مطالعه در تاریخ در می یابیم كه ایرانیان در سه هزار سال پیش به جریان آبهای زیرزمینی پی برده بودند و باتوجه به این كهآبهای زیرزمینی در قسمتهای مركزی ایران اكثراً شور و غیر قابل استفاده برای شرب و كشاورزی است، آب زیرزمینی لایه هایآبدار دامنه كوهها را بوسیله نیروی ثقل زمین به حاشیه كویرها رسانده و كویرها را آباد ساختهاند.
دیگر این كه فن قنات سازی ابداعایرانیان بوده و كشورهای دیگر بتدریج از آن الگو گرفتهاند.
از ویژگیهای این قنات ها آن است كه بعد از 3000 سال هنوز هم قابلاستفادهاند و حتی تا دو سه دهه اخیر 75% آب مورد نیاز كشور را تأمین می كردهاند.
آمار قناتهای كشور
اولین مطلبی كه به ذهن میرسد این است كه ما در ایران براستی چند قنات داریم؟ با مطالعه چند مدرك گردآوری شده نتایج زیرحاصل شد:
ع. بهینا در كتاب "قنات سازی و قنات داری" نوشته كه قریب 40000 رشته قنات در سراسر ایران موجود است
كاظم. صدر و حبیب ا...سلامی تعداد قناتها را 3000 رشته اعلام كردهاند
اچ،ای. وولف در مقالهای تعداد قناتهای ایران را 22000 رشته با بیش از 274000 كیلومتر درازا اعلام می كند
نتیجه این كه ما دقیقاً نمیدانیم در ایران چند رشته قنات داریم و این قناتها در كجا قرار دارند.
بررسی وضع قناتها در سه دهه اخیر
آغاز تخریب قناتهای ایران مربوط به سال 1346 است بعد از «كنفرانس جهانی آب برای صلح، در سال 1967، دربرنامهای با عنوان «سیاستهای مربوط به توسعه منابع آب ایران و مشكلات و راه حلهای آن»، حفر چاههای عمیق و نیمه عمیق دردشتهای كشور و در حریم قناتها آغاز گردید و بعد از آن، شاهد افت سطح سفرههای آب زیرزمینی و آب دهی كم و كمتر قناتهابودهایم.
نقاط قوت و ضعف در مطالعة قناتها
آبدهی قناتها به دو عامل بستگی دارد:
1 - عوامل طبیعی
2 - عوامل انسانی
با بررسی مطالعات انجام شده بر روی قناتهای كشور روشن میشود كه بیشتر بر روی عوامل طبیعی در ارتباط با قناتها كار شده؛در مورد دوم یعنی عوامل انسانی یا خیلی كم كار شده یا اصلاً كار نشده است. موضوعات این حوزه عبارتاند از:
- اطلاعات مربوط به سرمایه گذاریهای مختلف مثل اختصاص اعتبارات و كمكهای مالی به صاحبان قناتها برای لایروبی، كَوَلكاری(كول حلقههای سفالینی كه در مجرای قنات مینشانند تا مانع از نشست قنات شود) و سنگچین كردن قناتها؛
- بررسی مقایسهای مزایا و معایب قنات یا حفر چاه كه دو شیوه رقیب در بهره برداری از آبهای زیرزمینی است؛....
با توجه به پرمخاطره بودن حفرقنات و عملیات لایروبی آنها برای مقنیها، نویسندگان مختلف استفاده از فنآوری جدید شاملابزارها، وسایل و حتی مصالح ساختمانی مقاومتر را پیشنهاد می نمایند؛ به طوری كه در این بانك 40 مدرك در ارتباط با مقاومتمصالح گردآوری شده است. با توجه به زلزله خیز بودن منطقه می توان به جای سفال در كول كاری و ساخت قنات ها، از بتن و بتنمسلح یا از موادی كه در سد سازی استفاده می شود بهره گرفت.
تغدیه مصنوعی سیلاب
وجود سیلابهای مخرب بخصوص در سالهای اخیر در نقاط مختلف كشور موجب اجرای پروژههای تحقیقاتی فراوانی دردانشگاههای كشور شده است. با اجرای این پروژهها میتوان سطح آبدهی قناتها را افزایش داد و از نیروی مخرب سیل در جهت توسعه استفاده كرد. بدین جهت ضروری است بایك برنامه ریزی منسجم، كلیه زمینههای تغذیه مصنوعی سیلاب مورد مطالعه وبررسی قرار گیرد. خــلاصــه كــلام اجداد ما آبهای شیرین دامنه كوهستانها را با كمك فن قنات سازی كه روش ابداعی خودشان بوده به حاشیه كویرها بردهاند و باهمان روش بسیار ابتدایی و مصالح ابتداییتر(كَوَلهای سفالین) عملكرد آنها به گونهای بوده كه این قناتها هنوز هم در مناطقمختلف كشور كار می كنند. قناتها علاوه بر انتقال آب شیرین به دشتها و حاشیه كویرها می توانند با توجه به لایههای زمین نیزشناسی كشور، در زهكشی و انتقال آب شور و دور كردن این آبها از مجاورت سفرههای آب شیرین زیرزمینی مورد استفاده قرارگیرند. همچنین می توان با استفاده از رایانهها و فنآوری جدید، فن قناتسازی را همانند سدسازی تقویت نمود و به جای سفال ازمصالح مقاومتر استفاده كرد؛ با بررسی وضعیت زلزلهخیزی، تكتونیكی و گسلهای موجود در ایران، قناتهای قدیمی را احیاء وقناتهای جدید احداث كرد؛ با تغذیه مصنوعی سیلاب به درون سفرههای آب زیرزمینی، به جای تخریب شهرها توسط سیل، اینآبها را به داخل سفرهها تزریق كرد و در هنگام كم آبی یا خشكسالی از آنها بهره گرفت.
بن بست فعلی یعنی از دست دادن قسمتی از قناتهای كشور نتیجه تصمیمگیری شتابزدة نسل فعلی است. اكنون برای جبرانخطاهای گذشته نمی باید بدون مطالعه به اقدامات دیگری دست بزنیم كه عواقب نامناسب دیگری پیآمد آن باشد.
