ادیان الهی ( یا ادیان ابراهیمی) در خیلی از اصول و مبانی مشترك هستند، زیرا همه آنها منشأ واحدی داشته و به وجود آورندة آنها خداوند است . البته در برخی از مسایل اختلاف دارند كه اختلافات به خاطر رشد فكری انسان ها و شرایط زمان و مكان و برخی دیگر به جهت تحریف و آسیب های وارده بر ادیان پیشین پدید آمده است.

تحریف ادیان الهی و برداشت های غیر معقول و منطقی از آنها موجب شده است كه تصور شود بین ادیان الهی تقابل وجود دارد، حال آن كه ادیان الهی جملگی در یك مسیر هستند و دین بعدی ، كمال دین قبلی است.

در این جا به برخی از نكات و اصول مشترك ادیان الهی اشاره می شود:

1 ) خداباوری و توحید

همة ادیان الهی بر این نكته اشتراك دارند كه خدای واحد وجود دارد و او معبود و قابل پرستش است، گرچه در تفسیر صفات ثبوتی و سلبی او در بین ادیان الهی موجود اختلاف نظر وجود دارد در آیین یهود درباره خداوند آمده است:

1 - خداوند حاضر و ناظر است.

2 - خداوند یكتا است.

3 - خداوند جسم و شبیه كسی نیست.

4 - خداوند قدیم و ازلی است.

5 - هیچ كس را جز او نباید عبادت كرد.

6 - بر همه پیامبران سرور است.(1)

براساس اعتقاد به خداوند، یكی از رسالت حضرت موسی (ع) برقراری ارتباط مؤمنان با خدا بیان شده است. جان ناس می گوید: "بزرگ ترین عملی كه موسی انجام داد، برقراری ارتباط بین مؤمنان و خداوند بود . این ارتباط ، بنا به برخی روایات در طور سینا یا در جبل هورب و یا در دهنه خلیج عقبه و یا در جنوب بحرالمیت برقرار شده است".(2)

در دین مسیح نیز به این مطلب توجه شده است كه برای جهان یك خالق و آفریننده وجود دارد، گرچه پیروان آن اعتقاد به "تثلیث" دارند، ولی "اصل توحید" از عقاید و باورهای مسلّم آنان است. در این دین مردم به خداشناسی فراخوانده شده اند.

این مطلب كه (یكی از اصول و عقاید دین اسلام " اصل توحید" است).

همه پیروان ادیان را به خداپرستی دعوت نموده و "اصل توحید" را یكی از عوامل همگرایی و نقطه اشتراك همه ادیان ابراهیمی دانسته است: "بگو ای اهل كتاب ، بیایید به سوی سخنی كه میان ما و شما مشترك است، كه جز خداوند یگانه را نپرستیم، و چیزی را شریك او قرار ندهیم و بعضی از ما بعضی دیگر را غیر از خداوند یگانه به خدایی نپذیرند".(3)

این آیه صراحت دارد كه اعتقاد به خداوند از باورهای عمومی پیروان همه ادیان است ، ولی قرآن فراتر از آن همگان را دعوت می كند كه در تفسیر توحید نیز دقت شده و مردم كسی را شریك او قرار ندهند.(4)

2 - معاد باوری

یكی از نكات اشتراك ادیان الهی معاد باوری است، بدین معنا كه در ادیان الهی به این مطلب تصریح شده است كه پس از این عالم، جهان دیگر وجود دارد. البته پیروان ادیان در تفسیر و تعریف عالم پس از مرگ و چگونگی شكل گیری قیامت اختلاف دارند. همین طور در پرداختن به مسایل مربوط به قیامت نیز تفاوت وجود دارد. در دین مسیحیت مسایل مربوط به آخرت پر رنگ است، همان گونه كه در دین اسلام مسایل مربوط به قیامت بسیار مهم و بدان توجه خاصی شده است؛ ولی در دین یهود، مسایل مربوط به قیامت كم رنگ می باشد.(5)

در عین حال در این دین نیز به مسائلی در مورد قیامت برخورد می كنیم.

3 - نبوت عامه

اعتقاد به "نبوت عامه" از مسایل پذیرفته شده همة ادیان الهی است، یعنی پیامبرانی جهت برقراری عدالت و پیام رسانی خدا مبعوث شده اند. البته پیروان ادیان در نبوت خاصه و در این كه تعداد پیامبران چقدر است و كدام یك از آنان اولوالعزم هستند، اختلاف نظر دارند.

در برخی از روایات تعداد پیامبران 124 هزار ذكر شده است.(6) و در بعضی دیگر 8 هزار (7) كه چهار هزار از بنی اسرائیل و چهار هزار از غیر آنها بودند. در قرآن می خوانیم : "و لقد ارسلنا رسولا من قبلك منهم من قصصنا علیك و منهم من لم نقصص علیك؛(8) ما پیش از تو (پیامبر) رسولانی فرستادیم. سرگذشت گروهی از آنان را برای تو باز گو كردیم و گروهی را برای تو بازگو نكرده ایم".

اسامی پیامبرانی كه در آیات و روایات ذكر شده ، در آیین های یهود و مسیحیت نیز آمده است.

4-منجی بشریت در آینده (مهدویت عامه)

همه ادیان الهی در این كه مصلح كل خواهد آمد و جهانی را پر از ظلم و فساد شده ، پر از عدل خواهد نمود، اشتراك دارند، گرچه در این كه مصلح جهان كیست، دارای چه ویژگی هایی است ، نام او چیست و منسوب به كدام ملت است، اختلاف نظر دارند.(8)

در آیین یهود از شخص موعود سخنی به میان آمده ، گرچه یهودیان در این كه موعود كیست، اختلاف نظر دارند، چون یهودیان به حضرت مسیح ایمان نیاورده اند موعود آن ها (مسیح) هنوز ظهور نكرده است، ولی آن چه یهودیان در آن اتفاق نظر دارند، قیام شخصی در آخر زمان است كه كوكب افروز می باشد و روی زمین را به نور خود روشن می گرداند و یهودیان به انتضار او روزگار می گذارند.(10)

مسیحیان نیز در انتظار مصلح جهانی هستند و اگر چه باور دارند كه او حضرت مسیح (ع) است كه از آسمان نزول كرده و جهان را پر از عدل خواهد كرد.(11) در انجیل مرقس آمده است :"پس بیدار باشید، زیرا نمی دانید در چه وقت صاحب خانه می آید، در شام، یا نیمه شب، یا بانگ خروس، یا صبح! مبادا ناگهان آمده، شما را خفته یابد".(12)

یكی از مسایل بسیار مهمی كه در اسلام بدان پرداخته شده، ظهور مصلح جهانی است. ما شیعیان عقیده داریم كه او امام زمان(ع) است كه در آیات (13) و روایات (14) بدو اشاره شده است.

وی جهان را پر از عدل و داد خواهد نمود، همان گونه كه پر از ظلم شده است.(15) برخی از اندیشمندان اهل سنت نیز باور دارند كه مصلح موعود امام زمان(ع) است . ابن ابی الحدید می نویسد: "میان همه فرقه های مسلمان اتفاق قطعی است كه عمر دنیا به پایان نمی رسد مگر پس از ظهور مهدی " .(16)

1 - عبدالله مبلغی، تاریخ ادیان و مذاهب جهان، ج2، ص 590 - 591.

2 - همان، ص 591.

3 - آل عمران(3) آیه 62.

4 - تفسیرنمونه، ج2، ص 450.

5 - زین العابدین قربانی، به سوی جهان ابدی، ص 620 به بعد.

6 - بحارالانوار، ج11، ص 30.

7 - پیام قرآن، ج7، ص 360.

8 - مؤمن (40) ایه 78، پیام قرآن، ج7، ص 350.

9 - ابراهیم امینی ، دادگستر جهان، ص 76.

10 - ترجمه ملل و نحل، ج1، ص 312.

11 - فریده گل محمدی، همان، ص 109.

12 - انجیل مرقس، با اقتباس از رسالت جهانی حضرت مهدی، ص 109.

13 - قصص (28) ایه 5.

14 - بحارالانوار، ج51، ص 67 به بعد.

15 - همان، ص 225.

16 - منتخب الاثر، ص 11 به بعد.