همان که گفت ای محمد: "بگو که من نیز بشری مثل شمایم" [1]، نیز گفت: "این محمد را در شمار یکی از خود مگیرید، که او رسول خدا و خاتم پیامبران است"[2]



آن مرد که آن روز، یکه و تنها، بی کس و بی سلاح، از کوه حرا فرود آمد، فرمانها آورد برای نهادن بنیانها: دعوت به توحید، یگانگی هستی، نگاه به فطرت[3]، تکمیل مکارم اخلاق[4]، تفهیم گونه گونی مردمان و قبایل برای شناخت متقابل[5]، لغو برتری ها مگر به تقوی[6]، که "آدمی را چیزی جز تلاش او نیست"[7]، دادگری حتی در برابر بیداد[8]، نهادن عفو بجای انتقام[9]، رفتن بر  بر پسند اهل خرد و رویگردانی از یاران جهل[10]، زنهار بر طغیان های برآمده از توهم استغنا[11] ، یادکرد وحدت جوهری پیام همه پیامبران الهی[12]، و خطاب عام و مهربان یا ایها الانسان، آی انسانها.

داستانش، حکایت و شکایت از جدائی هاست، جستجوی سینه های "شرحه شرحه از فراق" تا بگوید "شرح درد اشتیاق، یاد آور نیستانی که ما را از آن ببریده اند، فریاد "ما برای وصل کردن آمدیم"، تبیین "جسم خاک از عشق بر افلاک شد"، ستایش سینه های گشاده بروی حقیقت،[13] دستگیری از "آشنایان ره عشق" که: "در این بحر عمیق غرقه گشتند و نگشتند به آب آلوده"، راهبری به "سر منزل عنقا"،  بشارت "که مستحق کرامت گناهکارانند"، ابلاغ رسالات پروردگار، و ایستادن بر دستور، "پایدار باش چنانکه فرمان یافتی".[14]



در آن تنهائی ها و بی یاری ها، گفتند رفیقانش: "در عشق چه سر داری"؟ گفتا که: "سری دارم انداخته در پائی". و چون از راز آنهمه طاقت و شکیب می پرسیدند می گفت:


سر نهاد، تا چندان به او نزدیک شد، و چندان نزدیکتر که گوئی "به فاصله دو کمان یا کمتر"[15]، خیره و زل زده  برجمال، "بی کژتابی چشم و کژ بینی خیال".[16]"



یا محمد، بی باوران و بی ادبان چندان بر تو تاختند و نیش و نیشتر و سنگ زدند که گوئی می رفت طاقت به سر آوری که خدایت دست بر زخمهای تن و جان نهاد و گفت:



اما دل تو چندان در تب و تاب هدایت آنان می سوخت و در اشتیاق به نجاتشان بی قرار بود که خدایت برحمت نهیب زد که هان! جانت را بر این شوق و آن انکار مفرسای![17]


آن رنجها، هرچه بود، بر تو رفت و گذشت تا زلف آشفته ات باعث جمعیت ما شد، و نام تو، نه بر درمها، که بر قلبهای ما بماند و بماند:


و نوش این نام شیرین، بدان صفت که ترا بود و هست، همچنان از قلبها بر لبهایمان می ریزد و از لبها بر قلبها. خوشا این شرب مدام،


یا محمد، تو همه پیامبران منادی توحید و کتابهایشان را تصدیق کردی،[18] و همه موحدان را صدا زدی تا بر سخنی که میانشان یکسان است گرد آیند[19]. از راز ماندن صومعه ها و معابد و مساجد همه توحیدیان، که جای یاد نام خدا است، در یک نفس خبرمان آوردی[20]، گفتی که خدا از کرنشهای ما بی نیاز است، و نیازمند مائیم، و در این نیاز، راهمان به او دور نیست، که  او از رگ جان به ما نزدیکتر است[21]، و چون بجوئیمش نزدیک و نزدیک است، و چون بخوانیمش اجابت می کند[22]. اینهمه گفتی اما،


چون نوبت به ما رسید، هر کسی از ظن خود شد یار تو، و ز درون تو نجست اسرارتو، و ندانست که: سر تو از ناله تو دور نیست. پس یا محمد، بار دیگر، و دیگر، مدام بر ما مبعوث باش،



که از آن زمان که با آن لب دمساز جفت شدی و گفت "بگو" ، و گفتی، همچنان از گفتار تو گفتنی ها می جوشد. هماره سخن خواهی داشت. خالی نخواهی ماند، دریاوار، موج خیز و گوهر زا،



یا محمد، گل نامت هر صبح و شام از گلدسته ها، دل و جان و خانه و شهر مان را گلباران می کند. مثل باران آسمان بر ما می ریزد، پاک می کند و می رویاند. اما چه کنیم که: "آخرین برگ سفرنامه باران این است، که زمین چرکین است".[23]  و مگر نه این است که یاد و نام تو برای همین آمد، و هماره می آید، تا چرک زمین را بشوید و ببرد و به دریای صواب بریزد، تا باز خورشید لطف ازلی بر آن دریا بتابد و به آسمانش ببرد و باز پاکش باز گرداند.


اگر چنان طاقتی با پلیدان از تو می جوشید از آن بود که باور به پاکی و دورباش از زشتی، سرشت تو بود و سرنوشت تو:


یا محمد، "بگو کجا برم آن جان که از غمت ببرم؟"  اینک گستاخان بر طینت خود تنیده اند[24] ، و زمین را و زمان را، و حتی حرمت آسمان را، عرصه جولان بی رقیب خود پنداشته اند. ، اما افق کرامت تو بس بلندتر از تیر رس این شب زدگان است. "کی توان اندود خورشیدی به گل"؟  که وعده حضرت عزت پشتوانه آبروی تست،


ما که باشیم که به دفاع از حریم حرمت تو برخیزیم؟ که تو قلب ایمانی و "ان الله یدافع عن الذین آمنوا" [25] ،

 
ما که باشیم که نام ترا برکشیم؟ که "ان الله و ملائکته یصلون علی النبی"، و ما، به نیاز، تبرک می جوئیم و با  درود بر تو، به راه خدا و فرشتگان می رویم که "یا ایهاالذین آمنوا، صلوا علیه و سلموا تسلیما.[26] سخن در احتیاج ما و استغنای معشوق است. تو آبروی مائی نه ما آبروی تو. تو سپر مائی نه ما سپر تو، تو پناه مائی نه ماه پناه تو، که حرم حرمت تو مامن ماست. فریاد ما از این پلیدیها، از نیاز ماست که به نام تو نام گرفته ایم، نه از نیاز تو، که تو بارانی، و کار خود را میدانی و بر آن نمط می رانی:


یا رسول الله، سخنی که از آسمان آوردی شفا و رحمت اهل ایمان شد و افزاینده زیان ستمگران"[27]، و اینک نیز، بی گمان، طاعنان به ساحت حرمت تو را جز فزونی خسران نخواهد بود،


تو شکر بیختی و ریختی، و اینها سرکه می پاشند. و در این میان، امید با ماست، که از سیرت تو آموخته ایم که ایستائی آن شکر بیز بر این خم سرکه خیز، سر انجام معجونی از شفا ببار می آورد:


یا محمد، هرچند خدا خوی بزرگوارانه تو را به عظمت ستوده[28] و نرم خوئی ات را رحمتی از خود دانسته است[29]، اما، ما چه کنیم که آن دریا دلی که تو داشتی در برکه کوچک دلهای ما نمی گنجد،

"در نمیگیرد نیاز و ناز ما با حسن دوست". اینک دلهای ما که در آن حرم پناه و آرام گرفته، از خیره سری طاعنان بی آرام است. رنجور است. چندان که تاب نمی آوریم. جراحت جسارت به نام تو، که ناموس اکبر ماست، سخت سوزان است، و قرآنت ما را خبر داده است که: رنج ما تو را گران می آید، که در هواخواهی ما حریصی[30] ، پس مددی فرما و آبی از حکمت و رحمت بر این آتش بپاش که "چون تو آنِ او شدی بحر آنِ تست"،


اما گوئیا کار ما، در منظومه آموزه های انسانی و بلند تو، دشوارتر از "فریاد"، و داد تو بس فراتر از بیداد آنان است، که یادگار بزرگ تو از وحی را در پیش رو داریم که چون به نگاهداشت حرمت شعائر الهی فرمان می دهد، بی درنگ هشدار می آورد که احساس دشمنانه، حتی از بیداد آنان که ما را از مسجد الحرام باز می دارند، ما را از راه داد نگرداند. راهی که به تقوی نزدیکتر است.[31] دستور آوردی که: "مردمان را از راه حکمت و موعظه نیکو به سوی پروردگارت بخوان، و در مجادله با آنان نیکوترین راه را بسپار"[32] ، که کار تو در انداختن انگیزه های حستجوی حقیقت است به داروی محبت و سلاح حکمت. و آن هیجانها که از این دو بدور است را به حقیقت راهی نیست. یادمان نمی رود که پس از آنکه به پیروزی به مکه درآمدی، با آنهمه آزارها که کرده بودند، حتی بر سر آن زن که خاکروبه بر سر تو میریخت محبت ریختی، که پیامبر رحمت بودی و خاستگاه تو برکشیدن مکارم اخلاق بود. تو آموزش را بهای آزادی اسیران قرار دادی، و دانش را نور خطاب کردی. پس در این لحظه نیز ما را دریاب که در این سوز بی آرام چنان نکنیم که تو نمی پسندی.


یا محمد، دیری است کاممان تلخ است. هوس شکر داریم. بر ما بریز،


گفتی که ایمان شرط علو و عزت است[33]، ما را بنوشان از آن شربت که در خم عزت تست، که تشنه ایم و خجل و خمار،


یا رسول الله، پاسداشت حرمت نام تو نیاز ما و تشهد نماز ماست.  پس باز هم تو خود راهنمایمان باش تا از یاد نبریم که حمیت حراست از اینهمه زیبائی و لطف و قداست را، که از یاد تو می تراود، البته زیبائی و وقار و وزانت می باید، که توفیق انتساب به نام بلند تو را البته آداب دانی شرط است.

 

پیامبر مصلح

هادی قابل

 

میلاد با سعادت مصلح کل، خاتم النبیین (ص) و امام صادق(ع)، بر همه مسلمانان و بلکه همه تشنگان صلح ، مدارا و گفتگو، مبارک باد.

 

واژه اصلاح در اصطلاح سیاسی معادل (رفرم) در برابر (انقلاب) به کار می رود.دگرگونی هایی که در جامعه ها پدیدار می شود، گاه آرام و با آهنگ کند و روبنایی است که در این صورت به آن (رفرم یا اصلاح) گفته می شود. کسانی را که در پی چنین دگرگونی هایی هستند (رفرمیست) یا اصلاح طلب می نامند. در برابرانقلاب: یعنی دگرگونی بنیادی اجتماعی و ناگهانی و تند. کسانی که خواستار دگرگونی بنیادی و ناگهانی اند انقلابی نامیده می شوند.

 

اما اصلاح در فرهنگ دینی فراتر از اصلاح در فرهنگ سیاسی است. زیرا اصلاحات در فرهنگ دینی، گاه تدریجی  و روبنایی است و گاه بنیادی و ناگهانی است. به عبارت دیگر باید به زمینه های آن توجه کرد. اگر فساد وظلم در جایی بنیادی باشد ودر باور مردم ظلم پذیری جا خوش کرده باشد، اصلاح آن هم زیر بنایی و بنیادی خواهد بود. اما اگر روبنایی باشد اصلاح آن هم روبنایی خواهد بود. اصلاح درمفهوم اجتماعی، یعنی اصلاح ناهنجاری ها ی اجتماعی و اصلاح تباهی ها، ناروایی ها، فسادها و کژی ها و به هنجار درآوردن جامعه در عرصه باور و عمل.

 

در قرآن کریم اصلاح به این معنی بسیار آمده است.«ولاتفسدوا فی الارض بعد اصلاحها وادعوه خوفاً و طمعاً انّ رحمة اللّه قریب من المحسنین.اعراف، آیه 56»هرگز در زمین پس از اصلاح آن، به فساد و تباهی برنخیزید و خدا را در حالت ترس و امید بخوانید، البته رحمت خداوند به نیکوکاران نزدیک است.»

 

 همانطور که می بینیم در آیه شریفه اصلاح و افساد در برابر هم آمده است و به انسان ها هشدار داده که در برابر زمینه های مساعدی که در اثر تلاش پیامبران و به حقیقت پیوستن قانون های الهی برای اصلاح زمین و رشد و کمال انسان به وجود آمده است، به معارضه بر نخیزید و به فساد و تباهی نپردازید و حیات سالم و پرنشاط و پویای انسانی را با پیروی از هواهای نفسانی، به تباهی نکشانید.

 

امام باقر(ع) درپرسش از تفسیر آیه یاد شده فرمود:«انّ الارض کانت فاسدة فاصلحها اللّه عزّوجل بنبیّه (ص) فقال: و لاتفسدوا فی الارض بعد اصلاحها». زمین را فساد فرا گرفته بود، خداوند به وسیله پیامبرش آن را اصلاح کرد. سپس فرمود: در زمین پس از اصلاح آن فساد نکنید.»(1)

 

با نگاهی به جامعه های بشری و به ویژه جزیره العرب، در عصر پیدایش اسلام و بعثت آخرین پیامبر الهی(ص)، با این واقعیت رو برو می شویم که، جامعه های انسانی در آن زمان نیازمند اصلاحاتی اساسی و ساختاری  و بلکه انقلابی اجتماعی بودند.

 

مناسبات سیاسی بر پایه زور، شمشیر وقدرت استوار بود. مناسبات اقتصادی بر پایه ربا و استثمار و بهره کشی از ضعیفان و تهیدستان توسط سرمایه داران و مترفین استوار بود. فرهنگ و دانش در انحصار عده ای، آن هم خلاصه در شعر و ادبیات جاهلی برای گرم کردن بزم شراب و عیش و عشرت قرار گرفته بود. اخلاق مقوله ای فراموش شده و به دور از عرصه حیات اجتماعی بود. زن موجودی شوم، مزاحم، محکوم و نبودش بهتر از بودش تلقی می شد. هرگاه در خانه ای دختری زاده می شد، پدر را چنان خشم و نفرت فرا می گرفت که صورتش از غیظ کبود می شد و اندیشه اش رهایی هرچه سریعتر از این مولود شوم بود! او با دستان خود دخترک نگون بخت را در دل خاک زنده به گور می کرد تا مورد شماتت دیگران قرار نگیرد!

 

قتل، غارت، دزدی، تجاوز، ستم، شراب، مستی، ربا، تکبر، فخر فروشی، عصبیت، جهل، شمشیر وبت پرستی سکه رایج جامعه های آن روز بود.

 

در چنین هنگامه ای مردی به پا می خیزد و رسالت خود را فلاح و رستگاری انسان ها اعلام می دارد. مردی از متن مردم و از جنس خو دشان، مردی که از پیش از دعوتش به دین و آیین جدید، به صداقت، امانت، جوانمردی، عفت، و اخلاق شهره بوده است.

 

او منادی اصلاح جامعه است. مصلحی که با صبر و حوصله، تحمل بر اذیت و آزار، اهانت و تحقیر، می خواهد جامعه اش را از منجلابی که هر روز بیشتر در آن فرو می رود نجات دهد. او هرگز نمی خواهد برای این اصلاح دست به قبضه شمشیر ببرد و بازور، تهدید، اکراه و اجبار به تغییر ساختار جامعه دست بزند! او می خواهد اصلاحاتی فراگیر و همه جانبه بوجود آورد. هم در باورها و اعتقادات، هم در مناسبات سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و اخلاقی جامعه تغییر ایجاد کند. او می خواهد به جای زنده به گور کردن دختران، خم شود و دست دختر خودرا ببوسد و بگوید«فداها ابو ها= پدر به فدای دختر باد» این یک تحول است. تحولی فکری، فرهنگی، اخلاقی، اجتماعی و بنیادی. او و پیروانش سنگ را بر سر وصورت خود تحمل می کنند و لی حاضر نیستند به کسی آسیبی بزنند و از مواضع اصولی و اصلاحی خود هم یک قدم عقب نشینی نمی کنند. او زندگی در شعب ابی طالب و در محاصره شدید اقتصادی را تحمل می کند، اما از باور ها و اصول ارزشی تحول آفرین جامعه کوتاه نمی آید. به او پیشنهاد مال فراوان، دختران زیبا روی، سیادت و سروری جامعه را می دهند، تا بلکه بتوانند از این موج تحول و تغییر جلوگیری کنند؛ اما او پاسخش این است که:« اگر ماه را در یک دستم و خورشید را در دست دیگرم قرار دهید، برای یک لحظه هم از راهی که گزیده ام و از رسالت اصلاحی و رو شنگری خود دست بر نمی دارم.»

 

سیزده سال فرد به فرد، خانه به خانه، محله به محله، تبلیغ کرد، آموزش داد، آیات رحمت الهی را خواند، بشارت داد، انذار کرد، نیرو ساخت، جامعه خویش را اصلاح کرد و تحولی بزرگ در جزیره العرب به وجود آورد. تحولی که خیلی زود پا را از مرز های جزیره العرب بیرون گذاشت و به اطراف آن سرایت و سپس عالم گیر شد.

 

پس از سیزده سال رنج بعثت وپایه گذاری اصلاحات اساسی در جامعه، با هجرت به یثرب ( مدینه) حیات نوینی آغاز می شود. این هجرت، هجرت از جاهلیت و ساختار پوسیده جامعه، به حیاتی نوین و طیبه است. ده سال برای پیامبر(ص) فرصتی را پدید آورد تا سنگ بنای تمدنی را بگذارد که تا ده ها قرن پس از خود به حیات طیبه اش ادامه دهد.

 

امروز اسلام،(علیرغم همه پیرایه هایی که دشمنان دانا و دوستان نادانش بر آن می بندند) دین رحمت، مدارا، مهربانی، صلح و همزیستی است. سیره پیامبر گرامی و فرهنگ غنی آن هم چون گوهری بر تارک جامعه های بشری می درخشد. این حقیقت که اسلام در پی آزادی، آگاهی،عزت، امنیت، رفاه و سعادت انسان ها است، حقیقتی است که بسیاری از منصفان غیر مسلمان به آن اعتراف کرده اند.

 

رسالت آن روز پیامبر (ص)، امروز بر دوش همه مصلحان از امت و پیروانش می باشد؛ که نگذارند غبارجهل، خود خواهی، کج فهمی، کینه توزی و برداشت های نا صواب، بر چهره درخشان این دین رحمت بنشیند. امروز هم بشریت به اسلام و اصلاحات آن نیازمند است. اما مصلحانی فداکار و از خود گذشته می طلبد تا خودرا برای رسیدن انسان ها به فلاح و رستگاری فدا کنند؛ نه آن که دین و انسانیت را فدای هواها و هوس های خود کنند.

 

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------

1- کلینی, کافی, ج8, ص58./ علامه مجلسی, بحارالانوار، ج25، ص28./ تفسیرنورالثقلین, ج2، ص41.