«فرازهایزیارت جامعه کبیره» محور بحث در مجموعه مقالات «در آستان امامان(ع) بود» در این سلسله مقالات امام‏شناسی عمیق از نگاه معصومین(ع) مورد بحث است. دراین مقاله فراز «اوصیاء نبی اللّه» را عنوان قرار می‏دهیم.

سلام بر شما امامان که اوصیاء پیامبرید.

واژه اوصیاء

واژه«اوصیاء» جمع «وصی» است. وصایت در لغت به معنای وصل چیزی به چیز دیگر است. مقائیس اللّغة گوید: «وصی اصل یدل علی وصل شی‏ء بشی‏ء»(1) معنای عرفی وصیتسفارش است و از همین ریشه گرفته شده است چون در وصیت انسان سفارش می‏کندبعد از مرگش کارهائی برای او انجام دهند و به دیگر عبارت موصی کارش را بهوصی منتقل می‏کند و یا کارهای قبل از مرگ را به بعد از آن متصل می‏نماید.

اینمعنای خاص وصیت است، در قرآن کریم این واژه در معنای عام سفارش هم به کاررفته است «و تواصوا بالحق و تواصوا بالصبر...؛(2) یکدیگر را سفارش به حق وسفارش به صبر می‏نمایند.»

«و وصینا الانسان بوالدیه حسنا...؛(3) و انسان را سفارش کردیم که نسبت به والدین رفتار شایسته داشته باشد.»

و... و...

دراین فراز از زیارت جامعه کبیره مراد از اوصیاء همان وصایت به معنای خاصاست یعنی آنکه پیامبر اکرم(ص) امیرمؤمنان(ع) و فرزندان معصومش را جانشینانخود قرار داد.

ضرورت وصایت و وصی از نگاه عقلی

بدونتردید پیامبری که مکتب حیات بخش اسلام را با رنجها و زحمتهای فراوان مطرحو تثبیت کرد، بدون جانشین آنرا رها نمی‏کند، پیامبری که به خود اجازهنمی‏دهد حتی برای چند روزی که در مدینه نیست، جانشین نداشته باشد چگونهامّت را بعد از خودش بدون جانشین بگذارد.

بدین ترتیب کسی که منکرتعیین وصی و اعلام آن از سوی رسول اکرم(ص) است یا باید منکر رنج رسالت شودو بگوید چون پیامبر اکرم(ص) اذیت و آزاری برای تبلیغ دین تحمل نکرد، بهحفظ آن علاقه‏ای نداشت و آن را رها کرد یا باید بگوید پیامبر اسلام براینشر آئین خود رنج فراوانی کشید لیکن آنقدر بی تدبیر و بی برنامه بود کههیچ برنامه و تدبیری برای پس از خود نداشت. با اندکی تأمّل در می‏یابیم کهاین اشکال به مدبر نظام هستی یعنی پروردگار متعال نیز وارد است «نعوذبالله و نستجیربه» در حالی که خلیفه اول و دوم آن چنان آینده‏نگر، برنامهریز و دلسوز بودند که اصرار داشتند تکلیف وصی و جانشین خود را قبل ازمردنشان روشن کنند.(4)

بنابراین بی‏تردید پیامبر فکری به حال «وصی» بعد از خودش کرده است این فکر و طرح نمی‏تواند واگذاری امر وصایت به مردمباشد، زیرا تجربه جنگهای خونین دهها ساله اوس و خزرج می‏گوید واگذاری چنینمسئله مهمی به مردم پیامدی جز جنگ و خونریزی را در پی نخواهد داشت و اینچیزی است که پیامبر اکرم(ص) شدیداً از آن بیم داشت.

از سوی دیگرباید بین وصی و مورد وصیّت سنخیت باشد، هیچ عالمی چاپ کتاب خود یا تصحیح وتعلیقه بر آن را به شخص عامی و بی‏سواد وانمی‏گذارد چنانکه هیچ تاجر یاصاحب شرکتی اداره امور تجارت یا شرکت را به فردی ناآشنا نمی‏سپارد با اینحساب باید وصی پیامبر

ادامه ی مطالب . . . به این ترتیب پذیرش ضرورت وصایت ما را به امیر مؤمنان(ع) می‏رساند و نیازی به براهین نقلی نیست. ادله نقلی وصایت مولی علی(ع( لیکنبحمد اللّه ده‏ها دلیل نقلی داریم که پیامبر اکرم(ص) امیرمؤمنان علی(ع) وبعد از آن حضرت یازده فرزند معصومش را به عنوان جانشینان بعد از خود معرفیکرده است. در اینجا از میان آنهمه تنها به بیان سه نص متواتر در این زمینهاکتفاء می‏کنیم: 1ـ حدیث دار در آغاز بعثت بعد ازعلنی شدن دعوت حضرت نبی اکرم دستور داد که غذائی آماده کنند و همراه آنشیری ترتیب دهند سپس چهل و پنج نفر از سران بنی هاشم را دعوت نموده و ازاین رهگذر راز نهفته را آشکار کند روز اول زمینه برای اعلان این امر فراهمنشد روز دوم این سفره گسترانیده شد حضرت پس از ستایش خداوند فرمود: بهراستی هیچگاه راهنمای یک جمعیت به کسان خود دروغ نمی‏گوید به خدائی که جزاو خداوندی نیست من فرستاده خدا به سوی شما و عموم جهانیان هستم آنگاهفرمود: فرزندان عبدالمطلب! من جوانی را نمی‏شناسم که ارمغانی بهتر از آنچهکه من برایتان آوردم آورده باشد، من برای شما خیر دنیا و آخرت را آورده‏امو خدایم مرا مأمور کرده شما را به جانب او بخوانم. آنگاه فرمود: «فایکمیوازرنی علی هذا الامر علی ان یکون اخی و وصیی و خلیفتی فیکم» پس کدامیکاز شما مرا به این امر کمک و پشتیبانی می‏کنید تا برادر و وصی و جانشین منباشد. «فاحجم القوم جمیعاً» همگی سکوت کردند سکوتی که نشان از عدمپذیرش این دعوت الهی داشت اینجا مولی علی(ع) برخاست و فرمود: انا یا نبیاللّه اکون و زیرک علیه؛ ای پیامبر خدا من آماده پشتیبانی از شما هستم،طبق یک نقل پیامبر(ص) دستور داد که حضرت بنشیند و سپس گفتار خود را سه بارتکرار کرد و هر سه بار امیرمؤمنان علی(ع) اعلام آمادگی کرد اینجا بود کهپیامبر اکرم(ص) اعلام کرد: «انّ هذا اخی و وصیی و خلیفتی فیکمفاسمعوا له واطیعوه» مردم این علی برادر و وصی و جانشین من است میان شمااز او حرف شنیده و مطیعش باشید. این حدیث معروف به حدیث الدار یا حدیث بدء الدعوة است. دو مطلب در مورد این حدیث گفتنی است: 1ـاین حدیث از جهت سند معتبر است و بزرگان اهل سنت آنرا روایت کرده‏اند کهدر پاورقی آدرس دقیق کتابهای آنها را آورده‏ایم.(6) برخی از بزرگان ازمورخان اهل سنت مثل ابن اثیر این حدیث را مسلّم گرفته است(7) و ابوجعفراسکافی معتزلی در کتاب نقض العثمانیه تصریح به صحت این حدیث دارد.(8) بنابر این تشکیک در صحت سند این حدیث کاری نادرست و غیر محققانه است. 2ـاز عجائب اینست که «طبری» در تاریخش تصریح دارد که پیامبر(ص) فرمود: «فایکم یوازرنی علی هذا الامر ان یکون اخی و وصیی و خلیفتی فیکم.» اماهمین طبری در تفسیر «وصیی و خلیفتی» را حذف کرده و «کذا و کذا»(9) آوردهاست این یعنی تحریف تاریخ و دخالت گرایش عقیدتی خاص در بیان تاریخ! ابن کثیر دمشقی هم در البدایة و النهایة نقل تفسیر طبری را آورده است نه تاریخش را!(10) ومحمد حسنین هیکل هم در کتاب حیاة محمد جمله: «و ان یکون اخی و وصیی وخلیفتی فیکم» و نیز جمله‏ای که پیامبر اکرم(ص) به مولی علی(ع) فرمود که: «ان هذا اخی و وصیی و خلیفتی فیکم فاسمعوا له و اطیعوه» را به کلی حذفکرده است.(11) تذکر این نکته بدان جهت است که پژوهشگران حقایقتاریخی هشیار باشند تا به دام تحریف نیفتند و با استعانت از تحقیق عمیق واستفاده از محققان دقیق در پی حقایق تاریخی باشند. 2ـ حدیث منزلت ازجمله نصوص وصایت حدیث منزلت است. امیرمؤمنان علی(ع) در غزوه تبوک به دستورپیامبر اکرم(ص) در مدینه ماند تا در غیاب پیامبر اکرم امور مدینه را سامانداده آنرا از خطرات برهاند اقامت مولی(ع) در مدینه توطئه گران را سختناراحت کرد زیرا فهمیدند که با وجود علی(ع) و مراقبتهای پیگیر او دیگرنمی‏توانند به کام خود برسند بر این اساس خواستند با شایعات دروغین مولیرا از چشم بیاندازند. مولی جهت ابطال تهمت آنها سلاحش را برگرفت و محضرپیامبر(ص) شرفیاب گردید و محضر پیامبر(ص) عرضه داشت که منافقان می‏پندارندکه از من ناراحتی و مرا جانشین گذاشتی تا از دست من راحت گردی!! پیامبر اکرم(ص) فرمود: دروغ می‏گویند من ترا جانشین خودم قرار دادم، برگرد به مدینه و مدیریت خاندان خود و مرا به عهده‏گیر. «افلاترضی یا علی ان تکون منی بمنزلة هارون من موسی الّا انه لانبی بعدی» آیاخشنود نیستی که منزلتت نسبت به من همانند جایگاه هارون نسبت به حضرت موسیاست جز اینکه پس از من پیامبری نیست همانطوری که او وصی و جانشین بلافصلموسی بود تو نیز جانشین و خلیفه پس از من هستی. در صحت و تواتر اینحدیث تردیدی نیست، بزرگان اهل سنت در کتابهای خود آنرا آورده و به صحت آنشهادت داده‏اند، در پاورقی آدرس دقیق گفتارشان را می‏بینید.(12) محدث بزرگ مرحوم سید هاشم بحرانی در کتاب غایة المرام صد حدیث از دانشمندان اهل تسنن به این مضمون آورده است. درصحت سند این حدیث کافی است که سعد وقاص که از دشمنان مولی علی(ع) است حدیثمنزلت را یکی از سه افتخارات مولی می‏شمرد وقتی که آرزوی داشتن آنها رامی‏داشت زمانی معاویه برای اخذ بیعت برای یزید وارد مکه شد، در دار الندوهانجمن تشکیل داد که در آن شخصیتهائی از صحابه پیامبر(ص) گرد آمده بودند اوسخنش را با بدگوئی از مولی آغاز کرد و انتظار داشت سعد نیز با او در اینکار همگام گردد لیکن سعد رو کرد به معاویه و گفت من هر موقع سه نقطهدرخشان از زندگی علی(ع) را یاد می‏کنم از صمیم دل می‏گویم ای کاش این سهفضیلت از آن من بود. این سه فضیلت عبارتند از: 1ـ روزی که پیامبر(ص) به علی گفت تو نسبت به من همانند هارونی نسبت به موسی جز اینکه پس از من پیامبری نیست. 2ـدر یکی از روزهای جنگ خیبر پیامبر فرمود: فردا پرچم را به دست کسی می‏دهمکه خدا و رسول او را دوست دارند او فاتح خیبر است و پابه‏فرار نمی‏گذارد. 3ـ روز مباهله با مسیحیان نجران پیامبر(ص) علی و فاطمه وحسن و حسین را دور خود گرد آورد و گفت پروردگارا اینان اهلبیت من هستند.(13) جالب‏ترآنکه خود معاویه این حدیث را به عنوان افتخار مولی علی(ع) یاد می‏کند، کسیاز او سؤالی را پرسید او گفت از علی بپرس او اعلم است او گفت جواب تو نزدممحبوب‏تر از جواب علی است!! معاویه به او گفت بد سخنی گفتی تو جوابکسی را ناخوش داری که...پیامبر(ص) به او فرمود: انت منّی بمنزلة هارون منموسی الاّ انه لانبی بعدی ؛ او شخصیتی است که هرگاه برای عمر مشکلی پیشمی‏آمد سراغ او می‏رفت و از او کمک می‏گرفت.(14) گفتنی است که حدیثمنزلت محل صدورش تنها جنگ تبوک نیست بلکه پیامبر در حجة‏الوداع(15) درمنی(16) و در روز غدیرخم(17) روز سنت مؤاخاة (18) و روز مباهله (19) بههنگام بازگشت با غنائم خیبر (20) و در موارد دیگر نیز فرموده است.(21) و این خود دلیل روشنی است که جانشین امیرمؤمنان علی(ع) منحصر به همان روزهائی که پیامبر اکرم(ص) مدینه را ترک گفت نبوده است. ایناز جهت سند. اما از جهت دلالت، دلالت حدیث بر وصی بودن و جانشین بودن مولیعلی(ع) روشن است حدیث می‏گوید تمام مقاماتی که هارون برادر حضرت موسی درعرصه جانشینی از حضرت داشت به استثنای نبوّت همه آنها را دارد. حضرت هارونمنصب وزارت را داشت چون حضرت موسی از خداوند خواست «واجعل لی وزیراً مناهلی هارون اخی»(22) پروردگارا از اهل بیت من هارون را برای من وزیر قرارده. مقام رسالت و نبوت را داشت چون حضرت موسی(ع) از خداوند خواست که «واشرکه فی امری؛(23) او را در امر رسالت شریک من قرار ده.» هاروندر غیبت موسی خلیفه و جانشین او بود چنانکه می‏فرماید: و قال موسی لاخیههارون اخلفنی فی قومی و اصلح ولاتتبع سبیل المفسدین.(24) موسی بهبرادر خود هارون گفت تو در میان قوم من خلیفه و جانشین من باش و مصلح باشدو از مفسدان پیروی مکن به این ترتیب حدیث متواتر منزلت می‏گوید تماممناصبی که هارون نسبت به حضرت موسی داشت به استثنای نبوت و رسالت همه آنهارا علی دارد. این یعنی اثبات وصایت مولی علی(ع). 3ـ حدیث غدیر دیگرنص متواتر در این زمینه حدیث متواتر غدیر است حدیثی که بحمد اللّه«شناسنامه شیعه» است و با افتخار از آن دم زده و از آن دفاع می‏کنیم. اینحدیث از احادیث متواتر کم‏نظیر است یعنی حدیثی است که کلمه به کلمه آنمتواتر است و به اصطلاح تواتر لفظی دارد این حدیث را 110 نفر از صحابه و84 نفر از تابعین روایت کرده‏اند. در قرن دوم 56 عالم و محدث آنراروایت کرده‏اند در قرن سوّم 92، در قرن چهارم 43 در قرن پنجم 24 در قرنششم 20 در قرن هفتم 20 در قرن هشتم 19 در قرن نهم 16 در قرن دهم 14 در قرنیازدهم 12 در قرن دوازدهم 13 ـ در قرن سیزدهم 12 و در قرن چهاردهم 19،عالم و محدث این حدیث را روایت کرده‏اند.(25) سلام و درود خداوند بربزرگ پاسداران حریم ولایت مرحوم سید هاشم بحرانی مؤلف کتاب گرانسنگ غایةالمرام مرحوم سید میرحامد حسینی هندی مؤلف کتاب ارزشمند عبقات الانوار. مرحوم علامه شیخ عبدالحسین امینی مؤلف کتاب نفیس الغدیر، مرحوم علامه شرفالدین مؤلف کتاب نفیس المراجعات که عمر خود را بر سر دفاع از این حدیثگذاشتند با اثبات سند و متواتر بودن حدیث تا پیروان اسلام ناب محمدی کهتجلی یافته در مذهب حقّه شیعه اثنی عشریه است با افتخار از اصالت اعتقادخود دفاع کنند. در دلالت حدیث هم تردیدی نیست که پیامبر اکرم(ص) درپی اثبات ولایت یعنی رهبری مولی علی (ع) بعد از خودش بود زیرا ابتداءاقرار گرفت: «الست اولی بکم من انفسکم» آیا من از خودتان برخودتان اولینیستم؟! یعنی رهبری مرا قبول دارید؟ سه مرتبه گفتند: آری آنگاه پیامبراکرم(ص) دست راست امیرمؤمنان علی(ع) را بالا گرفت و فرمود: من کنت مولاهفهذا علیٌ مولاه هرکه من مولای اویم این علی مولاست او را. و دیگر شاهدآنکه پس از ابلاغ پیام ولایت مولی علی(ع) پیامبر همه مسلمانان را مأمورکرد که بروند با علی به عنوان امیرالمؤمنین بیعت و سلام کنند. سلّموا علیعلی (ع) بامرة المؤمنین» وانگهی معنائی جز رهبری از مولی نمی‏تواند باتوجه به قرائن حالیه مراد باشد در هوای گرم ظهر، صدوبیست هزار نفر جمعیترا متوقف کردن باید بستر سازی برای پیام مهم باشد آن پیامی که تاکنون بهصورت غیر رسمی بارها گفته شده اما بصورت رسمی اولین بار است. آن پیامی کهمایه نگرانی پیامبر است «و اللّه یعصمک من الناس» آن پیامی که با ابلاغ آندین کامل بهرحال«حدیث متواتر غدیر» نیز نص محکم و متقن وصایت مولی علی(ع) است. گفتنی‏هادر باب غدیر فراوان است ما بهمین مقدار بسنده می‏کنیم. در باب وصی بودنمولی علی(ع) نصوص فراوان است در آنچه ذکر کردیم کفایت است.

ادامه ی مطالب . . .

وصایت امامان (ع)

آنچهگفته شد در مورد وصایت امیرمؤمنان علی(ع) و اما در مورد وصایت امامان(ع) پس از نبی اکرم (ص) نیز دهها نص از نبی اکرم (ص) رسیده است که با ذکر نامو مشخصات، آنان را تعیین فرموده است، اینان عبارتند از حضرت امام حسن بنعلی(ع) و امام حسین بن علی(ع) و امام علی بن الحسین(ع) و امام محمد بن علیالباقر(ع) و امام جعفر بن محمد الصادق (ع) و امام موسی بن جعفر(ع) و امامعلی بن موسی الرضا(ع) و امام محمد بن علی الجواد(ع) و امام علی بن محمدالهادی(ع) و امام حسن بن علی العسکری(ع) و امام مهدی حجة ابن الحسنارواحنا لتراب مقدمه الفداء، خورشید پنهانی که روزی ظهور خواهد کرد و جهانرا پر از عدل و داد خواهد نمود. معروف‏ترین حدیثی که در این زمینه داریمحدیث لوح(26) فاطمه(س) است متن حدیث پیام تبریک پروردگار متعال در تولدامام حسین(ع) که با خط سفید و درخشان بر لوحی زمردین نوشته شده بود و بهوسیله پیغمبر اکرم(ص) به عنوان چشم روشنی و بشارت به صدیقه طاهره فاطمهزهرا(س) اهداء شد، در این لوح زمردین که جابر بن عبداللّه انصاری آنرامشاهده و از روی آن استنساخ کرد اسم رسول اکرم و علی بن ابی طالب وفرزندان آن حضرت به عنوان اوصیای پیغمبر اسلام همراه با برخی خصلتها وویژگی‏های آنان ثبت شده است.

«فیه اسم ابی و اسم بعلی و اسم ابنی واسم الاوصیاء من ولدی و اعطانی ابی لیبشرنی بذلک؛ در آن اسم پدرم، اسمشوهرم، اسم فرزندانم و اسم اوصیاء بعد از او آمده، پدرم آنرا به من داد تامرا مسرور سازد.»

عبدالرحمان بن سالم از ابوبصیر نقل می‏کند که اگر در عمرت حدیثی جز این نمی‏شنیدی تو را کفایت می‏کرد پس آنرا از بیگانگان حفظ کن.

علاوهبر این، پیامبر اکرم(ص) در دهها روایت فرموده است که امامان بعد از مندوازده نفرند همگی از قریشند (27) دین و مکتب با وجود آنان عزیز، سربلند ومستحکم است(28) و مردم در سایه آنان در خیر و عزت و سربلندی زندگی خواهندکرد (29) این ویژگیها جز بر امامان معصوم شیعه منطبق نیست. زیرا اولاًخلفای اموی و عباسی آنچنان رفتار کردند که لکه ننگ اسلام شدند و پروندهسیاه آنان در زمره پرونده جنایتکاران و جلادان کم نظیر جهان بشریت ثبتاست، آنان که از هیچ جنایتی فروگذار نکردند، چگونه می‏توان اینان را نمادعزت و سربلندی دین یاد کرد؟ و ثانیاً عدد اینها بیش از 12 تاست و ادعایانطباق «الائمة اثنی عشر» بر اینها ادعائی کاملاً گزاف و بی‏دلیل است.(30)

شاکرخداوند هستیم که خداوند نعمت ولایت امیرمؤمنان علی(ع) و فرزندان معصومش رابه ما عنایت کرده «الحمد للّه الذی جعلنا من المتمسکین بولایة علی والائمه (علیهم السلام)» امید که ما و نسل و ذریه ما را تا روز قیامت براین صراط که صراط مستقیم الهی است ثابت قدم بدارد آمین یا رب العالمین.

پی‏نوشت‏ها:ـــــــــــــــــــــــ

1. مقائیس اللغه، ج 6، ص 116.

2. سوره عصر، آیه 3.

3. سوره عنکبوت، آیه 8.

4. ادب فنای مقربان، ج 2، ص 224.

5. سوره انعام، آیه 124.

6. تاریخ طبری، ج 2، ص 319 تا 321 ؛ ط دار المعارف مصر؛ تاریخ الکامل ابناثیر شافعی، ج 2، ص 62 و 63؛ ط دار حاذر بیروت؛ شرح نهج‏البلاغه ابن ابیالحدید معتزلی، ج 13، ص 210 و 244؛ ط مصر با تحقیق محمد ابوالفضل.

کنزالعمال، ج 15، ص 115، ح 334 ؛ ط دوم حیدرآباد، مسند احمد بن حنبل، ج 5، ص 41 و 42.

ترجمةالامام علی بن ابی طالب از تاریخ دمشق، تألیف ابن عساکر شافعی، ج 1، ص 85،ح 139 و 140 و 141، چاپ بیروت، نیز رجوع کنید به «المراجعات مراجعه، 20، ص187 و 188 و سبیل النجاة فی تتمة المراجعات تألیف حسین راضی، ص 113 والغدیر، ج 2، ص 278 و 279. و غایة‏المرام، المقصد الثانی، باب 15 و 16 وتعلیقات احقاق الحق، ج 4، ص 66 و 70.

7. الکامل، ج 2، ص 62 و 63.

8. نقض العثمانیة، ص 263.

9. تفسیر طبری، ج 19، ص 75.

10. البدایة و النهایة جزء سوم، از جلد دوم، ص 40.

11. حیاة محمد، ص 104.

12. صحیح بخاری، ج 5، ص 129؛ط دارالفکر، باب غزوة تبوک، صحیح مسلم کتابالفضائل باب فضائل علی بن ابی‏طالب، ج 2، ص 360 ؛ صحیح ترمذی، ج 5، ص 301،ح 3808 و 3813 و 3814 تصریح به صحت و حسن این حدیث دارد.

مسند احمد بن حنبل، ج 3، ص 50، ح 1490 و ح 1505 و ح 1509 و ح 1532 و ح 1583 همه این روایات را تصریح به صحت دارد.

سنن ابن ماجه، ج 1، ص 42 ح 15، و ح 121.

ودهها مصدر دیگر، رجوع کنید به سبیل النجات فی تتمة المراجعات، ص 117 تا ص120 نیز المراجعات ص 199 مراجعه 28 و مراجعه 29، نیز رجوع کنید به احقاقالحق ج 5، ص 134 تا 234.

13. ترجمة الامام علی بن ابی طالب من تاریخ دمشق تألیف ابن عساکر، ج 1، ص 206 ، ح 271 و 272.

وصحیح مسلم کتاب الفضائل باب فضائل علی بن ابی طالب، ج 2، ص 360؛ خصائصامیرالمؤمنین نسائی شافعی، ص 48 و ص 81 ؛ط حیدریه؛ صحیح ترمذی، ج 5، ص 301؛ اسد الغابة، ج 4، ص 25 و 26 الاصابة ابن حجر، ج 2، ص 509 ؛ جامع الاصولابن اثیر، ج 9، ص 46 و از کتابهای شیعه: الغدیر، ج 10، ص 257. المراجعاتمراجعه 28، ص 200؛ سبیل النجاة، ص 117.

14. شواهد التنزیل حسکانی، ج 2، ص 21.

مناقب ابن مغازلی، ص 34، ح 5.

شرحابن ابی الحدید معتزلی، ج 18، ص 24 ؛ فرائد السمطین، ج 1، ص 371، ح 302 ؛ترجمة الامام علی بن ابی طالب از تاریخ دمشق از ابن عساکر، ج 1، ص 339، ح410 و ح 411 ؛ المراجعات مراجعه، 28،ص 200 ؛ سبیل النجاة، ص 117.

15. بحارالانوار، ج 37، ص 260.

16. همان، ص 260.

17. همان، ص 206 ؛ تفسیر عیاشی، ج 1، ص 332، ح 153.

18. بحارالانوار، ج 38، ص 334.

19. بحارالانوار، ج 38، ص 43.

20. اثبات الهداة، ج 3، باب 10، ح 243.

21. ر.ک سبیل النجاة، ص 120 نیز رجوع کنید به کتاب پیشوائی در اسلام، ص 252 تا 256.

22. سوره طه، آیه 29 و 30.

23. سوره طه، آیه 32.

24. سوره اعراف، آیه 143.

25. الالهیات علی هدی الکتاب و السنّة و العقل، ج 2، ص 588 و 589، ناشر المرکز العالمی للدراسات الاسلامیه.

26. اصول کافی، ج 1، ص 527 ؛ ادب فنای مقربان، ج 2، ص 240.

27. صحیح بخاری، ج 9، باب الاستخلاف، ص 81.

28. صحیح مسلم، ج 6، کتاب الاماره باب الناس تبع لقریش، ص 3 و مسند احمد بن حنبل، ج 5، ص 98 و 86 و 89 و 92.

29. مسند احمد بن حنبل، ج 5، ص 98.

30. ر.ک الالهیات ج 2، از ص 611 و 617.