یک سری منابع مفید در زمینه انسان شناسی دین

انسان شناسی دین در ویکیپدیا

انسان شناسی دین (پایگاه دکتر دنیس اونیل)

انسان شناسی دین ( گروه انسان شناسی دانشگاه آلاباما)

علم، دین و انسان شناسی (جیمز لت)

پرتال دین( فرانسوی)

پرتال دین

دین آن لای

مقدمه :

مباحث این درس تحت عنوان انسان شناسی در اسلام است که در اولین جلسه به مبحثی تحت عنوان در چگونگی "انسان شناسی "می پردازیم . در اینجا دو سؤال برای ما مطرح خواهد بود.1) انسان فاعل و موضوع معرفت 2) انسان عنوان واحدی در مجموعه هستی مورد اول: انسان که به شناسایی پدیده ها می پردازد فاعل معرفت ،است یعنی خواستار شناخت می باشد . مورد دوم : انسان که به مطالعه پدیده ها می پردازد خود واحدی در این مجموعه است . آیا لازم است خود را بشناسیم ؟    ضرورت انسان شناسی از دیدگاه های مختلف : 1) دیدگاه فلاسفه و متفکران : سقراط می گوید : خودت را بشناس . سقراط اولین فیلسوفی (در تاریخ فلسفه غرب) است که به موضوع خود شناسی پرداخته است ، مایه شناخت همه چیز، شناخت انسان است . گاندی اصل و اساس شناخت هستی را خود شناسی می داند : کسی که خود را نمی شناسد هیچ چیز را نشناخته است .2) دیدگاه شعرا : مولوی می گوید : روزها فکر من این است ، همه شب این سخنم که چرا غافل از احوال دل خویشتنم .ازکجا آمده ام آمدنم بهر چه بود ******* به کجا می روم آخر ننمایی وطنم پاسخ به این سؤال ، انسان شناسی است .    قرآن کریم می فرماید : یأَیهَا الَّذِینَ ءَامَنُو عَلَیکُم أَنفُسَکُم لَا یضُرُّکُم مَّن ضَلَّ إذَا اهتَدَیتُم إِلَی اللَّهِ مَرجِعُکُم جَمِیعاً فَینَبِئُکُم بِما کُنتُم تَعمَلوُنَ ( سوره مائده آیه 105)ای کسانی که ایمان آورده اید بر شما باد خودتان ( خودتان را خیلی مراقبت کنید ) هرگاه شما هدایت یافتید آن کس که گمراه شده است به شما زیانی نمی رساند بازگشت همه به سوی خداست .    حضرت علی : - لا معرفه کمعرفتک بنفسک . هیچ معرفتی ارزشمند تر از معرفت تو نسبت به خودت نیست .- قال الفوز الا کبر من ظفر بمعرفه النفس . هر کس خود را بشناسد به سعادت بزرگی رسیده است .- من عرف نفسه فقد انتهی فایه کل علم و معرفه    تعریف انسان شناسی : انسان شناسی عنوان واحدی در مجموعه هستی در گستره تاریخ است ؛ یعنی تحول انسان در طول تاریخ بشری بحثی فراتر از تاریخ بشری است ،لذا : از اولین پیدایش به قبل از شکل گیری جوامع بشری برمی گردد . انسان شناسی گستره ای در این دامنه می باشد .    جلسه دوم انسان شناسی در اسلام : انسان شناسی از مناظر گوناگون مقدمه : انسان شناسی را از دیدگاه های مختلفی مورد بررسی قرار می دهند . مناظری که ما به لحاظ شناخت انسان داریم سه منظره یا پرسپکتیو متمایز است .    انواع انسان شناسی : 1) انسان شناسی دینی 2) انسان شناسی فلسفی 3) انسان شناسی تجربی 4) انسان شناسی عرفانی 1) انسان شناسی دینی : روش ادیان مبتنی بر وحی است . در مورد انسان نیز مطالبی را مطرح کرده اند . پس انسان شناسی دینی ، تصویر انسان را از بطن دین خارج می کند . 2) انسان شناسی فلسفی : از طریق استدلال ، براهین عقلی این کار انجام می شود . هنگامی که فلاسفه می خواهند بنای فلسفی را ایجاد بکنند ابتدا تمام باور های مردم را کنار می زنند و در آنها شک می کنند و دوباره از موضوعی که قابل شک نیست شروع می کنند .مثلاً دکارت در مورد همه چیز شک می کند و در نهایت می گوید: من در مورد همه چیز شک کردم ولی در مورد شک نمی توانم شک کنم ، شک وجود دارد . در حقیقت این امر حرکت به سوی رسیدن به یک زیر بنای محکم می باشد ، پس یک بنای فلسفی است . 3) انسان شناسی تجربی : مطالعاتی در میدان تجربه انجام می دهیم و به اطلاعاتی دست می یابیم . فلسفه می تواند به مسائل انسان شناسی پاسخ معقول و مثبتی بدهد . بخشی از فلسفه به موضوع انسان می پردازد ؛ اینکه انسان چیست ، کیست ، دارای روح است یا نه و اصالت با کدام است .هیچ یک از شاخه های معرفتی طور کامل نمی توانند به سؤالات مطرح شده در مورد انسان پاسخ بدهند .اگر انسان پاسخ خود را از یک شاخه دریافت می کرد از شاخه ها ی دیگر مستغنی بود . بنابراین به این مجموعه ، انسان شناسی عرفانی نیز افزوده می شود .4) انسان شناسی عرفانی : عرفا با شیوه شهودی دنبال شناخت انسان هستند . مانند کتاب مثنوی مولوی که در مورد انسان صحبت ارزنده ای کرده است . در این کتاب ، شیوه شهودی مطرح است اما بر گرفته از دین نیز هست .    ماکس ... در عرصه تاریخ هیچگاه مثل امروز ، انسان به این اندازه برای خود مسأله نبوده است. امروزه انسان شناسی علمی ، فلسفی و انسان شناسی متکی به الهیات ، نسبت به یکدیگر یکسره بی اعتنا هستند و علوم تخصصی بیشتر پنهانگر ذات انسان هستند تا روشنگر آن ؛یعنی دانش ما نسبت به انسان موجب پنهان ماندن انسان شده است .    انسان شناسی تجربی به چند دسته تقسیم می شود. ( anthro plogy ) 1) فرهنگی cultural 2) فیزیکی physical 3) اجتماعیsocial در هرکدام از اینها انسان شناسان با رفتن به دامن تجربه عینی ، قبایل و زندگی اولیه انسان را مطالعه می کنند و براین اساس این سه مقوله را می سازند هر چند انسان شناسی تجربی ارتباطاتی نیز با سایر علوم دارد .    جلسه سوم انسان شناسی در اسلام : رابطه انسان شناسی با علوم انسانی مقدمه : علوم انسانی ، علومی هستند که به مطالعه رفتارها و شرایط مربوط به زندگی انسانی می پردازند . روان شناسی علمی است که به مطالعه رفتار انسان می پردازد ، جامعه شناسی نیز همین طور است .انسان شناسی نیز از مقوله های همین علم است .دو شاخه از علم روان شناسی و جامعه شناسی وجود دارد . روان شناسی سعی می کند رفتار را از کوچک ترین تا بزرگ ترین واحد مورد مطالعه قرار دهد . کوچک ترین واحد رفتار انسانی عکس العملی است که او در برابر یک محرک از خود نشان می دهد .ضربه زیر زانو یک بازتاب است و پریدن یک رفتار است . روان شناسی کل وجود انسان راتحت عنوان شخصیت مورد مطالعه قرار می دهد .جامعه شناسی از دیدگاه گیدنز مطالعه زندگی اجتماعی ، گروه ها و جوامع انسانی است ، مطالعه ای هیجان انگیز و مجذوب کننده که موضوع اصلی آن رفتار انسان به عنوان موجودی اجتماعی است . دامنه جامعه شناسی بی نهایت وسیع است و از تحلیل بر خورد های زود گذر بین افراد تا بررسی فرایند های اجتماعی جهانی را در بر می گیرد . جامعه شناسی به مطالعه فرد نمی پردازد ، بلکه به مطالعه گروه ها و جوامع می پردازد و مطالعه فرد را عهده روان شناسی گذاشته است . اما این سؤال که آیا انسان را مستقل در نظر نگیریم ؟ قطعاً صحیح نیست ، زیرا انسان استقلال دارد هر چند قسمت اعظم شخصیت وی در جامعه شکل می گیرد و در عین حال فردیتش نیز در اینجا محفوظ است .    سؤال هایی که انسان به آنها پاسخ می دهد عبارتند از : 1) دامنه حقیقی وجود آدمی از کجا آغاز و به کجا می انجامد ؟ 2) زیر ساختارهای رفتارهای آدمی چیست ؟ 3) تفاوت های اصلی و بنیادی انسان با حیوان در چیست ؟ 4) نیازها و اهداف حقیقی انسان چیست و چگونه می توان به آنها پاسخ داد ؟    جلسه چهارم انسان شناسی در اسلام : انسان شناسی دینی مقدمه : انسان شناسی دین ( بویژه انسان شناسی از دیدگاه اسلام ) معرفتی است که انسان درباره خود از منبع وحی دست می آورد .    انسان شناسی دینی نسبت به سایر انسان شناسی ها امتیازاتی دارد که عبارتند از : 1) زیرساخت هایی از رفتار انسان را بیان می کند که طریق تجربی و فلسفی نمی توان به آن رسید . مثلاً در سوره اعراف آیه 172 آمده که :وَ إِذ أَخَذَ رَبُّکَ مِن بَنِیءَ ادَمَ مِن ظُهُورِهِم ذُرِّیتَهُم وَ اَشهَدَ هُم عَلَی أَنفُسِهِم أَلَستُ بِرَبِّکُم قَالُوا بَلَی شَهِدنَا أَن تَقُولُوا یومَ القِیمَهِ إنَّا کُنَّا عَن هَذَا غَافِلِینَ .خداوند از پشت انسان ذریه او را گرفت .ذریه یعنی فرزندان منتها اشاره به یک عالم کوچک دارد ؛ گویی زمانی که ما کوچک ترین واحد خودمان بودیم . آن زمان و انگار خداوند مارا گرفته و خودمان را به خودمان گواه گرفته است . یعنی در زمانی که ما بسیار ناچیز بودیم خداوند از ما گواهی گرفته است آیا من خدای تو نیستم ؟ همه ما شهادت دادیم که بله تو خدای ما هستی .2) تقدم و تأخر آن در گستره ای فراتر از زمان و مکان می باشد ،زمانی که در اختیار ما هست همان عمر ما می باشد . عالم فقط در دامنه تولد و مرگ محدود نمی شود . قبل و بعد از هر فرد انسان هایی بوده اند و هستند و تاریخ محدود به چنین چیزی نمی شود . تاریخ به زمانی بر می گردد که انسانی در روی زمین وجود نداشته و فرضیتی نبوده و زمانی خواهد بود که این کهکشان ها و کائنات نخواهند بود . ما می توانیم خود را در دامنه تاریخ خویش مطالعه کنیم ولی گاهی باید فراتر از این رفت ؛ قبل از خلقت یا بعد از خلقت در قرآن هست : یومَ نَطْوِی السَّمَاءَ کَطَیِّ السِّجِلِّ لِلْکُتُبِ کَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلقٍ نُّعِیدُهُ وَعداً عَلَینَا إٍنَّا کُنَّا فَاعِلِینَ (104 انبیاء)یسئَلُ أَیانَ یومُ القَِیمَهِ (6) فَإٍذَا بَرِقَ البَصَرُ (7) وَ خَسَفَ القَمَرُ(8) وَ جُمِعَ الشَمسُ و القَمَرَ (9) یقُوُل الإٍنسانُ یومَئذٍ أینَ المَفَرُّ (سوره قیامه )سوره قیامت اشاره به زمانی می کند که ماه تاریک می شود و خورشید و ماه و آسمان ها جمع خواهند شد . اگر آن زمان ما نبودیم اشکالی نداشت ولی قرآن می گوید ما آن زمان مهم هستیم. در آن روز دنبال این هستیم که گریز گاه ما کجاست .نکته ایی دیگری که انسان شناسی دینی می گوید ، دسترسی به گوشه هایی از تاریخ است که دسترسی تجربی به آنها امکان پذیر نیست . مثل وقایع کشتی نوح ، وقایع قوم موسی ، قوم لوط و مکالماتی که بین اینها بوده در کجای تاریخ ثبت کرده است . بسیاری از این ها از طریق انسان شناسی دینی به ما منتقل می شود .پس انسان شناسی دینی اطلاعاتی فراتر از تاریخ بشری به ما می دهد و هم در مورد گوشه هایی از تاریخ که دسترسی به آنها به سادگی امکان پذیر نیست ، صحبت می کند .