جستاری کوتاه در مقوله هویتی و ملی

در مورد تشکیل و پیدایش ملت دیدگاه های متفاوتی وجود دارد که عمده ترین دیدگاه ها و در عین حال ازعوامل عینی تشكیل دهندة یک ملت زبان، فرهنگ، تاریخ، دین مشترك میباشد.

 از مهمترین عوامل  ذهنی تشكیل دهنده تابعیت (حکومت) جغرافیا و مرز سیاسی مشترك، منافع اقتصادی مشترك و حاكمیت سیاسی مشترك میباشد.

ملت، مقوله‌ای تاریخی و مُدرن است. مقوله‌ای اطلاق‌یافته به مجموعه انسانی پایدار در جغرافیایی مشخص که دوره ی تکاملی گذر از قوم و اقوام را پشت سر نهاده و در جریان و بر بستر این تکامل، به کیفیتی از هم‌پیوندی‌های فرهنگی، اقتصادی و سیاسی رسیده و آحاد متشکله این مجموعه که خود را جزیی از آن می‌شناسند، زیر عنوان هویت ملی خود را هم‌سرنوشت با دیگر آحاد ملت و نیز متمایز از دیگر ملت‌ها یافته و بدینسان به تعلق ملی می‌رسند. از شالوده‌های بنیادین این مجموعه ملی، زبان مشترک است؛ اگرچه، اشتراک در زبان به خودی خود نمی تواند مبین ملت واحد باشد. تشکیل دولت ملی، نقطه نهایی روند تکاملی مقوله ملت است و از اینجاست که مقوله ملت با پدیده ‍ی دولت– ملت ( Nation - State ) معرفی می‌شود؛ اما تشکیل دولت، بیانگر بلوغ ملت است و نه موجد آن.

بروز شعور ملی و هویت ملی، بی‌فراهم‌آمدن یک رشته عوامل عینی ناممکن است، اما وقتی چنین شرایطی فراهم آمد نوبت سر برآوردن ایدئولوگ‌های ملی می‌رسد تا که نیاز به تولید و تکثیر احساس ملی را پاسخ دهند. اگر شکل‌گیری هویت ملی یک روند عینی است، اما صیقل‌یابی و مبدّل‌شدن آن به پرچم انسجام به حوزه ذهن تعلق دارد. این عنصر ذهن است که برای راه‌اندازی کاروان تجلی ملت و دولت– ملت، دست به کار می‌شود و با مراجعه به گذشته آن جمع انسانی در حال ملت‌شدن و کاوش در تاریخ ، افتخارات، حماسه‌ها و آلام مشترک هویت ملی را بیرون می‌کشد، اسطوره می‌سازد و یا که بازآفرینی اش می‌کند تا برای ملت پشتوانه غرور ملی و حس میهن‌پرستی فراهم آید. عمده ترین شاخصه وجوذی هر ملتی و هویتی وجود افسانه ها و اسطوره های مشترک میباشد و کم‌ بها دادن به عناصر زبانی، فرهنگی و روانی که ضرورتی برای تشکیل ملت و سیر تکاملی آن از دوران ابتدایی و رسیدن به دوران نوین تکوین سرمایه‌داری هستند، ضعف روشن بزرگ در فهم ” ناسیون ” خواهد بود. بعلاوه، نقش جنگ‌ها و لشکرکشی‌ها – در نتایج متضاد آن، هم در پیروزی و هم در شکست – و نیز گسترش مبادلات اقتصادی و فرهنگی بین جماعات انسانی پیشرفته و تکامل نا یافته، عواملی بسیار تأثیرگذار در شکل‌گیری ملت‌ها و دولت – ملت‌ها بوده‌اند که در مواردی حتی نه کمتر از عامل دینامیسم درونی، به عامل شتاب ‌دهنده اصلی روند بازیابی هویت ملی بدل شده اند. روند عام تکامل ملی را تنها باید بر بستر خودویژگی‌های بسیار متنوع تکامل ملت‌ها فهمید و تشریح کرد.

درتاریخ نه چندان دور میتوان به ملیت ها و کشورهایی نظیر افغانستان و بحرین اشاره کرد و اینکه آیا آنان یک شبه مراحل سیر تاریخی را سپری کرده اند و تبدیل به ملت افغانی و عربی شده اند؟ حال آنکه در عهد قاجار و نیز در دوران حکومت پهلوی جزئی از ملت واحد ایران!!! بودند و زبان رسمی آنان فارسی111 میبوده است. و یا آنکه سیر تکاملی و وجودی فرهنگی و سیاسی و جغرافیایی و تعریف شده یک ملت را در درون مایه وجودی خود داشته اند؟

عدم توجه به نیازهای فرهنگی و نیز نداشتن تعریفی نوین همانند کشورهایی مانند، سوئیس و... که دارای چند زبان متفاوت میباشند شاید در آینده مراحل تاریخی و دگر بازپژوهی هویتی و فرهنگی را با تقسیم به چند کشور کوچک با زبان و فرهنگ های مختلفی که ریشه در هویت و درون مایه هستی ملیتهای موجود در محدوده جغرافیایی ایران را موجب کردد. بلوچ، عرب، ترک، کرد و در محدوده کویری و فاقد منابع طبیعی و ژئو فیزیکی قوم ترد شده فارس از سوی دیگر ملل به جهت اجهاف و ظلم فرهنگی که در حق آنان روا داشته اند، باشیم.