- كوروش صفوى زبان شناس، مترجم و ادبیات پژوه
متولد: ۱۳۳۵ تهران
- كارشناسى زبان آلمانى از مدرسه عالى ترجمه
- دكتراى زبان شناسى از دانشگاه تهران
- مسلط بر دو زبان انگلیسى و آلمانى
- استاد دانشگاه علامه طباطبایى و چند دانشگاه دیگر
- استاد مدعو دانشگاههاى بین المللى اروپا و آمریكا
- برخى از آثار وى عبارتند از: درآمدى بر زبان شناسى، نگاهى تازه به معنى شناسى، سه رساله درباره حافظ، ذهن وزبان، زبان و اندیشه، دیوان شرقى - غربى (از گوته)، دنیاى مصرفى از گوردر، «درآمدى بر معنى شناسى»، از زبان شناسى به ادبیات: جلد اول نظم، از زبان شناسى به ادبیات: جلد دوم شعر، منطق در زبان شناسى، محفل فیلسوفان مرده (ترجمه)، زبان هاى دنیا (ترجمه)، آشنایى با تاریخ زبان شناسى، آشنایى با نظام هاى نوشتارى و آشنایى با تاریخچه زبان هاى ایرانى (در دست چاپ)
- تألیف و انتشار بیش از ۶۰۰ مقاله علمى در مجلات مختلف زبان شناسى ایران و جهان.
كیوان آرام: ترجمه ها و تألیف هاى كوروش صفوى خیلى زود جاى خودش را در محافل علمى و ادبى و زبان شناسى باز كرد و باعث شد كه هنوز به پنجاه سالگى نرسیده بیش از پنجاه كتاب و مقاله تألیف و ترجمه از او روانه بازار نشر شود.
ویژگى غالب آثار كوروش صفوى استفاده مناسب و زیركانه او از زبان ساده و روزمره است كه البته همراه با عمق علمى و نظرى بیان مى شود. او سخاوتمندانه یافته هایش را در اختیار دیگران قرار مى دهد و همواره مرجعى قابل اطمینان براى دانشجویان و پژوهشگران حوزه زبان است.
كوروش صفوى متولد سال ۱۳۳۵ و حالا ۴۹ ساله است. در مدرسه عالى ترجمه در آلمان و اتریش، زبان آلمانى خوانده و دكتراى زبان شناسى اش را از دانشگاه تهران گرفته است. عنوان رساله دكترایش «اسباب ایجاد نظم در ادب فارسى» بود. این رساله با تحقیقاتى كه بعدها به انجام رساند به عنوان «از زبان شناسى به ادبیات» منتشر شد. ماجراى تحصیل صفوى البته به همین سادگى نیست. او تحصیلات ابتدایى و متوسطه خود را در آلمان و اتریش به پایان برد و در سال ۱۳۵۰ به تهران بازگشت. در همان سال مجدداً از دبیرستان معروف هدف دیپلم ریاضى گرفت. در سال ۱۳۵۴ یعنى حدوداً در هجده سالگى از مدرسه عالى ترجمه موفق به اخذ مدرك كارشناسى در رشته زبان آلمانى شد و در همان سال براى ادامه تحصیل به آمریكا رفت و پس از نزدیك به یك سال و اندى تحصیل در رشته زبان شناسى، به دلیل بیمارى پدر به ایران بازگشت و دوره هاى كارشناسى ارشد و دكترایش را در دانشگاه تهران گذراند.
صفوى به شدت تحت تأثیر دكتر حق شناس است. در یكى از كلاسهایى كه او با دكتر حق شناس داشته یكى از منابع درسى كتاب «رهنمونى زبان شناختى به شعر انگلیسى» نوشته خوبى لینچ بود. گرچه صفوى درباره آن كلاس مى گوید: «مطالبى كه استاد حق شناس در این كلاس عنوان مى كرد هزار برابر غنى تر از محتواى كتاب بود.» علاقه صفوى به این مباحث باعث شد كه براى انجام كار تحقیقى به عنوان یكى از تكالیف كلاس به مطالعه بپردازد. وى با مشورت دكتر حق شناس به فرآیندهاى تكرار و طبقه بندى آنها براساس دیدگاه لینچ پرداخت. نارسایى هاى موجود در این اثر مسأله تازه بحث هاى صفوى و استادش بود. به این ترتیب با جلب موافقت دكتر حق شناس موضوع «اسباب ایجاد نظم در ادب فارسى» موضوع رساله دكتراى صفوى شد. استادان مشاور صفوى در تنظیم رساله دكترایش، دكتر یدالله ثمره و دكتر محمدرضا شفیعى كدكنى بودند. دراین باره خود صفوى مى گوید: «فكر نمى كنم صدسال یك بار هم چنین اقبالى به سراغ دانشجویى بیاید.»
كوروش صفوى از سال ۱۳۵۶ به استخدام دانشگاه علامه طباطبایى درآمد و عضو هیأت علمى گروه زبان شناسى آن شد. او پس از دفاع از رساله دكترایش به پژوهش هاى خود در زمینه «اسباب ایجاد نظم در ادب فارسى» ادامه داد و جلد دوم از زبان شناسى به ادبیات كه به ابزارهاى آفرینش شعر و چگونگى طبقه بندى آنها اشاره دارد را منتشر كرد. كوروش صفوى بیش از ۱۲۰ مقاله تحقیقى در زمینه هاى مختلف زبان شناسى، به ویژه معنى شناسى، مطالعات ادبى و ترجمه شناسى تألیف و ترجمه كرده كه در مجلات پژوهشى مختلف منتشر شده است. تألیف بیش از ۵۰۰ مقاله از مدخل هاى دانشنامه ادب فارسى نیز از جمله فعالیت هاى قابل ثبت اوست.
سبك و سیاق كوروش صفوى بعدها توسط دانشجویانش در دوره هاى كارشناسى ارشد زبان شناسى پیگیرى شد و روشى را كه او در بررسى سبكى از دو منظر قاعده افزایى و قاعده كاهى ارائه داده بود آنها به محك آزمایش گذاشتند. از جمله فروزان سجودى در تحلیل سبك شناختى شعر سهراب سپهرى، آرزو رضایى در بررسى سبكى اشعار نیما، خان زهار محمدى در بررسى سبكى اشعار فروغ فرخزاد، ستاره مهدى زاده سراج در بررسى زبان شناختى سروده هاى اخوان ثالث و تعدادى دیگر از دانشجویان صفوى به این ترتیب ثابت كردند كه مى شود از طریق ابزارها به تحلیل سبك متون ادبى پرداخت و نتایجى پربار به دست آورد كه به لحاظ آمارى معتبر باشند.
اولین كتاب صفوى در سال ۱۳۶۰ توسط بنگاه ترجمه و نشر كتاب منتشر شد. با این همه شاید معروف ترین و پرخواننده ترین كتاب كوروش صفوى «دنیاى معرفى» از گوردر باشد كه درسالیان اخیر میان جماعت كتابخوان حسابى گل كرد؛ كتابى كه حسن كامشاد هم آن را ترجمه كرده است. «نگاهى تازه به معنى شناسى»، «سه رساله درباره حافظ»، «ذهن و زبان»، «زبان و اندیشه»، «دیوان شرقى - غربى» از گوته، «درآمدى بر معنى شناسى» و ... از آثار معروف كوروش صفوى است كه برخى تألیف و برخى ترجمه اند. «از زبان شناسى به ادبیات: جلد اول نظم» از دیگر كارهاى معروف و محبوب كوروش صفوى است كه پژوهشى مفصل و در خور در زبان شناسى ساختارى و زبانشناسى در ادبیات است كه بارها تجدیدچاپ شده است. جلد دوم این كتاب كه به زبان شناسى ساختارى در شعر مى پردازد توسط حوزه هنرى منتشر شده و دیوان شرقى - غربى گوته هم بارها توسط نشر هرمس به بازار نشر روانه شده است. از دیگر كتابهاى مشهور كوروش صفوى مى توان به دو كتاب «محفل فیلسوفان مرده» كه ترجمه است و «منطق در زبان شناسى» اشاره كرد كه بسیار مورد توجه و علاقه خوانندگان و زبان شناسان قرار گرفته است.
كوروش صفوى وقتى قرار است از خودش بگوید، اشتیاق روزهاى دانشجویى اش را به یاد مى آورد و مى گوید:
«حدود سالهاى ۵۵ به همراه تعدادى از دانشجویان گروه زبان شناسى دانشگاه تهران، پیشنهاد دادیم مطالعات ادبیات را از دید زبان شناسى دراختیار دانشجویان قرار بدهند.
از دكتر حق شناس هم خواهش كردیم كه تدریس این درس را قبول كنند. همان سال ها وقتى كتاب هاى سبك شناسى را نگاه مى كردم سؤالى ذهنم را مشغول كرد كه هیچكس هم جوابى به آن نمى داد. اینكه در دوره اى خاص، مثلاً سبك شعر فارسى، سبك خراسانى بوده، بعد هم شاعرانى را معرفى مى كردند كه به این سبك شعر مى گفتند. این خراسانى هم كه مى گفتند یك سرش دامغان بود و یك سرش در سیستان و بلوچستان. نمى دانستیم این چه خراسانى است كه در حد اروپاست و مى تواند سبكى ایجادكند! آیا اصلاً سبك به منطقه مربوط است، یا به اندیشه؟ یا مى دیدم شاعرانى بیشتر به سبك عراقى شعر مى گویند كه ساكن عراق نیستند. گاهى هم یك دوره اسمش عوض مى شود. مثلاً مى شود سبك قرن ششم و یك دوره مى شود دوره بازگشت.
سال ها از این ماجرا گذشت. اطلاعات بسیارى جمع كردم تا بتوانم به جواب سؤالم برسم. البته این مطلب را هم اضافه كنم كه در مورد بى نظمى سبك ها قبلاً هم صحبت كرده اند. مثلاً دكتر رهى آذرخشى مقاله بسیار مفصلى دارد راجع به اینكه اصلاً معلوم نیست چه كسى روى این سبك ها اسم گذارى كرده است و بعد هم تعدادى از شاعران را در آن جاى داده كه اصلاً ربطى به اسم سبك ندارد. براى توضیح جریان باید برگردم به سیستم بیولوژیكى انسان. براساس برنامه ریزى كروموزمى، انسان به دو روش كار انجام مى دهد. یكى انتخاب كردن و دیگرى تركیب كردن. هرچه به خلاقیت هاى مختلفى كه انسان رسیده نگاه مى كنیم، مى بینیم غیر از انتخاب و تركیب چیز دیگرى درآن نیست. انسان فقط این امكان را دارد كه از پدیده هاى مختلف چیزهایى را انتخاب كند و بعد آنها را كنار هم روى محور جانشینى قرار دهد و اینها را به خلاقیت برساند.
یك نمونه این كار، نقاشى است. با یك مجموعه رنگ هاى خاص. نقاش رنگ ها را انتخاب مى كند در تركیب با هم قرار مى دهد و تا بى نهایت نقاشى مى كشد. در ریاضیات از صفر تا نه عدد را مى گیرند، چهارعمل اصلى را هم مى گیرند. اینها را درهم تركیب مى كنند و تا بى نهایت عدد مى سازند. در زبان مجموعه اى آوا مى گیرند و باتوجه به قواعدى آنها را تركیب مى كنند و تا بى نهایت جمله مى سازند. این مسأله هم برایم مهم بود كه بدانم مثلاً دوره غزنویان باعث شده سبكى مثلاً خراسانى شود یا دوره ساسانیان. ازطرفى هم احساس نكردم كه مثلاً نصرابن حسام در نوع اندیشه آن دوره تأثیرگذار بوده باشد یا سلطان محمود غزنوى چنین كارى كرده باشد یا نادرشاه افشار. یا حتى منطقه اى كوهستانى. بنابراین آمدم و شعرهاى بعضى از شاعرانى را كه به سبك خراسانى شعر گفته بودند را با هم مقایسه كردم. دیدم در آن دوره بین انتخاب، تركیب كار به محور همنشینى گرایش پیداكرده. یعنى شاعر بیشتر روى تركیب كار كرده است تا انتخاب. وقتى شاهنامه را ورق مى زنید، وقتى به رستم مى رسید، فردوسى آن چنان رستم را توصیف مى كند كه دقیق تر مى فهمید حتى قد و هیكل این آدم چقدر بوده، ریشش چه ریختى است، كلاه خودش چه ریختى است، چطور سوار اسب مى شود، چى به دستش بسته است، چه جورى وارد میدان جنگ مى شود و غیره و غیره. در اصل كه نگاه مى كنید مى بینید كه اندیشه اى پشت این توصیف خوابیده است. این همان اندیشه اى است كه در فلسفه، فلسفه مشاعى ابن سینا را پدید آورده است.
همان نگرشى است كه در معمارى مثلاً آرامگاه ارسلان جاذب را به وجود آورده است. وقتى كه به معمارى آن دوره توجه مى كنید، ساختمانى را مى بینید كه ۵۰ تا ستون دارد. یعنى اینقدر ستون دارد كه دقیقاً بفهمید اینجا ستون دارد و این قدر طاق دارد كه بگویید اینجا چقدر طاق دارد؟! دائماً از ابزارهاى تكرارى استفاده مى شود. این نگرش همنشینى را نشان مى دهد. این سبك را درباره سر آدم برجسته بررسى مى كنم و به نوبت توضیح مى دهم: شروع كار سبك خراسانى با رودكى است و با بالاترین درصد وقوع در فردوسى دیده مى شود و بعد مجدداً مى رود سراغ ناصر خسرو. رودكى و ناصرخسرو درصد وقوعشان یك منحنى سینوسى نصفه را نشان مى دهد كه رودكى و ناصرخسرو پایین وفردوسى در بالاترین حد این منحنى است. به همین خاطر است كه ما وقتى از فردوسى صحبت مى كنیم، مى گوییم نمونه بارز سبك خراسانى چیزى است كه در شاهنامه دیده مى شود.
ریزبینى و باریك بینى و نگاه پیرامونى به سایر موضوعات و تركیب آنها در نتیجه گیرى استدلال از ویژگى هاى منحصربه فرد كوروش صفوى و آثار اوست.
خودش درجایى مى گوید: «من مباحث را از نگاه یك زبان شناس و دانشجوى زبان شناسى نگاه مى كنم. هیچ ابزارى در رشته خودم براى زیبایى شناسى ندارم. در رشته من دو دو تا چهار تایى برقرار شود وگرنه من به خود اجازه نمى دهم كه درموردش حرف بزنم. رشته من مى گوید حرفى را كه مى زنى طورى بزن كه صریح باشد. كه بتوان صحت و سقمش را محك زد. زیبایى شناسى حركتش از بعد از علم شروع مى شود. در اصل فلسفه را داریم. بیرون از علم. فلسفه چراغ در دست دارد و مادر علوم است. فلسفه نور مى اندازد به حفره هاى تاریك درك انسان. مى گوید: آى دانشمندهاى علوم مختلف بروید ببینید این داخل چه خبر است. كار علم كه تمام شد زیبایى ها شروع مى شود. یعنى هیچ ابزارى نیست كه بفهمد این نقاشى خوشرنگ است یا بدرنگ. ما در این مملكت مركزى مى خواهیم كه آدمها را دور هم جمع بكند. ماهى یك مرتبه این آدم ها بتوانند دور هم جمع شوند و مكتب خودشان را ارائه دهند. تا زمانى كه من گرفتار رفتن سركلاسم دانشجو گرفتار جزوه نوشتن، براى معلمى آن یكى باید دائماً برود سلفچكان و برگردد و... فرصت نداریم بیشتر از این فكر كنیم. من تا دم دستم چند تا شاعر و نویسنده نباشد كه حرف مرا با شم خودشان محك نزنند من ازكجا بفهمم كه حرف من درست است؟ من حرفم را مى زنم دانشجویان هم اینطورى نگاه مى كنند، درنتیجه به خود شیفتگى مى رسم. تا كسى جلوى مرا نگیرد كه اینجا نادرست است و اینجا كارنمى كند به نتیجه درستى نمى رسیم.
كوروش صفوى در آستانه ۵۰ سالگى از معدود زبان شناسان دقیق و كنجكاو و همه جانبه نگرى است كه خود و قلم خود را دراختیار نسل جوان و نوجو قرارداده و ذهن آنها را به بیشتر اندیشیدن وپرسیدن وامى دارد. قدر این نوجوى همچنان جوان مانده را باید دانست كه دمى از كار و تحقیق و تلاش دست برنمى دارد.
