خلیج فارس قدیمی‌ترین و کهن ترین آبراهی است که تاکنون شناخته شده و در طول تاریخ شاهد بسیاری از تمدنها همچون عیلام، آشور، سومر و بابل و... بوده است. ساکنان این دریای قدیمی ‌نیز به احتمال زیاد نخستین انسانهایی بودند که با دریا و هنر دریانوردی آشنا شده و از این راه موجب پیدایش و رشد وتوسعه روابط فرهنگی و بازرگانی میان تمدنهای همجوار آن شده اند. در مقاله حاضر با استفاده از پژوهشها و مطالعات کتابخانه ای، سیر تاریخ و تمدن خلیج فارس و همچنین نقش مهم و تاریخی این دریای کهن در توسعه روابط بازرگانی و اقتصادی و سیاسی و فرهنگی در منطقه به اختصار مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.

پیشینه‌ی دریای پارس

من اهوارا مزدا، آبها را بر مردارها و دخمه‌ها و بازمانده‌های چرکین و استخوانها روان می‌کنم.آنگاه من، اهورا مزدا، آبها را پنهانی باز می‌گردانم.من اهورا مزدا، آبها را به دریای پوئی تیک (خلیج فارس) باز می‌گردانم.(فرگرد 5، شماره 18، وندیداد اوستا)

 آبهای جنوب ایران از دریای سرخ تا کرانه‌های سند در پاکستان، در آثار تاریخی و جغرافیایی دریای پارس نامیده شده است. بخشی از این آبها که از تنگه هرموز بسوی باختر تا پیوستنگاه اروندرود و بهمن شیر کشیده شده، خلیج فارس نام دارد و بخشی دیگر که از تنگه هرموز بسوی خاور تا پیوستنگاه رود سند ادامه دارد، دریای مکران یا دریای عمان نامیده می‌شود. (افشار سیستانی، 1381، ص 13)

با استناد به نوشته‌های استاد عباس اقبال آشتیانی، محدوده جغرافیایی خلیج فارس مدتها قبل از آنکه اقوام کلدانی و عیلامی ‌در جلگه‌های عراق و خوزستان کنونی ساکن شوند و حکومت و دولت و تمدن بوجود آورند، از حدود شهرهای سنجار و سامره و هیت در عراق و از دامنه‌های غربی کوههای بختیاری و دامنه جنوبی پشتکوه (حوالی بهبهان و رامهرمز و دزفول کنونی) در ایران شروع می‌شده و جلگه‌های عراق و خوزستان کنونی در زیر آبهای آن پنهان بوده اند. رودهای فرات ودجله و آبدیز و کارون و کرخه نیز بدون پیوستن به هم، به خلیج فارس می‌ریخته اند. به مرور زمان رسوبات این رودخانه‌ها به یکدیگر متصل شده و دریا را به دو قسمت تقسیم کرده اند.

@};-@};-@};-@};-@};-@};-@};-@};-@};-@};-

دکتر محمد جواد مشکور در یک تحقیق مفصل و با جمع آوری اسناد مختلف تاریخی، نام واقعی خلیج فارس را معرفی کرده است.مقاله زیر از کتاب نام خلیج فارس در طول تاریخ نوشته ایشان تلخیص شده است:

منابع کلاسیک غربی:

_ مورخ یونانی (فلاویوس آریانوس) که در قرن دوم میلادی میزیست در کتاب معروف خود « آناباسیس یا تاریخ سفرهای جنگی اسکندر» ضمن شرح بحر پیمایی «نه آخوس» که به امر اسکندر ماموریت یافته بود از رود سند به دریای عمان و خلیج فارس بگذرد و به مصب فرات داخل شود , نام این خلیج را« پرسیکون کاای تاس » که ترجمه تحت اللفظی آن خلیج فارس است.(arrian-anabasis et india-paris 1865)

_ (استرابون) جغرافی دان معروف یونانی که در نیمه آخر یک قرن قبل و یک قرن بعد از میلاد میزیست مکرر همین نام را در جغرافیای خود در مورد خلیج فارس بکار برده است و مخصوصا مینویسد که عربها بین خلیج عرب ( بحر احمر) و خلیج فارس جای دارند.(geographie de strabon-paris 1805)

_ (کلودیوس پتوله ما اوس ) یا ( بطلیموس) معروف که بزرگترین عالم هیات و جغرافیای قدیم است و در قرن دوم بعد از میلاد میزیست در کتاب بزرگی که در علم جغرافیا به زبان لاتین نوشته از این دریا به نام «پرسیکوس سینوس» یاد کرده که درست به معنی خلیج فارس است (bunbury-volII-map of world-p 587)

_ این اصطلاح در کتابهای لاتینی غالبا «سینوس پرسیکوس» آمده است. به علاوه در کتابهای جغرافیایی لاتین خلیج فارس را : «ماره پرسیکوم» یعنی دریای پارس نوشته اند.

_ (کوپن توس کورسیوس روفوس) مورخ رومی که در اوایل قرن میلادی میزیست و در تاریخ اسکندر تحقیقات جامعی دارد این خلیج را به زبان لاتین : «آکوروم پرسیکو» به معنی آبگیر پارس خوانده است. (historie le grand per quinte curce-tome II-p184)

                           

نام خلیج فارس در دوره اسلامی:

اما در کتب جغرافیایی و تاریخی دوره ی بعد از اسلام که به مناسبتی از این دریا نامی به میان آمده نام این خلیج , بحرفارس یا البحرالفارسی یا الخلیج الفارس یا خلیج فارس یاد گردیده است.برخی از جغرافی نویسان قدیم اسلام مفهوم خلیج فارس را وسیع تر گرفته و آن را به تمام دریای جنوب ایران اعم از بحر عمان و خلیج فارس و حتی اقیانوس هند اطلاق کرده اند و ما تا آنجا که دسترسی داشتیم اهم آن منابع را فراهم آورده و اینجا ذکر میکنیم:

_ «ابوبکر احمدبن محمدبن اسحاق بن ابراهیم الهمدانی معروف به ابن الفقیه» که کتاب جغرافیای او تحت عنوان « مختصر کتاب البلدان» به دست ما رسیده و در 279هجری تالیف شده است مینویسد:

«و اعلم ان بحر فارس و الهند هما بحر واحد لاتصال احد هما بالاخر.»

یعنی : بدان که دریای پارس و هند از برای پیوستگی به یکدیگر هر دو یک دریا هستند.(مختصر البلدان-چاب لیدن-ص8)

_ ابوعلی احمدبن عمربن رسته» که کتاب «تقویم البلدان» خود را به نام « الاعلاق النفسیه» در 290 هجری در اصفهان تالیف کرده است مینویسد:

فاماالبحر الهندی – یخرج منه خلیج الی ناحیه فارس یسمی الخلیج فارس… و بین هذین الخلیجین (یعنی خلیج احمر و خلیج فارس ) ارض الحجاز و الیمن و سایر بلاد العرب.

یعنی: اما دریای هند : از آن خلیجی به سوی ناحیه پارس بیرون آید که خلیج فارس نام دارد.و بین این دو خلیج یعنی خلیج احمر و پارس سرزمین حجاز و یمن و دیگر بلاد عرب واقع است.(الاعلاق النفیسه-چاپ لیدن-جلد7-ص84)

_ جغرافی دانی ایرانی به نام سهراب که در قرن سوم هجری میزیسته در کتاب خود ,« عجایب الاقالیم السبعه الی نهایه العماره » مینویسد:

بحر فارس و هوالبحر الجنوبی الکبیر.

یعنی : دریای پارس دریای بزرگی است در جنوب.(عجایب الاقالیم-چاپ وین-ص59)

_ «ابولقاسم عبیدالله بن عبدالله بن احمد بن خرداد به خراسانی» در گذشته در 300 هجری در کتاب معروف خود «المسالک و الممالک» درباره رودهایی که به خلیج فارس میریزد چنین مینویسد:

«و فرقه ( من الانهار) تمرالی البصره و فرقه اخری تمرالی ناحیه المذار ثم بصب الی بحر فارس.»

یعنی :گروهی از این رود ها یه سوی بصره و گروهی به سوی مذار روانند سپس همه آنها به دریای پارس میریزند.(المسالک و الممالک)

_ «ابواسحاق ابراهیم بن محمدالفارسی الاصطخری» از مردم استخر فارس معروف به الکرخی درگذشته در 346 هجری در کتاب «مسالک الممالک» خود که بر اساس کتاب صورالاقالیم ابوزید بلخی است مینویسد :

« بحر فارس فانه یشتمل علی اکثر حدود ها و یتصل بدیار العرب منه و بسائر بلدان اسلام و نصوره ثم نذکر جوامع مما یشتمل علیه هذا البحر و نبتدی بالقزم علی ساحله ممایلی المشرق فانه ینتهی الی ایله ثم یطوف بحدود دیار العرب الی عبادان ثم یمتد الی سواحل هرمز ورائ کرمان الی الدبیل و ساحل الملتان و هو ساحل السند.» (المسالک و الممالک-چاب لیدن-ص233)

در کتاب دیگر خود « کتاب الاقالیم» مینویسد:

«الاعظم بحر فارس و هو خلیج من البحر المحیط من حد الصین حتی بحری علی حدود بلدان الهند و السند و کرمان الی فارس و ینسب هذا لبهر من بین سائر ممالک التی علیه الی فارس لانه لیس علیه مملکت اعم منها.»

یعنی:دریای پارس که مشتمل بر بیشتر حدود آن است و به دیار عرب و دیگر بلاد اسلام بپیوندد ما آن را تصویر کرده جمیع حدود آن را یاد کنیم و آغاز به دریای قلزم نماییم که از ساحل آن در مشرق تا به ایله منتهی میشود سپس به حدود دیار عرب تا آبادان بگردد و عرض دجله را بریده به ساحل مهروبان و از آنجا به گناوه و از آنجا سیراف منتهی گردد و سپس تا به سواحل هرمز و آن ور کرمان تا دبیل و مولتان که ساحل هند است امتداد می یابد.

_ مورخ مشهور «ابوالحسن علی بن الحسین بن علی مسعودی» درگذشته در 346 هجری در کتاب « مروج الذهب و معادن الجوهر» مینویسد:

«ویتشعب من هذا البحر ( ای البحر الهندی او الحبشی ) خلیج آخر و هو بحر فارس و ینتهی الی بلاد ابله و الخشبات و عبادان … و هذا خلیج مثلث شکل.»

یعنی :از این دریا که دریای هند یا حبشی باشد خلیج دیگری منشعب شود که دریای پارس است وآن منتهی به شهرهای ابله و خشبات وآبادان میشود…و این خلیج مثلثی شکل است.(مروج الذهب-چاپ پاریس-جلد1-ص238)

مسعودی درکتاب دیگر خود « التنبیه و الشراف» که آن را در سال 345 هجری به پایان رسانیده است مینویسد:

«و قد حد کثیر من الناس السواد و هو العراق فقا لواحده من جهت المشرق الجزیره المتصله بالبحر الفارسی المعروفه بمیان روذان من کوره بهمن اردشیر ورائ البصره مما یلی البحر.»

یعنی:بسیاری از کسانی که حدود سواد یعنی عراق را تعیین کرده اند گفته اند که : حد آن از سوی مشرق جزیره ایست که به دریای پارسی پیوسته و بمیان روذان معرف است و از ناحیه بهمن اردشیر پشت بصره نزدیک دریاست.(التنبیه و الاشراف-چاپ بغداد-ص38)

_ «ابن المطهر المقدسی الطاهربن المطهر» در کتاب تاریخ خود به نام « البدو التاریخ» که آنرا در 355 هجری تالیف کرده درباره رود هایی که به خلیج فارس میرسزد مینویسد:

«و تجتمع هذه النهار کلها فی دجله و یمر دجله بالابله الی عبادان فیصب فی خلیج الفارسی.»

یعنی : همه این رودها در دجله فراهم آیند و دجله از ابله به آبادان بگذرد و در خلیج پارس ریزد.(البلدء و التاریخ-چاپ پاریس-جلد4-ص58)

_ «ابوریحان محمدبن احمد البیرونی الخوارزمی» درگذشته در 440 هجری در کتاب «التفهیم لاوائل صناعته التنجیم» که آنرا به فارسی تالیف کرده نام این خلیج را دریای پارس و خلیج پارس هردو آورده است.(التفهیم لاوائل صناعته التنجیم-ص167)

_ در کتاب حدود عالم من المشرق الی مغرب که قدیمیترین کتاب جغرافیا به زبان فارسی است و در 372 هجری تالیف یافته نام این دریا خلیج پارس آمده و چنین نوشته شده است :

«خلیج پارس از حد پارس برگیرد با پهنای اندک تا به حدود سند»(حدود العالم-ص8)

_ «ابن البلخی» در کتاب فارسنامه که آن را در حدود پانصد هجری به فارسی تالیف کرده مینویسد:« بحر فارس این دریای پارس طید لسانی است از دریای بزرگ که آن را بحر اخصر خوانند و نیز بحر محیط و هر طیلسانی که از این دریا در زمین ولایتی آنرا به آن ولایت بازخوانند چون دریای پارس و دریای عمان و مانند این و از این جهت این طیلسانرا دریای پارس میگویند.»(فارسنامه-ص124)

_ «شهاب الدین ابوعبدالله یاقوت بن عبدالله حموی رومی» درگذشته در 626 هجری در دائره المعارف جغرافیایی خود معروف به « معجم البلدان» مینویسد:

«بحر فارس هوشعبه من بحر الهند الاعظم واسمه بالفارسیه کما ذکره حمزه زراه کامسیر» وحده من التیز من نواحی مکران علی سواحل بحر فارس الی عبادان و هو فوه دجله التی تصب فیه و تمته سواحله نحوالجنوب الی قطر و عمان و الشحر و مرباط الی حضرموت الی عدن و الی سواحل بحر فارس من جهت عبادان من مشهورات المدن مهروبان قال حمزه و ههنا یسمی هذا البحر بالفارسیه « زراه افرنگ» قال و هو خلیج متخلج من بحر فارس متوجها , من جهت الجنوب صعد الی جهت الشمال حتی یجاوز جانب الابله.»

یعنی : دریای پارس شعبه ای از دریای بزرگ هند است و چنانچه حمزه اصفهانی گفته نام آن به پارسی «زراه کامسیر » است و حد آن از تیز از نواحی مکران بر ساحل پارس تا آبادان است و آن دهانه دجله است و آن رود بدانجا ریزد .سواحل این دریا از جنوب تا به قطر و عمان و شحر و مرباط و حضرت موت و عدن امتداد دارد.بر سواحل دریای پارس از سوی آبادان از شهرهای مشهور مهروبان است. حمزه گوید که در اینجا این دریا به پارسی « زراه افرنگ » نام دارد و آن خلیج از دریای پارس است که از جنوب به شمال رود تا از کنار ابله بگذرد.(معجم البلدان-چاپ مصر-جلد2-ص68)

ببین این شگفتی که دهقان چه گفت

بدانگه که بگشاد راز نهفت

به شهر کجاران به دریای پارس

چه گوید ز بالا و پهنای پارس

خلیج همیشه فارس

خلیج فارس چگونه پدید آمد؟ محتوای زیرپیوند، در این باره است. نشنال جیگرفیک چنین ادامه میدهد:
«خلیج فارس حاصل برخورد دو صفحه ی [لیتوسفر] کره زمین است. صفحه ی «اوراسیا» [شامل فلات ایران] در شمال و شمال خاوری و صفحه ی «عربی» در جنوب و جنوب باختری.
خلیج فارس و دریای عمان روزگاری یک شکاف باریک میان این دو صفحه بوده اند که به هم در اثر حرکت صفحات چسبیده بودند. بعد ها این دو صفحه، فاصله گرفتن از یکدیگر آغازیدند. هرچه این دو صفحه از یکدیگر دور میشدند، خلاء پدید آمده در میانشان را آبهای اقیانوس هند پر میکرد.
این روند دور شدن ادامه داشت تا آنکه 20 میلیون سال پیش، این روند وارونه شد و این دو صفحه، حرکت به سوی یکدیگر آغازیدند. با آغاز این حرکت بود که صفحه ی فلات ایران دچار چین خوردگی شد و سرزمین کوهستانی کنونی نیمه جنوبی خاک ایران شکل گرفت».

من فقط در این باره دعای داریوشو به خاطر میارم
خدایا این سر زمین را از شر دشمنان خارجی خشکسالی و دروغ محفوظ دار
موفق باشید

سـر می‌دهیـم و بر كف دشمن نمی‌دهیم ایــن جـام بـی كـرانه بـه‌نام خلیج فـارس

نام خلیج فارس در دل تاریخ ...

از آن هنگام كه تاریخ بشر مكتوب شد و جغرافی بگونه‌ای علمی در مقیاس با سطح و حد تحقیق و مطالعه در دوران باستان مورد بررسی قرار گرفت، نام خلیج فارس جزء چهار دریای شناخته شده بوده كه به اعتقاد یونانیان كهن همگی از یك اقیانوس عظیم به وسعتی معادل همه آبهای جهان سرچشمه می‌گرفتند و بسیار پیش از آنكه داریوش هخامنشی امپراتور ایران در كتیبه‌های خود از دریای پارس سخن براند، حتی غیرایرانیان هم این پهنه آبی را با نام پارس می‌شناختند.

خلیج پارس نامی است به جای مانده از کهن‌ترین منابع، زیرا که از سده‌های پیش از میلاد سر بر آورده است، و با پارس و فارس _ نام سرزمین ملت ایران _ گره خورده است.

قدمت خلیج فارس با همین نام چندان دیرینه است که عده‌ای معتقدند:

«خلیج فارس گهواره تمدن عالم یا خاستگاه نوع بشر است.»

دنباله در:

http://www2.irib.ir/occasions/khalijefars/khalijefars Day.htm

تاریخچه نام گذاری خلیج فارس

نخستین بار یونانی‌ها بودند که این خلیج را «پرسیکوس سینوس» یا «سینوس پرسیکوس» که همان خلیج فارس است، نامیده‌اند. از آنجا که این نام برای نخستین بار در منابع درست و معتبر تاریخی که غیر ایرانیان نوشته‌اند آمده‌است، هیچ گونه شائبه نژادی در وضع آن وجود ندارد. چنان که یونانیان بودند که نخستین بار، سرزمین ایران را نیز «پارسه» و «پرسپولیس» یعنی شهر یا کشور پارسیان نامیدند. استرابن جغرافیدان سدهٔ نخست میلادی نیز به کرات در کتاب خود از خلیج فارس نام برده‌است.  همچنین «فلاریوس آریانوس» مورخ دیگر یونانی در کتاب تاریخ سفرهای جنگی اسکندر از این خلیج به نام «پرسیکون کیت» که چیزی جز خلیج فارس، نیست نام می‌برد. البته جست‌وجو در سفرنامه‌ها یا کتاب‌های تاریخی بر حجم سندهای خدشه ناپذیری که خلیج فارس را «خلیج فارس» گفته‌اند، می‌افزاید. این منطقه آبی همواره برای ایرانیان که صاحب حکومت مقتدر بوده‌اند و امپراتوری آن‌ها در سده‌های متوالی بسیار گسترده بود هم از نظر اقتصادی و هم از نظر نظامی اهمیت خارق العاده‌ای داشت. آن‌ها از این طریق می‌توانستند با کشتی‌های خود به دریای بزرگ دسترسی پیدا کنند و به هدف‌های اقتصادی و نظامی دست یابند.

ز شیر شتر خوردن و سوسمار

عرب را به جایی رسیده است کار

که تخت کیانی کند آرزو

 تفو بر تو ای چرخ گردون تفو