چرا امروزه آثار مولانا به ویژه مثنوى مورد توجه جهانى واقع شده؟

مثنوى تنها یك اثر كلاسیك ادبى نیست، یعنى اگر جامعهء امروزین جهان به سوى پیام و كلام مولانا جذب شده بدین خاطر نیست كه یكى از آثار كهن ادبى را بخواند، چنان كه مثلا حماسهء ایلیاد و ادیسه‏ء هومر را مى‏خواند، بلكه عمده توجه جهانى به آثار مولانا بدین جهت است كه او براى سعادت بشر سخن تازه و صمیمى دارد.

    كلام گرم و آتشین مولانا هویت فراموش شدهء بشر را به او نشان مى‏دهد و غبار غفلت را از گوهر تابناك او مى‏سترد. بدین روى جامعهء امروزین براى رسیدن به بام سعادت، مثنوى را نردبان عروج خود كرده است. مثنوى مولانا الهام یافته از معارف قرآنى و تجارب باطنى و شخصى خود او بوده است.

                                                                                                                        نویسنده: کریم زمانى