كورد نەتەوەیەكی زیاتر لە چل و پێنج ملیۆن كەس، مەحرووم لە ئازادی، دابەشكراو بەسەر چەندین دەوڵەتدا، نەك تەنیا ئەمڕۆ بەڵكو هەر لە دێرزەمانەوە خوازیاری ئەوەبووە كە خزمەت بە مرۆڤایەتی بگەیەنێ، توخمێكی بنچینەیی بووە لە پێكهێنانی شارستانیەتە دێرینەكانی رۆژهەڵات وبەرەو پێشەوەبردنیان. كۆنترین دەوڵەت كە كورد دروستیان كردبێت بریتییە لە ئیمپراتۆریەتی میدیاMedes (550-625پ.ز). هەر لەو زەمانەشەوە دینی زەردەشت بۆتە دینی كوردەكان. مێژوو نووسەكانی یۆنانی دێرین: سترابۆن و هێرۆدۆت گەلێك باسی ئەم مێژووە دێرینەی كوردیان كردووە.
كۆنترین دۆكیۆمەنتیش ئاماژەی بە هەبوونی زمانی كوردی و تایبەتمەندییەكانی دابێ بریتیە لە كتێبە ناودارەكەی ئاناباز Anabaz، نووسراوی فەیلەسووفی یۆنانی، ئێگەزەنەفۆن Xenophones، كە لە(401 پ.ز) باس لە زمانی كوردی دەكات: گریكەكان Grecs وەرگێڕیان ناردۆتە لا كوردەكان بۆلێكتر حاڵی بوون.
زمانی كوردی لە زمانی دێریندا بە ئەلفابێی پەهلەوی نووسراوە، ماوەیەك چۆتە ناو قالبی ئەلفابێی سریانییەوە Suyrak تا سریانییەكان سوودی لێ وەربگرن، پاشان لە ژێر كاریگەرێتیی ئیسلامدا ناچار بووە خۆی بخزێنێتە ناو قالبی ئەلفابێی عەرەبییەوە، تەنانەت لە (1856) لە رێگەی ئەلفابێی ئەرمەنییەوە بۆ یەكەم جار لە مێژوودا ئینجیلی پێ تەرجەمە كراوەتە سەر زمانی كوردی.
هەرچەندە كورد دەوڵەتی نەبووە. بەڵام هاوزەمانی فارس و عەرەب وتورك، لە 1898 یەكەم رۆژنامە بە زمانی خۆی بڵاو دەكاتەوە. بەپێچەوانەی یەكەم رۆژنامە بە فارسی و توركی و عەرەبی كە هەموویان رۆژنامەی دەوڵەتی بوونەو تەنیا چالاكی و هەواڵەكانی دەوڵەتیان گواستۆتەوە، كەچی یەكەم رۆژنامە بە زمانی كوردی رۆژنامەیەكی Prived ئەهلیی ئازاد بووە میقداد- مەدحەد بەدرخان بە پارەی تایبەتی خۆی دەیكردووە و تایبەت بووە بە كولتوور و دەنگوباسی خەڵك و ئازادكردنیان لە دەست نێڵی سیستەمی دەربەگایەتی و تۆتالیتاریزمی عوسمانی وقاجارییەكان لە ئێران. ئەم تایبەتمەندییەی یەكەم رۆژنامە بە زمانی كوردی( قاهیرە، ژنێڤ 1898-1902) بەڵگەی ئەوەیە كە زمانی كوردی، هەر لە كۆنەوە لەپێناو شیرینكردنی كولتوور لای مرۆڤ، هەروەها لە پێناو ئاشتی و بە دیموكراتی كردنی خەڵك تێكۆشاوە.
لە گەلێك قۆناغە مێژووییەكاندا، كورد بۆتە قوربانیی دڵسۆزیی كورد بۆ مرۆڤایەتی، بۆتە قوربانیی تەوازوع و خۆ بەخشیكاریی كورد- خۆی لە پێناو (ئەوانی تر) دا. دەسەڵاتدارێكی وەك سەلاحەدین ئەیوبی (1138-1193) بەو پەڕی خۆبەخشییەوە، لە(1187) مەرسوومێكی دەركردووە، بەكارهێنانی زمانی ئەرمەنییەكان ئازاد كردووە لەوەی كە دین و كولتووری خۆیانی پێ بنووسنەوە، ئەمە بێ ئەوەی هەمان فەرمان دەربكات بۆ هاندانی نەتەوەكەی خۆی بۆ نووسینەوەی زمانی كوردی و بووژاندنەوەی كولتووری كورد.
بە درێژایی مێژوو، زۆربەی رووناكبیر و نووسەر و زاناكانی كورد، ناچار، داهێنانەكانی خۆیان لەرێگەی زمانی عەرەبی و توركی و فارسییەوە گەیاندۆتە خزمەتكردنی زانست و كولتووری مرۆڤایەتی، ئیبن خەلەكان( كۆمەڵناسی سەدەی سێزدەهەمی موسڵمان)،ئیبن سیرین( یەكەم زانای ئیسلام كە چەندین سەدەن پێش سیگمۆند فرۆید S.Frued خەونی لێكداوەتەوە و كتێبی لە بارەی سایكۆلۆژیەتی خەون نووسیوە)، ئەحمەد شەوقی ( نوێكەرەوەی شیعری عەرەبی لە میسر كە نازناوی امیر الشعراء یان پێ داوە)، قاسم ئەمین( یەكەمین رووناكبیر لە رۆژهەڵاتدا بە زمانی عەرەبی بەرگری لە ئازادیی ئافرەت و مافەكانی ژن كردووە)، نیزامی گەنجەوی( داستاننووسی ناوداری سەدەی شازەهەمی ئێران)، یەشار كەمال( رۆماننوسی ناوداری توركیا)، یەڵماز گۆنەی( سینەماكاری توركیا كە خەڵاتی فیستیڤاڵی كانی Canne وەدەست هێنا). دەیان بلیمەتی دیكە كە خزمەتیان پێشكەش بە مرۆڤایەتی كردووە، لە شیری پاكی زمانی كوردییان خواردۆتەوە.
بە ئیسلامكردنی كورد لە ماوەی(634-644ز) هەروەها لە ناوبردنی كولتوور و دینی كورد و شیرازە تێكدانی كۆمەڵێ كوردەواری بەهۆی هێرشی توند و تیژانەی موسڵمانە عەرەبەكانەوەبۆ بڵاوەكردنەوەی دینی ئیسلام لە كوردستاندا، ئازادیی نەتەوەیی لە كورد دەسێنێتەوە، تا رۆژی ئەمڕۆش كورد ناچاردەكا كە لە بەرخاتری ئیسلام هەر لە ژێر دەستی توركە ئیسلامەكان و دەوڵەتانی ئیسلامی عەرەب وفارس بمێنێتەوە.
لە ساڵی (1514) لە جەنگی (چاڵدێران) دا لەنێوان شا ئیسماعیلی سەفەویی ئێران وسوڵتان سەلیمی عوسمانی دا، میری میرنیشی بەتلیس لە كوردستانی توركیا، ئەمیرخانی بەتلیسی، پشتی سوڵتان سەلیمی عویمانی دەگرێ دژ بە شا ئیسماعیلی سەفەویی شیعەی ئێران: ئەمە دەبێتە هۆی تێك شكاندنی شا ئیسماعیلی سەفەوی ئێران، لە پاداشتی ئەمەش دا سوڵتان سەلیمی عوسمانی دان بە سەربەخۆیی میرنشینی (ئەمیرخان بەتلیس) دەنێ و پەیمانی دەداتێ كە دەست نەخاتە ناوكارو باری ناوخۆی ئەم میرنشیە كوردیەی بەتلیسەوە، هەرچەندە لە كۆتاییدا (وەك كتێبی سیاحەتنامەی ئەولیا چەلەبی بە زمانی عوسمانی باسی دەكات، وەرگێڕانی سەعید ناكام، چاپی بەغدا) هەر لەناوی دەبات و تێكی دەشكێنێ. ئینجا ئەم جەنگەی (چاڵدێران) لە نێوان شا ئیسماعیلی سەفەویی شیعەی ئێران و سوڵتان سەلیمی عوسمانیی سووننە مەزهەب، بە كوشندەترین دابەشكردنی وڵاتی كوردستان دەژمێردرێت بەسەر دوو ئیمپراتۆریەتی ءئێران و عوسمانیدا كە كورد تا ئەمڕۆش هەر باجەكەی دەدا.
لە سەدەكانی 9 تا 12 لە سەردەمی خەلافەتی عەباسیدا، هەروەها لە سەدەكانی 16 تاكۆتایی سەدەی 19 لە ئێران و توركیای عوسمانیدا، كورد لە هەموو پارچەكانی كوردستاندا چەندین میرنشینی بچووكی پێكهێناوە( میرنشینی دۆستەكی، ئەییوبی، ئەردەڵان، شەبانكارە، سۆران، بابان، بەتلیس، بەدرخان..)، جگە لەوەش چەندین راپەرینی چەكدارانەی ئەنجامداوە، بەڵام هەمیشە پابەندی بەغدای پایتەختی عەبباسیەكان یان پابەندی ئەستنەمبۆلی پایتەختی عوسمانیەكان و گرێدراوی سەفەوییەكانی ئێرانو نەیانتوانیوە سەربەخۆییی سیاسی خۆی وەدەست بهێنێ.
لە21/5/1889 كورد بەشداری دەكەن لە دامەزراندنی یەكەمین رێكخراوی سیاسی(ئیتحاد و تەرەقی) لە ئەستەمبۆڵ، ئەمەش لە لایەن دوو رووناكبیری كوردوە(د.عەبدوڵڵا جەودەت و ئیسحاق سكووتی) لە پێناو رووخاندنی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و دامەزراندنی سیستەمێكی پەرلەمانتاری و دیموكراسی كە دان بە مافەكانی كورد بهێنێ.
بەم شێوەیە لەگەڵ رووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، بەتایبەتیش لە (1908) بەملاوە، ئنجاش دوواتر كاتێ هێزەكانی حكوومەتی ئینگلیز لە 1917 بەملاوە دێن و كوردستانی عێراق داگیر دەكەن، قۆناغێكی نوێ لە ژیانی كورد دەست پێدەكات.
راپەڕینەكانی سمكۆ ئاغای شكاك لە كوردستانی ئێراندا لە 1913 بەملاوە، راپەڕینەكانی شێخ مەحمود لە كوردستانی عێراق لە 1918 بەملاوە، ئنجا راپەڕین ودۆخە هەڵاویساوەكانی كوردستانی توركیا هەر لەو زەمانەدا، بەریتانیا و فەرەنسا و ئەمریكا ناچار دەكەن بیرێك لە چارەسەر كردنی كێشەی كورد بكەنەوە: بەتایبەتیش چونكە بەپێی پرەنسیپەكانی (ویسلۆن) پێویست وابوو هەموو نەتەوەیەكی ژێردەستی ناوچەكە بە سەربەخۆیی خۆی بگات. ئەوەبوو لە (1919) كۆنفرانسشی نێودەوڵەتیی ئاشتی لە پاریس بەسترا و ژەنەراڵ سەریف پاشا، كە پێشتر باڵیۆزی دەوڵەتی عوسمانی بوو لە ستۆكهۆڵم، داخوازییەكانی نەتەوەی كوردی بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێكی كوردی پێشكەش كردە ئەو كۆنفرانسەز لەسەربنچینەی ئەو داخوازینامەیەی ژەنەراڵ شەریف پاشا لە (1920) پەیمانی(sevirs) لە نێوان توركیا و هاوپەیمانە زلهێزەكان مۆركرا: عێراق وئێران وتوركیا و سوریا بگرێتە خۆی.
بەڵام لە (1923) دەوڵەتی توركیا بە سەرۆكایەتی ئەتاتورك، بە هەمان شێوە زلهێزەكانی هاوپەیمانیش، لە پەیمانی سیڤەر پەشمان بوونەوە و پەیمانێكی دیكەیان ئیمزا كرد بەناوی پەیمانی(لۆزان lausane)، بەپێی بەندەكانی ئە پەیمانەش: كورد پێویست وابوو بەسەر هەر یەك لە دەوڵەتەكانی توركیا و عێراق و ئێران و سوریا دابەش ببێت.
بەم شێوەیە، لە (1923) بەملاوە كێشەی كورد لە ئاستی نێودەوڵەتی نەما و بووە كێشەیەكی ناوخۆی هەر یەك لە دەوڵەتەكانی توركیا و عێراق و ئێران و سوریا. هەر بۆیەش لەوكاتەوە تا ئەمڕۆ كورد بۆی نەبووە و نیە كە لەئاستێكی جیهانیدا باسی داخوازییەكانی خۆی بكات. چونكە رای نێودەوڵەیتی پێی وایە هەر كێشەیەكی ناوخۆی هەر وڵاتێك پێویستە لە ناو خودی ئەو دەوڵەتەدا بە جیا چارە بكرێت نەك لە دەرەوە.
غەیری ئەمە، هەرچی شتێك لە دەرەوەڕا بكرێت بە دەست تێوەردانی دەژمێردرێ.
بۆیە دەبینین تاكو ئەمڕۆ، نەتەوەی كورد لە چوارچێوەی ئەو دەوڵەتانەداهەموو ناخۆشی و دەستبەسەری و نالەبارییەكی ژیان تەحمەممول دەكات و هیچ دەوڵەتێكی خێرخوازیش ناتوانی هیچ هەڵوێستێكی كاریگەر و دۆستانە ی هەبێ بەرامبەر كورد.
ئازادكردنی زمان وكولتووری كوردی، هەروەها زەمینە خۆشكردن بۆ پێشكەوتنی كورد و ئاسوودەیی كوردستان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بریتیی دەبێ لە بەگەڕ خستنەوەی توانایەكی شاراوە و مەزنی مرۆڤایەتی لە پێناو بەرقەرابوونی ئاشتی و خۆشەویستی و دیموكراسی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.
