نام بردن از سید جواد ذبیحی برای شنوندگان جدید رادیو که هیچ وقت با صدای او پای سفره‌ی سحر ننشسته‌اند، بیهوده به نظر می‌رسد، اما دوستداران هنر آواز و شیفتگان مناجات‌های او در شب‌های ماه مبارک رمضان محال است که صوت دلپذیر ذبیحی و شورخوانی نیمه‌شب او را از یاد ببرند. آن‌ها مرد بی‌رقیب حدود دو دهه مناجات‌خوانی رادیو ایران را که با مرگش صدایش نیز به خاموشی گرایید فراموش نمی‌کنند و صدای نمکین او را در گنجینه‌ی ذهن خود نگه‌داری خواهند کرد.

شاید اگر ربنای محمدرضا شجریان از سال‌های دور تا امروز برای نسل‌های گوناگون پخش نمی‌شد، اینک این قطعه‌ی قرآنی حس نوستالژیک رمضان را در تک تک شنوندگان صدای او برنمی‌انگیخت و اگر پخش قطعات آوازی ذبیح هم‌چنان تا امروز از رادیو یا تلویزیون تداوم داشت، صدای او بود که مهمانی خدات را در مخاطبان تداعی می‌کرد.

«ای آن که به هر خطر پناهی تو مرا

در ظلمت شب چراغ راهی تو مرا

یا نور امید صبح اقبال منی

یا روشنی شام سیاهی تو مرا»

«با ذکر تو ای خدای عالم همه شب

در خانه‌ی خود بهشت دارم همه شب

تا بشکنم اندر ره تو پای گناه

سر بر سر سجده‌ات گذارم همه شب»

ذبیحی این رباعیات را چنان در دستگاه شور می‌خواند که به جرأت می‌توان گفت امروز کم‌تر کسی می‌تواند سیطره‌ی موسیقایی آواز را بر این اشعار پرمغز تحمیل کند، اما تسلط کامل او بر ردیف‌های آوازی و بهره‌گیری از عناصر غیر ایرانی در آواز او را به هنرمندی بی‌رقیب در مناجات‌خوانی بدل کرده بود که رادیو ایران از اواخر دهه‌ی 20 تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی و با مرگ ذبیحی نمی‌توانست از پحش صدای او برای مخاطبانش چشم‌پوشی کند. این در حالی است که در زمان او امکانات صوتی بسیار محدودی در دسترس بود و همانند امروز که سیستم‌های پرورش صدا برخی ضعف‌ها و معایب آواز را می‌پوشانند، خوانندگان عرصه‌ی موسیقی نمی‌توانستند عیب و نقص‌های کار خود را رفع کنند. به همین دلیل بود که سید جواد ذبیحی در سال‌های اول خوانندگی، بدون بهره‌گیری از دستگاه‌های رایج آن زمان آواز می‌خواند و سپس با امکانات اولیه‌ی رادیو هنر مناجات‌خوانی خود را به رخ رقیبانش کشید.

سال‌ها بعد از او

ذبیحی علاوه بر مناجات، به مداحی اهل‌بیت (ع) و گفتن اذان نیز شهره است اما در جایی که رحیم مؤذن‌زاده‌ی اردبیلی هم‌عصر و هم‌دوره‌ی اوست، ذبیحی جایگاه چشمگیری در میان مؤذنان پیدا نمی‌کنند. با این حال اذان او با بهره‌گیری از صدای بی‌همتای او ماندگار و شنیدنی است و مجموعه‌ی کارهای مذهبی او موجب می‌شود که هنر او هم‌چنان مورد توجه و بررسی محافل فرهنگی قرار گیرد.

شبکه‌ی خبری بی‌بی‌سی سال‌ها پیش با تهیه‌ی یک ویژه‌برنامه، اذان و مناجات سید جواد ذبیحی و ربنای شجریان را به نقد و مقایسه گذاشت و نظرات عده‌ای از اندیشمندان را درباره‌ی وی جویا شد. هر چند در میان این افراد شاگردان و دوستان نزدیک ذبیحی جایی نداشتند و تنها ترانه‌سرایان و پژوهشگران عرصه‌ی موسیقی به اظهار نظر درباره‌ی وی پرداختند، اما برنامه‌سازی در مورد این نابغه‌ی آواز ایران نشان داد که ذبیحی چه جایگاه منحصر به فردی در میان اهالی موسیقی و عرصه‌ی هنر آواز دارد.

یکی از پژوهشگران حاضر در این برنامه، ذبیحی را آشتی دهنده‌ی مردم با موسیقی می‌داند و می‌گوید: «آداب و مراسم مذهبی از جمله اذان، وقتی با موسیقی خوب پیوند خورد، جذابیت بیشتری پیدا کرد و از طرف دیگر موسیقی ایرانی که از سوی مذهبی‌ها طرد می‌شد، با توسل به اذان یا مراسم دیگر مذهبی مثل تعزیه، مناجات و روضه‌خوانی توانست خودش را از محدودهی تحریم خارج کند و استواری و استقامتی بیابد که ذبیحی یکی از عوامل استقرار و استواری موسیقی ایران است.»

این برنامه آن‌گاه به از بین رفتن آرشیو صوتی صدا و سیما در سال‌های پیروزی انقلاب اسلامی اشاره می‌کند که مناجات ذبیحی نیز در شمار آثار موسیقایی این آرشیو است. در این برنامه گفته می‌شود که به دلیل سالم‌سازی فضای موسیقی رادیو و تلویزیون ایران، بسیاری از کارهای متعلق به عرصه‌ی موسیقی قبل از انقلاب پاک شده است.

میراثی که باقی نماند

شاید به همین دلیل است که امروز جز آثار بی‌کیفیت ضبط شده از روی رادیو و چند کاست موجود نزد شاگردان و دوستداران ذبیحی اثری از او در میان نیست و گاهی رادیو در شب‌های ماه مبارک رمضان بخشی از معدود مناجات‌خوانی‌های او را پخش می‌کند.

حسین باقری مداح اهل‌بیت و یکی از شاگردان سید جواد ذبیحی در این باره می‌گوید: «عرصه‌ی تولیدات موسیقایی در آن زمان بسیار محدود بود و اگر کسی صدایی از ذبیحی دارد همان ضبط صوت‌های قدیمی است که تا امروز مانده است که من تنها دو کاست از آثار او را در خانه دارم».

هوشنگ سامانی روزنامه‌نگار و پژوهشگر موسیقی که اخیراً تعدادی از آثار ذبیحی را در وبلاگ شخصی خودش گذاشته و از انتشار یک لوح فشرده از آواز این هنرمند نامدار خبر می‌دهد که یکی از مؤسسات نشر موسیقی این کار را انجام می‌دهد. البته سامانی این امکان را برای مخاطبان وبلاگ خود فراهم کرده که بتوانند با گرفتن‌ فایل‌های صوتی موجود، بخشی از مناجات عارفانه‌ی سید جواد ذبیحی را به آرشیو خود اضافه کند.

این پژوهشگر حوزه‌ی موسیقی می‌گوید: «خواندن مناجات با زبان فارسی و لحن موسیقی ایرانی هنری بود که تا سه دهه پیش جریان مسلط موسیقی مذهبی ما بود. پیشینه‌ی آن به درستی بر ما روشن ینست ولی دست کم می‌توان خوش‌بین بود که حدود هزار سال پیش هم‌زمان با جریان ملی‌گیرایی ایرانیان این هنر ایرانی اسلامی کم کم شکل گرفته باشد. خلق آثاری چون شاهنامه‌ی فردوسی و مناجات‌نامه‌ی خواجه عبدالله انصاری حکایت از رویکرد هویتی ایرانیان دارد که در کنار دیانت اسلام، خواهان حفظ علاقه‌های فرهنگی ملی هم بودند.»

سامانی ادامه می‌دهد: «چهره‌ی نام‌آشنای مناجات‌خوانی فارسی در دوره‌ی معاصر کسی نیست جز زنده‌یاد سید جواد ذبیحی که مجموعه آثارش می‌تواند به منزله‌ی یک دوره‌ی آزمایشی برای خوانندگان جوان آواز ایرانی باشد. صدا و لحن ذبیحی با نمونه‌های مشابه دیگر خوانندگان آواز اصیل ایرانی تفاوت چشمگیری دارد. اول این که موسیقی او همانند موسیقی‌های بومی ایران کاملاً کارکردی است و به هیچ وجه روی قابل مقایسه با انواع هنری یا تفننی و تفریحی نیست. دوم آن که وی خلاف جریان مسلط آواز معاصر ایران بسیار شفاف می‌خواند. چنان‌که اگر یک زبان‌آموز فارسی (شهروند خارجی) بخواهد از طریق آواز ایرانی هم زبان فارسی‌اش را تقویت کند، بهترین گزینه آوازهای سید جواد ذبیحی است.»

او درباره‌ی تسلط ذبیحی بر ردیف‌های آوازی و منحصر به فرد بودن او در به کار گیری فنون آوازی می‌گوید: «اگر به ابتدای مناجات دقت کنید، ذبیحی عبارت بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم را در دستگاه سه‌گاه می‌خواند، ولی بلافاصله عبارات بعدی را در دستگاه همایون ادا می‌کند و این یک نکته‌ی فراموش شده در موسیقی آوازی معاصر است که به راحتی قابلیت دورگردانی به دستگاه سه‌گاه را دارد. این ویژگی در درآمد همایون جدید وجود ندارد و اگر کسی چنین تلاشی بکند، در نهایت از سه‌گاه ترکی سر در می‌آورد.»

سامانی تا آن‌جا پیش می‌رود که سبک آوازی ذبیحی را برتر از شیوه‌های هنرمندان نام‌دار عرصه‌ی موسیقی معرفی می‌کند: «نمونه‌ی آوازهای مرحوم ذبیحی الگوی بسیار جالبی برای علاقه‌مندان آواز ایرانی است، به‌ویژه آنان که دنبال شیوه‌های متعددند و شیوه‌ی مسلط استاد شجریان برایشان کافی نیست. ضمن این که آواز همایون ذبیحی در 100 سال اخیر یکی از نادر آوازهای همایون قدیم به شمار می‌رود. اگر به کارنامه‌ی آوازی بزرگانی چون شجریان، ناظری و زنده‌یاد بسطامی دقت کنید، فقط همایون جدید را خواهید شنید.

بنابراین آواز ذبیحی می‌تواند دریچه‌ای به روی علاقه‌مندان بگشاید تا غیر از نمونه‌های رایج، صداها و جلوه‌های آوازی دیگری را هم بشنوند.»

خاموشی صدای ذبیحی

سید جواد ذبیحی همواره در میان دوستدارانش به هنرمند مشهدی شهرت داشت، در حالی که سید اسد الله ذبیحی درکه‌ای مداح و پدر او از ساکنان روستاهای شمال تهران بوده که علاوه بر مادر سید جواد، زنی مشهدی نیز اختیار کرده و در آن شهر سکونت داشت. ذبیحی فرزند، مرد خوش‌لباسی بود که فینه‌ی عربی به سر می‌گذاشت و مجالس بزرگی را در تهران و شهرستان‌ها اداره می‌کرد. سید جواد سواد زیادی نداشت، اما تمام ردیف‌های آوازی را به خوبی می‌شناخت. به همین دلیل به جای آن که شاگردان بسیاری را در حوزه‌ی آواز تربیت کند، مقلدان بسیاری داشت که امروز به سیاق او مداحی می‌کنند یا مناجات می‌خوانند. او درست در روزهای اول یروزی انقلاب اسلامی در حالی به قتل رسید که انگیزه‌های قتل او هنوز روشن نیست. با این حال گروهی موسوم به شاهین در تماسی با تحریریه‌ی روزنامه‌ی اطلاعات آن زمان، قتل سید جواد ذبیحی را به دلیل مداحی و مناجات‌خوانی او در رادیوی وابسته به رژیم گذشته به گردن گرفتند. این در حالی است که دادگاه انقلاب از این موضوع بی‌اطلاع بود.

ذبیحی هرچند آثار بسیاری از خود به جای گذاشت ولی اینک از اجرای 60 برنامه‌ی گل‌ها و مناجات‌های او در رادیو و مجالس دیگر مذهبی چیزی باقی نمانده است.