قرآن، معجره جاوید پیغمبر خاتم (ص) و عصاره تمام کتب آسمانی دیگر است که بدون تحریف به دست ما رسیده و منبع اصلی برای دریافت اسلام ناب محمدی(ص) است. این كتاب در واقع معجره جاوید آخرین پیغمبر الهی و عصاره تمام کتب آسمانیه که بدون تحریف به دست ما رسیده و در واقع منبع اصلی برای دریافت اسلام ناب محمدی(ص) است. با تفکر در قرآن و تفسیر قرآن به قرآن می توان به سرچشمه تمییز حق از باطل و تشخیص راه صواب از راه خطا، دست یافت و سعادت دنیا و آخرت را با عمل به آن به دست آورد. برای بهره بردن از قرآن و آمیختن معانی آن با جان خود، یا باید به زبان قرآن که عربی است آگاه بود و یا اینکه از ترجمه های صحیح تر سود جست.

قرآن به عنوان سرچشمه معارفی که فراتر از عقول بشری و نور هدایتی از ذات اقدس الهی برای تربیت انسان، یاری خواهد کرد.  وظایف مهم ما نسبت به قرآن، راههای انس با کتاب خدا، آداب ظاهری تلاوت قرآن، آداب معنوی قرائت و انس با قرآن، عناوینی هستند؛ قرآن، منشور جاویدان اسلام و پیام آسمانی دین و معجزه جاوید پیامبر خدا (ص) است. نسبت به این کتاب عزیز به توصیه امامان معصوم (ع) سه وظیفه مهم داریم:

1- خواندن و قرائت

2- فهمیدن و تأمل و تدبر

3- عمل و اجرای آن

وقتی «خواندن» به عنوان یک تکلیف مطرح است، تهیه مقدمات آن هم لازم است. «قدرت بر قرائت» مقدمه قرآن خوانی است. پس شرکت در جلسات قرآن یا فراهم ساختن زمینه آموزش قرآن خوانی به فرزندان و خانواده وظیفه اولیه در مقابل قرائت قرآن است. تشویق فرزندان و شاگردان و دوستان به قرائت نیز در همین راستا از اهمیت برخوردار است و در کنار آن همه خواندنی که اوقات ما را به خود اختصاص می دهد، وقتی هم برای قرآن خوانی و انس با این کتاب مقدس باید اختصاص داد : «فاقروا ما تیسّر من القرآن» .[1] تا آنجا که میسر است، قرآن بخوانید.

قرآن خوانی، هم صحبت شدن با خداست و پیامبر خدا (ص) فرمود : «هرگاه یکی از شما دوست داشت با پروردگارش سخن بگوید، قرآن بخواند : «اذا حب احدکم ان یحدث ربه فلیقرء القرآن» .[2]

نیز آن حضرت فرمود : «علیک بقرأته القرآن، فإن قرأته کفاره للذنوب و سر فی النار و امان من العذاب» .[3] قرآن بخوان، که خواندنش کفاره گناهان و سپری در مقابل آتش و امان از عذاب است.

انس با کتاب خدا

مهمتر از اصل قرائت، همدم و انیس بودن با قرآن است. انس با قرآن یکی به آن است که هر روز مقداری از قرآن بخواند، دیگر آنکه در هر مسئله ای که پیش می آید به قرآن رجوع کند و این کتاب را پاسخ سؤالاتش و درمان دردهایش و راهنمای حیرت هایش قرار دهد.

امام صادق (ع) در توصیه به خواندن هر روز بخشی از این «عهدنامه الهی» می فرماید : «القرآن عهدالله الی خلقه، فقد ینبغی للمرء المسلم ان ینظر فی عهده و ان یقرء منه فی کل یوم خمسین آیهً»[4] قرآن عهد خدا با بندگانش است و سزاوار است که انسان مسلمان در عهد الهی بنگرد و روزی پنجاه آیه از آن را تلاوت کند. البته تلاوتی همراه با تدبّر و دقت و توجه به وعده ها و وعیدها و امر و نهی های پروردگار.

امام سجاد (ع) فرمود : «اگر همه مردم جهان بین شرق و غرب عالم بمیرند، اگر قرآن با من باشد هرگز دچار وحشت نمی شوم .[5] این نشانه انس آن حضرت با کلام الهی است. در روایاتی هم که توصیه به «مجالست با قرآن» شده و آثار و برکات آنرا برشمرده است، این مجالست و همنشینی هم نوعی انس با قرآن است.

ادب تلاوت قرآن

برخورد باید همراه با ادب باشد، این ادب، هم در جنبه ظاهری است هم باطنی. ادب ظاهری آن است که انسان با وضو و پس از مسواک زدن قرآن بخواند، رو به قبله تلاوت کند، با صدای زیبا بخواند، هنگام شنیدن آیات قرآن به احترام آن گوش دهد، به لحن و آهنگ عربی و تجوید خوب بخواند، قرآن را حفظ کند و به خاطر بسپارد، چیزی روی قرآن نگذارد، آنرا پرت نکند و بی احترامی نشود، کثیف و آلوده نکند، قبل از خواندن، استعاذه بگوید (اعوذ بالله من الشیطان الرجیم)، دعای قبل از شروع و دعای ختم تلاوت بخواند، با لحن و آهنگ اهل فسق و غنا نخواند و نکات دیگر که نشان دهنده رعایت ادب ظاهری نسبت به قرآن است. از محورهای یاد شده به چند حدیث اکتفا می شود:

1- امام علی (ع) : «لایقرء العبد القرآن علی غیر طهور حتی تطهر »[6] . بنده، قرآن را بی وضو نخواند، مگر آنکه وضو بگیرد.

2- پیامبر خدا (ص) : «حسنوا القرآن باصواتکم، فان الصوت الحسن یزید القرآن حسناً»[7] . قرآن را با صدای نیکو بخوانید، چرا که صدای زیبا، قرآن را هم زیباتر می کند.

3- پیامبر خدا (ص) : «ان افواهکم طرق القرآن فطیبوها بالسواک». دهان های شما راه قرآن است، پس این راه ها را با مسواک تمیز و پاک کنید.

ادب باطنی قرائت قرآن

حالات قلبی و روحی و توجه به معانی و مفاهیم کلام الله و اثرپذیری از تلاوت ها و خود را مخاطب کلام خدا دانستن و گوش جان را پذیرای پیام الهی قرار دادن و بی اعتنایی به اوامر و نواهی آن نبودن و عمل را طبق وعده و وعید خدا ساختن از جمله اداب معنوی قرائت و انس با قرآن است. این نکات، سبب می شود حالت رقت قلب و صفای باطن و پذیرش قلبی نسبت به آن فراهم آید. اینک چند حدیث در این مورد:

1- امام صادق (ع) : «من قرء القرآن و لم یخضع لله و لم یرق قلبه و لا یکتسی حزناً و وجلاً فی سره، فقد استهان بعظیم شأن الله»[8] . هرکس قرآن بخواند، اما در برابر خدا خاضع نشود و دلش حالت رقت پیدا نکند و در درون خود احساس اندوه و بیم نکند، عظمت الهی را سبک شمرده است. این همان نکته ای است که قرآن درباره مؤمنان یاد می کند که چون آیات الهی خوانده می شود، دلهایشان هراسان و خائف می شود و بر ایمانشان افزوده می شود : «انما المؤمنون الذین اذا ذکر الله و جلت قلوبهم و اذا تلیت علیهم آیاته زادتهم ایماناً» .[9] این مضمون با عبارات دیگر هم دیده می شود.[10]

2- آن حضرت در توصیه ای دیگر فرموده است: «قف عند وعده و وعیده، و تفکر فی امثاله و مواعظه. و احذر ان تقع من اقامتک حروفه فی اضاعه حدوده» .[11] هنگام برخورد با وعده ها و وعیدهای الهی در قرآن بایست و در مثل ها و موعظه های آن تفکر کن و بپرهیز از اینکه با اقامه حروفش ( توجه به قرائت لفظی و تجوید) به اضاعه حدودش (تباه کردن معنی و احکام آن) بیفتی!

3- امام علی (ع) فرمود : «لاخیر فی قرائة لیس فیها تدبّر» [12]، در قرائتی که تدبّر در آن نباشد، خطری نیست.

4- امام سجاد (ع) فرمود : «آیات القرآن خزائن العلم، فکلما فتحت خزائنه فینبغی لک ان تنظر فیها» .[13] آیه های قرآن گنجینه های دانش است، پس هر گنجینه ای را گشودی، سزاوار است که در آن به دقت بنگری.

5- در سیره حضرت رضا (ع) نقل شده است که وقتی آن حضرت در مسیر خراسان بود، شبها در رختخواب خویش بسیار قرآن می خواند و چون به آیه ای می رسید که در آن یادی از بهشت یا جهنم است، گریه می کرد، از خدا بهشت می طلبید و از آتش دوزخ به آن پناه می برد.[14]

6- در آیات و روایتی هنگام سخن از قرائت و تلاوت تعبیر «حق تلاوته» به کار رفته است، یعنی تلاوتی در خور این کتاب و شایسته این کلام الهی، که شامل هم ادب ظاهری و هم باطنی می شود و تلاوت شایسته قرآن، آن است که همراه با فهم، تدبّر، خشوع و عمل باشد. از جمله امام صادق (ع) در ذیل آیه «یتلونه حق تلاوته»[15] فرمود: «یرتلون آیاته، و یتفهون معانیه، و یعملون بأحکامه، و یرجعون وعده، و یخشون عذابه و تمثلون قصصه و یعتبرون امثاله و یأتون اوامره و یجتنبون نواهیه ...»[16] آیاتش را تلاوت می کنند، معانی آن را می فهمند، به احکامش عمل می کنند، به معده هایش امیدوارند، از عذابش می ترسند، داستان های آن را الگو قرار می دهند. از مثل های آن عبرت می گیرند، فرمانهایش را عمل می کنند و از نهی های آن می پرهیزند.

قرآن حیات روشن دلهاست

قرآن فروغ و شمع محفل هاست

دل از فروغش نور می گیرد

جان از پیامش شور می گیرد

عطر دل انگیزش صفا دارد

درسی ز اخلاص و وفا دارد

روشنگر سجاده و سنگر

سرلوحه هر خط و هر دفتر[17]

--------------------------------------

[1]مزمّل، آیه 20.

[2]میزان الحکمه، حدیث 16497 به نقل از کنزالعمال.

[3]بحارالأنوار، ج89 ، ص 17.

[4]وسائل الشیعه، ج 4، ص 849.

[5]کافی، ج2، ص 602.

[6]وسائل الشیعه، ج4، ص 848.

[7]همان، ص 859.

[8]بحارالأنوار، ج 85، ص 43.

[9]انفال، آیه 2.

[10]از قبیل: زمر، آیه 23، حدید، آیه 12، ص، آیه 29، اسراء، آیه 107 تا 109.

[11]بحارالأنوار، ج 85، ص 43.

[12]همان، ج 89، ص 211.

[13]همان، ص 216.

[14]عیون اخبار الرضا، ج 2، ص 182.

[15]بقره، آیه 121.

[16]میزان الحکمه، حدیث 16517 به نقل از مجموعه ورام 2/236.

[17]برگ و بار، جواد محدثی، ص 237.