خبرگزاری‌میراث‌فرهنگی_گروه‌میراث‌فرهنگی_ منطقه هفت تپه مابین شهرستان شوش، روستای شاوور و منطقه چغازنبیل از زوایای  گوناگون اهمیت دارد. هفت تپه به لحاظ تاریخی برخوردار از محوطه های باستانی مربوط به دوران ایلام و از لحاظ اقتصادی برخوردار از واحدهای بزرگ صنعتی است.

 

جمعه دوم آذرماه به همراه تنی چند از دوستان انجمن دوستداران میراث فرهنگی (تاریانا) خوزستان به هفت تپه رفتیم تا از این محوطه تاریخی بازدید کنیم و بخشی از مشاهدات خود را به صورت گزارش ارائه دهیم.

 

محوطه تاریخی هفت تپه در حدود 15 کیلومتری جنوب شرقی شهرستان شوش واقع شده که مربوط به دوره ایلام میانه (قرن 15 پیش از میلاد) است.

 

تاکنون بررسی‌های گوناگونی در این خصوص صورت گرفته شده و بررسی های سطح الارضی «مک آدامز»، بررسی های باستان شناسی دکتر عزت الله نگهبان و دکتر "بهزاد مفیدی" مهم ترین این بررسی ها محسوب می شوند.

 

دکتر عزت الله نگهبان نخستین بار عملیات کاوش در هفت تپه را در سال 1344 آغاز و تا سال 1357 ادامه داد.

 

اما شرایط حاصلخیزی اراضی هفت تپه عمده ترین دلیل انتخابات این منطقه برای کشت نیشکر بود.

 

 انتخاب دشت وسیع هفت تپه در دهه های 30 و 40 شمسی به‌عنوان مرکز طرح توسعه نیشکر منجر به تسطیح بخش قابل توجهی از اراضی این منطقه شد.

 

چرخ های غلتان ماشین آلات طرح توسعه نیشکر هنگام تسطیح اراضی به منظور آماده سازی، قسمتی از یک دیواره خشتی و طاق آجری را نمایان کردند تا در نتیجه این مشاهده پرونده دیگری برای این خطه تاریخی گشوده شود.

 

در نتیجه اطلاع باستان شناسان که دکتر عزت الله نگهبان باستان شناس اهوازی آن را سرپرستی می کرد و بازدید آنان محل پیدا شدن دیواره خشتی و طاق آجری توسط هیئت کاوش به عنوان نقطه شروع کار حفاری انتخاب شده که در نتیجه این حفاری، 14 فصل کاوش با 150 ترانشه خاکبرداری صورت گرفت.

 

در بولتنی که سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری منتشر کرده و به بازدیدکنندگان از موزه هفت تپه ارائه می شود مطالبی وجود دارد که اطلاعات کوتاهی درخصوص آرامگاه‌ها، ساختمان های هفت تپه موسوم به شماره یک و دو و شاخص ترین اشیاء یافت شده از هفت تپه ارائه می دهد.

 

به نقل از این بولتن آمده است: یکی از مکان هایی که ابتدا مورد کاوش قرار گرفت و در شمالی ترین بخش محوطه واقع شده آرامگاه‌ها بود. دکتر نگهبان باتوجه به ترجمه سنگ نوشته ای که در حیاط مجموعه به دست آمده، این آرامگاه را به «تیپی اَهر» و ملکه او نسبت داده است. در آرامگاه سکوی بزرگی ایجاد شده که توسط دریچه های کوتاهی به سه بخش تقسیم شده که در بخش شمالی 7 اسکلت، بخش میانی بدون اسکلت و بخش جنوبی 2 یا 3 اسکلت بوده است.

 

این آرامگاه با معبدی خصوصی که دارای سالن های متعدد و ایوان و حیاط است، ارتباط دارد در بخش غربی آرامگاه تپتی اهر و در جوار آن آرامگاه دسته جمعی دیده می شود که در این آرامگاه 23 اسکلت وجود داشت که 14 اسکلت آن به طور منظم و 9 تای دیگر به علت عدم وجود محل کافی به طور نامنظم برروی آنها انباشت شده بودند.

 

عمده مصالح بکار رفته در بخش آرامگاه ها شامل تاق، مقبره، کف فرش ها و دیوارهای جانبی از خشت پخته (آجر) با ملات گچ است.

 از جمله موارد قابل توجه تاق با قوس هلالی "مقبره تپتی اَهر" است که جزء نخستین تاق ها و قوس های دنیای باستان است.

 

در ادامه حفاری های هفت تپه علاوه بر کشف مجموعه آرامگاه‌ها، بازمانده های دو صفه (سکو) بسیار بزرگ خشتی مشخص شده که در مجاورت آنها اتاق ها و سالن های متعددی قرار داشته اند.

 

این حجم های تو پر از هزاران خشت خام و ملات گِل به صورت مطبق ایجاد شده و در دوران آبادانی ارتفاع آنها تا 30 متر هم تخمین زده می شود. در برخی قسمت ها نیز ارتفاع بخش های باقی مانده از 5/14 متر متجاوز است.

 

به دلیل پیدا شدن الواحی که در آنها نام "تپتی اهر" به عنوان پادشاه شوش و انشان ذکر شده، حدس زده می شود که این ساختمان ها مربوط به دوران سلطنت این پادشاه باشند.

 

در بین اشیاء یافته شده از محوطه تاریخی هفت تپه می توان به تعداد زیادی مجسمه و پیکره اشاره کرد.

 

 این مجسمه ها شامل مجسمه های گلی انسان، مجسمه نوازندگان و الهه های باروری و مجسمه حیوانات است.

 

 نمونه هایی از این پیکرک ها نوازندگانی را نشان می دهد که مشغول نواختن موسیقی با سازهایی مانند تار و سه تار هستند.

 

اینان معرف قدمت موسیقی در ایران بوده و به نظر می رسد که اکثر گروه نوازندگان را مردان تشکیل می دادند.

 

مجسمه های گاو کوهان دار، قوچ، اشیاء سنگی نظیر تیغه های سنگ چخماق، حلقه های سنگی، سرگرزهای سنگی و ظروف سنگی از دیگر مجسمه ها هستند.

 

نکته جالب توجه اینکه در قسمت شرقی ساختمان شماره یک کوره ساخت اشیاء مفرغی وجود دارد که نمونه هایی از این اشیاء نیز در کنار کوره یافت شده اند. که ازجمله این اشیاء می توان شمش های مفرغی، پیکان های مفرغی، اسکنه ها و مغارهای مفرغی، درفش ها و سوزن های مفرغی، دکمه های مفرغی، قلاب و میخ، اره مس، خنجر مفرغی، تیرهای مفرغی و تبر  را نام برد.

 

 

ازجمله آثار تزئینی به دست آمده در کاوش ها می توان به گردنبندها، دکمه ها، پروانه تزئینی طلا و عقیق اشاره کرد.

 

دو ماسک مکشوفه از کاوش های هفت تپه دیگر نمونه های جالب توجه این منطقه است که بخش قابل توجه ای از این آثار در موزه هفت تپه نگهداری و قابل مشاهده است.

 

اما ساختمان موزه هفت تپه در سال 1349 با الهام از سبک معماری بومی، متناسب با شرایط اقلیمی و با برداشتی از سبک معماری ایلامی آن دوران ساخته شد.

 

همچنین در سال 1377 پایگاه حفاظت و مرمت چغازنبیل در ساختمان موزه هفت تپه فعالیت خود را آغاز کرد و از سال 1380 هفت تپه را تحت عنوان پروژه هفت تپه زیر پوشش خود قرار داد.

 

این پایگاه هم اکنون محل مناسبی برای تحقیقات و پژوهش های باستان شناسی، حفاظت و مرمت، شیمی، زمین شناسی، معماری و زیست محیطی است.

 

این مجموعه جدا از نمایشگاه مخصوص آثار و اشیاء باستانی، دارای یک آزمایشگاه مجهز، کتابخانه، سالن کامپیوتر، سالن سفال، مخزن و تالار کتیبه ها، خوابگاه و نمایشگاه است.

 

اما نکته حائز اهمیت اینکه پس از بازدید خود و تنی چند از دوستداران میراث فرهنگی در قالب انجمن دوستداران میراث فرهنگی (تاریانا) خوزستان که به این مکان آمده بودند دریافتیم که هفت تپه به دلایل بسیاری دیگر می تواند مکان بسیار مناسبی برای جذب گردشگر تاریخی، طبیعی، ورزشی و صنعتی است.

 

برخورداری این منطقه از دیگر محوطه های تاریخی که ما هم اکنون نامی از آن نبردیم، نزدیکی هفت تپه با معبد چغازنبیل و محوطه های باستانی شوش، مجاورت با رودخانه و جنگل های کرخه و دز، نزدیکی به پایگاه حیات وحش و پناهگاه گوزن زرد ایرانی، مجاورت همه این محوطه ها با مزارع نیشکر و دیگر صنایع عمده دلایل مزیت این منطقه است.

 

اما نکاتی چند در این بازدید ما و دوستداران میراث فرهنگی را با نگرانی مواجه کرد که به ذکر آنها می پردازم:

 

1. نبود سیستم دوربین مدار بسته در داخل و خارج از موزه به دلیل برخورداری این مکان از آثار و اشیاء باستانی، آزمایشگاه، کتابخانه، سالن سفال، مخزن و مجاورت با مقبره تپتی اهر و ملکه.

 

2. کشف گور دسته جمعی و مقبره تپتی اهر و کشف آثار و اشیاء متعدد در این محوطه این احتمال را می دهد که موزه زیبای هفت تپه در گذشته برروی مابقی بقایای این محوطه ها کشف شده باشد.

 

3. استقرار دکل های فشار قوی برق برروی محوطه ضمن اینکه در بالای سر هر بازدیدکننده صدای گوش خراش را تولید می کند.

 

4. عدم ثبت نام بازدیدکنندگان مهمان به منظور آمارگیری ماهانه و سالیانه به منظور بررسی میزان بازدیدکنندگان

 

5. تبلیغات صددرصد ضعیف برای معرفی موزه و "مقبره تپتی اهر" به گونه ای که بسیاری از بازدیدکنندگان چغازنبیل و محوطه باستانی شوش اطلاع کمتری از وجود موزه و مقبره تپتی اهر در هفت تپه دارند و عمدتاً این منطقه را صنعتی می دانند تا تاریخی.

 

6. منطقه هفت تپه یک ناحیه صددرصد صنعتی همراه با منازل مسکونی است. استقرار چند واحد صنعتی بزرگ این منطقه را به محل تردد افراد تبدیل کرده است.

 

 از سویی دیگر دورتادور هفته تپه را مزارع نیشکر احاطه کرده اند که در این مزارع نیشکر سکونت گرازهای وحشی زبانزد و یک امر طبیعی قلمداد می شود. وجود ده‌ها جای پای باقی مانده از این گرازها روی بناهای موسوم به تپتی اهر و مقبره دیگر همراهان این حاکم گویای آن است که در تاریکی شب این منطقه در قرق حیوانات وحشی است. از این رو که این بنا و موزه در کنار جاده عبوری و مزارع نیشکر قرار دارند لازم است که فنس کشی صورت گرفته تا از بلایای انسانی و حیوانی در امان بود.

 

در پایان نکته حائز اهمیت اینکه ثبت جهانی معبد چغازنبیل و سرمایه گذاری یونسکو در پروژه ای تحت عنوان پایگاه حفاظت و مرمت چغازنبیل و هفت تپه را باید به فال نیک گرفت و به این بهانه از سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری درخواست کرد که از این شرایط به نحو مطلوب تری بهره مند شود و در زمینه هرچه بیشتر معرفی هفت تپه را فراهم آورد.