نبوت و انبیا در دین یهود

آرزو ثنایی
خرداد 78

 

هارامبام سیزده اصل را به عنوان اصول اعتقادی یهودیان تدوین نموده كه از متن تورات مقدس انتخاب شده اند. اولین این اصول، ایمان به وحدانیت و یكتایی خدا و دومین آنها، اعتقاد به این موضوع است كه «خداوند نه جسم است و نه شباهتی به اجسام دارد».

با توجه به این اصول، خداوند كه بدون جسم مادی است برای انتقال اراده و خواست خود به بشر مادی، واسطه هایی را برمیگزیند. این واسطهها، انبیا هستند كه به علت شرایط خاص، از جانب پروردگار انتخاب میشوند.

هارامبام در كتابهای خود (شمونه پراكیم با 8 فصل، راهنمای گمگشتگان و میشنه تورا) شرایط انتخاب الهی را شرح میدهد. خداوند فردی عاقل، مستغنی، قدرتمند، دارای اراده قوی، صاحب صفات اخلاقی نیك و آرامش خاطر را به عنوان پیامبر برمیگزیند كه قدرت دورشدن از جسم و مادیات و نزدیكشدن به عالم معنوی را دارا است تا بتواند رسالتش را اجرا نماید. علاوه بر این شرایط، مهمترین اصل پیامبری، خواست و ارادة الهی است زیرا در تاریخ یهود افرادی چون (باروخ بن نِریا) شاگرد یرمیای دارای تمامی شرایط فوق بود ولی ارادة الهی بر نبی شدن آنها قرار نگرفت. در میشنا (پیرقه آووت)، عاقل، به انسانی گفته میشود كه از هر فردی نكتهای بیاموزد، مستغنی، انسانی است كه به قسمت خود راضی و قانع است و قدرتمند فردی است كه بر نفسانیات خود مسلط میباشد.

خداوند پیامبران و انبیای خود را از میان مردمی با سلامت جسمی و روحی كامل برمیگزیند زیرا فردی معیوب (جسمی یا روانی) معمولاً بیشتر درگیر نقص خود میباشد و نمیتواند كاملاً خود را وقف رسالت خود نماید. حتی اگر پیامبری از قبول رسالت خویش امتناع نماید (مانند امتناع حضرت مشه بارسالتش در ابتدا به علت تواضعش یا ابراز عدم شایستگی یرمیا یا یشعیا از جانب خودشان و ...)، هنگامی كه برانگیخته شود حتی اگر شخصاً تمایل به گفتن نداشته باشد، چنان سخن میگوید كه به نظر هارامبام در مورد حضرت مشه (حضرت موسی) انگار این صوتی از جانب الهی است كه حنجرة پیغمبر را انتخاب نموده تا پیام خداوند به گوش مردم برسد.

كلمة (ناوی) یا نبی را برخی از ریشة كلمهای در زبان اكدیان (نابئو) به معنی (فراخوانده شده) میدانند. در یونانی كلمة ناوی به معنی سخنگو از جانب فردی دیگر، نماینده و هوادار میباشد. در عبری نیز ریشة كلمة ناوی از (نیوْ) به معنی سخنگفتن است، در بحث انبیاء یهود برای نبی نامهای دیگری (مانند «خُوزه» یا «رُوئه» به معنی روشنبین، «ایش ها الوكیم» به معنی مرد خُدا به گاد-شوئل و ناتان) نیز داده شدهاست. از میان بنیاسرائیل 48 نبی و 7 نبیه برخاستهاند. البته تعداد بیشماری نیز مشغول رحمت الهی شدهاند و روح مقدسی به طور موقت بر آنها قرار گرفته است تا بتوانند در مورد خاصی پیغامآور خواست خُدا باشند اما فقط نام آن عدهای كه نبوتشان برای جامعه نفع بیشتری داشته است بهصورت مكتوب ذكر گردیدهاست. بعضی از انبیاء مانند 12 نبی آخرین (یوئل، عاموس، میكا، زخریا، حگی) در مقطع زمانی خاصی و فقط برای یك موضوع رسالت یافتهاند اما برخی مانند یشعیا نبی برای زمان آخرت و پایان جهان نیز نبوت آوردهاند.

چون خداوند هر انسانی را با خصوصیات خاصی آفریده است كه از دیگران متمایز باشد، انبیا نیز به علت وجود همین تمایزات و خصوصیات فردی، دارای درجة نبوی متفاوت به علت شرایط خاص جسمی و عقلی و تصوری میباشند. یك نبی با درجة نبوت بالا، به دلیل درك عقلی خود، كلام و ارادة الهی را بهطور روشن و بدون مفاهیم پیچیده درك میكند و انتقال میدهد (مانند نبوتهای حضرت مشه). ولی نبی دیگر با درجة پایینتر هوش و استعداد ذهنی، در رویای نبوی خود كلام خدا را با استعارههای مشكل كه گاه حتی تا امروز نیز مفهوم خاصی نپذیرفتهاند، درمییابد و منتقل میسازد.

نبوت تعدادی از انبیاء نیز منحصر و محدود به موضوع موجود در همان زمان میشده است.

استر و یونا در مورد اوضاع اجتماعی روز خود نبوت آوردهاند.

هر چند كه انبیاء همواره به علت تواضع خود، مورد احترام بیشتر مردم بودهاند و در مسائل اجتماعی و خانوادگی هم مورد اعتماد آنها قرار میگرفتهاند، ولی در تاریخ یهود به مواردی نیز بر میخوریم كه كلام نبی مورد مخالفت مردم گمراه آن زمان قرار گرفته است یا خود نبی مورد آزار و كملطفی قرار گرفته است.

هر چند كه معجزه نشانة پیامبری است ولی شرط لازم برای اعلام نبوت نبوده است. یك نبی راستین میتوانسته تنها با ادای نام الهی یا پیشگویی وقایع آینده با نشانههای مختلف از حوادث، رسالت خود را اعلام نماید. هر روز در سراسر جهان، ملخ ها به كشتزارها حمله میكنند، دریا جزر و مد دارد یا كسوف موجب تاریكی در روز میشود ولی نكتة اصلی و پنهان در معجزه آن است كه این اعمال، درست در زمان اعلام پیغمبر در همان لحظه كه مورد نیاز جامعه است انجام میشود. معجزه یعنی عملی خاص در زمانی خاص كه توسط پیامبر انجام گیرد. نبوت یك نبی، هدفدار و برای هشدار یا بشارت و با درنظرگرفتن مصالح جامعه میباشد. نبوتهای راستین و مثبت حتماً انجام میپذیرد و نبوتهای منفی یا پیشگویی مصایب و سختیها و معجزات به اعمال مردم آن جامعه بستگی خواهد داشت. یعنی اگر به علت كثر گناهان شهری مثل (یَوْنِه) خداوند تصمیم به نابودی آنجا بگیرد، مردم با توبه و اعمال نیك، میتوانند این حكم را برگردانند (همانطور كه چنین هم شد). اگر خداوند توسط نبی اعلام میدارد كه منجی برای برقراری عدالت در جهان خواهد فرستاد، این انسانها هستند كه باید زمینه را برای ظهور او آماده كنند.

هارامبام، همانطور كه در سیزده اصل خود آورده است نبوت حضرت مشه (موسی) را با دیگر انباء بنی اسراییل متفاوت میداند. این تفاوتها عبارتند از:

1) نبوت حضرت مشه بدون تغییر حالت جسمانی رایج در نبوت دیگر انباء بنی اسراییل بوده است.

2) نبوت حضرت مشه دائمی بوده در حالی كه انباء دیگر ممكن بود فقط در یك زمان خاص نبی باشند.

3) نبوت حضر مشه بدون واسطه و نشانههای مادی بوده در حالیكه انباء دیگر بنیاسرییل نیاز به استعاره و نشانه داشتهاند.

4) نبوت حضر مشه احتیاج به احضار او از جانب خدا در یك زمان خاص نداشته و حضرت مشه میتوانسته در هر زمان نیز با خداوند ارتباط داشته باشد.

یاد انبیاء یهود در عصر حاضر

یهودیان، هر هفته در سراسر جهان در روزهای شنبه، قسمتی از كتب انباء یا نوشتههای مقدس را پس از قرائت فصولی از تورا میخوانند. رسم خواندن هفطارا به زمان حكومت رومیان بتپرست برمیگردد كه مانع خواندن تورا توسط یهودیان میشدند و دانشمندان ما برای اینكه یهودیان در طی هفته با كلام خدا آشنا باشند قسمتهایی از كتب انباء را كه از نظر موضوعی با فصول تورات هماهنگی داشت را انتخاب كردند و این رسم هنوز پابرجاست. با خواندن كتب انبیاء، با ارادةالهی آشنا شویم و راهشان را تداوم بخشیم.

نگاهی به تقوی و تزكیه روح در دین یهود

رحمن دلرحیم
 خرداد  83

در تورات، سفر تثنیه، دواریم (فصل 10 آیه 12) چنین آمده است: «اكنون ای فرزند اسرائیل پروردگارت از تو چه می‏خواهد؟ مگر آن كه از او ترس داشته باشی و در راه او گام نهی، به او عشق ورزی و با تمامی دل و جان خدایت را پرستش نمایی».

در این زمینه «راشی» از بزرگترین مفسران تورات و كتب مقدس، با اشاره به جمله «مگر آن كه از او ترس داشته باشی» و با استناد بر جمله معروف در ادبیات یهود كه می‏گوید: «همه چیز در اختیار خداوند است جز ترس از خدا»، چنین نتیجه‏گیری می‏كند كه تنها خود انسان است كه می‏تواند موجب خیر یا شر باشد و گرچه انتخاب نیكی و بدی از جانب خدا در اختیار انسان قرار گرفته است، پروردگار عالم، انسان را راهنمایی فرموده تا در جهت صلاح و نیك‏بختی خویش، نیكی را برگزیند و با ترس از پروردگار از بدی دوری جوید.

همچنین هارامبام (موسی‏بن‏میمون) عالم و فیلسوف یهودی چنین می‏گوید: تورات به دو مورد به عنوان یك قاعده كلی در نیل به سعادت اشاره نموده است، اول تزكیه روح و دوم اصلاح جامعه.

در این نوشتار منظور از تقوی، پرهیزگاری و دست نگه داشتن از ارتكاب به خطاست. بدین معنی كه اوامر پروردگار را به جای آوریم و نواهی او را ترك نماییم و چنانچه طالب سعادت و نیل به تقوی هستیم، ترك نواهی ما را هر چه بیشتر به خدا نزدیك می‏گرداند، چرا كه تقوی مورد مدح و ثنای پروردگار بوده، سبب آمرزش گناهان و پذیرش اعمال نیك می‏گردد تا مقدمه رستگاری فراهم آید.

در اهمیت تقوی، دانشمندان یهود معتقدند كه پرهیزگاری از مراحلی است كه حتی منجر به كسب مقام نبوت می‏گردد، به طوری كه در همین زمینه در تلمود (كتاب میشنا) چنین آمده است:

«چابكی برای انسان پاكی را به همراه می‏آورد، طهارت و پاكی منجر به پرهیزگاری در انسان می‏گردد كه همین امر به وی قداست می‏بخشد، قداست آدمی را متواضع و فروتن می‏سازد، تواضع و فروتنی در انسان، ترس از ارتكاب به خطا را در دل او می‏پروراند و هراس از خطاكاری سبب پارسایی و پرهیزگاری می‏شود و در نهایت همین پارسایی و دینداری شخص را پذیرای روح‏قدسی (الهام الهی) می‏كند».

حضرت داوود در كتاب تهیلیم، مزامیر (فصل 15) اهمیت و مقام والای شخص خداترس را به گونه‏ای دیگر بیان نموده است. او ابتدا این سؤال را مطرح می‏نماید كه «چه اشخاصی مقرب درگاه پروردگارند؟» و سپس صفاتی چند را در این چنین اشخاصی برمی‏شمرد كه راستگویی، پرهیز از غیبت، روا نداشتن بدی به همسایه جزیی از آنهاست و سپس چنین می‏فرماید: «كسی مقرب درگاه الهی است كه شخص خداترس را احترام گذارد».

با توجه به آن چه گفته شد مشخص می‏گردد كه رستگاری انسان در گرو پرهیزگاری و تقوی است. اگر قلب انسان را به آینه و دستورات الهی را به آفتاب عالمتاب تشبیه نماییم، جایی كه در اثر هوی و هوس این آینه، تیره و تار شود هرگز نوری را انعكاس نخواهد داد و در جهت خلاف آن نیز این ارتباط صادق خواهد بود یعنی چنانچه در پرتو خداترسی و پرهیزكاری این آینه صیقل داده شود، آن گاه روشنایی خیره‏كننده آفتاب فرامین الهی در سطوح آن منعكس گردیده و روشنی‏بخش محیط خواهد بود. روشن است كه پیشرفت‏های علمی و صنعتی هرگز مشكلات عاطفی و معنوی انسان‏ها را حل ننموده و همیشه خلاء غفلت از خداشناسی در جنبه‏های گوناگون زندگی اجتماعی احساس می‏شود.

در پایان به مزامیر حضرت داوود آیه‏های 15- 12 از فصل 34 اشاره می‏شود: «.... ای فرزندان بیایید از من بشنوید تا خداترسی را به شما بیاموزم: كیست آن شخصی كه آرزومند زندگی و نیكی است؟ زبانت را از بدی و لبهایت را از سخنان فریب‏كارانه مصون نگاه‏دار، از بدی بپرهیز و به نیكی روی آور، طالب صلح باش و در پی آن بكوش ...».
 

«یهودیت قشری» و «یهودیت نبوی»

مهر 84
دكتر میترا مقبوله

نفرت و نابسامانی یا عشق و آبادانی؟

گروهی از دوستان ایرانی ما در لوس‏آنجلس نهادی به نام (همزیستی میان ادیان) با نقطه‏نظرهای خاص تشكیل داده‏اند كه مقاله حاضر بیان‏گر بینش آنها نسبت مسائل یهودیت است، درج این مقاله دلیل موافقت ما با همه نقطه‏نظرات دوستان نمی‏‎باشد.

***

در یكی از حكایت‏های عرفانی آمده است كه روزی دو دیوانه شدیداً با هم گلاویز شده و با مشت و كتك و بدوبیراه به جان هم افتاده بودند. دیوانه سومی به آنها نزدیك شد و علت دعوا را از آنها جویا شد. اولی با قیافه‏ای حق به جانب چنین ادعا كرد: «خداوند دیشب بر من ظاهر شد و به من اعلام نمود كه من تنها پیامبر برگزیده او هستم!» دیوانه دوم سخن اولی را با خشونت قطع كرد و گفت: «این مردك مزخرف می‏گوید! حق تعالی امكان ندارد چنین انتخابی بكند! همین دیشب خداوند بر من آشكار شد و به من اعلام نمود كه من پیامبر برگزیده او هستم!» دیوانه سومی سری جنبانید و با كمال اطمینان خاطر خطاب به آنها گفت:«هر دوی شما مزخرف می‏گویید! بنده دیشب به سراغ هیچكدام از شما نیامدم و هیچیك از شما را به پیامبری انتخاب نكردم!».

خودشیفتگی جنون‏‏آمیز قشریون مذهبی و طرز برداشت سطحی و تفرقه‏انگیزی كه از دین و مذهب و از مندرجات كتب مقدس دارند بی‏شباهت به توهمات و هذیان‏گویی سه دیوانه داستان فوق نیست. قشری‏گری مذهبی بدون شك ویران‏گرترین و كشنده‏ترین عامل بدبختی و جنگ و فلاكت در تاریخ بشریت می‏باشد.

مانند سایر اقوام جهان، بسیاری از ما یهودیان نیز شدیدا تحت تأثیر افكار قشریون یهود قرار داریم، و به ما چنین تلقین شده است كه مجبوریم میان «یهودیت تعصب‏گرای قشری» و «بی‏دینی و لامذهبی» یكی را انتخاب كنیم. اما حقیقت این است كه میراث زیبای یهودیت نبوی نیز از آن ماست و برای آن دسته از ما كه به معنویت عقل و خرد، عشق و عدالت، و آزادگی و روحانیت راستین علاقمند می‏باشیم، شاید بهترین انتخاب باشد. بسیاری از فلاسفه، دانشمندان، هنرمندان نابغه و پایه‏گذاران ادیان و ملت‏ها در راه هدف‏های سازنده خود از گنجینه معرفت یا عرفان یهود بهره‏مند گشته‏اند. وقت آن رسیده كه ما نیز بیدار شویم و گنجینه گرانبهای «یهودیت نبوی و عرفانی» را از توهمات «یهودیت قشری» بازشناسیم:

o یهودیت قشری شدیدا دچار قدرت‏طلبی و سلطه‏جویی و سلطه‏پذیری است و به خود اجازه می‏دهد كه عقاید مذهبی خود را به سایرین تحمیل كنند، و به توده مردم می‏آموزد كه كوركورانه از آنها پیروی كنند. در مقایسه، یهودیت نبوی در حالی كه احترام به پدر و مادر و ربای و مربی و اجرای میتصواهای، فرامین تورات را به فرد توصیه می‏كند، اما از تحمیل اراده در مورد مسائل مذهبی، و از تقلید و پیروی كوركورانه از اقتدارطلبی مذهبی رویگردان است. و به فرد می‏آموزد كه كلیه تلقینات و اعتقادات مذهبی را بیاموزد، و آن چه را كه مانع تعالی روحی بالاتر و تجلی عشق بیشتر در وجود اوست به دور بیافكند.

o یهودیت قشری از قوانین جنبی مذهبی مانند كشروت (رعایت اصول شرعی در تهیه مواد غذایی) و «گوشتین ماستین» بت می‏سازد و معنویت راستین و خلاقیت و سازندگی انسان‏ها را به پای این بت‏ها قربانی می‏كند. اما یهودیت عرفانی به قلب و روح كاشر (سلامت مذهبی) بسیار بیشتر اهمیت می‏دهد و مهمترین آموزش تورات را در یك قانون یعنی «همنوعت را مانند خودت دوست بدار» خلاصه می‏كند.

o یهودیت قشری با آزاداندیشی و با علم و دانش سر ستیز دارد و می‏كوشد كه از طریق اعمال زور، سانسور و تكفیر، و حتی با توسل به ارعاب و تهدیدهای جانی آزاداندیشان را ساكت كند. اما یهودیت راستین به آزادی اراده، آزادی اندیشه، و آزادی بیان انسان‏ها احترام كامل می‏گذارد و در كشف حقایق هستی با دانشمندان همكاری می‏كند.

o یهودیت قشری سخت دربند جداسازی و نفاق و كشمكش میان مرد و زن، اولیا و فرزندان، خویش و بیگانه می‏باشد، اما یهودیت راستین میان همه اضداد هماهنگی و صلح نهایی متصور است و عشق و محبت نسبت به همه ابنای بشر را توصیه می‏كند.

o یهودیت قشری داستان‏های تورات را به طور تحت‏‎اللفظی و خرافاتی تعبیر می‏كند، اما یهودیت نبوی و عرفانی درون‏نگر است و به معانی عمیق درونی و سمبولیك افسانه‏های زیبای تورات توجه دارد و به همین جهت با مفاهیم درونی افسانه‏های ادیان دیگر در انطباق و هماهنگی است. در اسپانیای قرن دوازدهم شالوده برخی از عظیم‏ترین پیشرفت‏های علمی و فلسفی و ادبی بشریت از طریق همكاری میان عرفای یهود و عارفان مسیحی و صوفیان مسلمان ریخته شد.

o یهودیت قشری شدیدا دچار خودشیفتگی است، یعنی این كه یهودی قشری كتاب مقدس خود را، قوم خود را، و افسانه‏های دینی خود را برترین و مخصوص به خود می‏پندارد، اما آن چه را كه متعلق به غیریهودیان است نمی‏داند و نمی‏شناسد. در مقابل، یهودیت راستین از هر نوع خودشیفتگی و خودپسندی رویگردان است، به كلیه ادیان احترام می‏گذارد و به انسان می‏آموزد كه میان یهودی و مسلمان و حبشه‏ای و هندی و غیره هیچ تفاوتی از نظر ارزشمندی در دیدگاه خداوند موجود نمی‏باشد.

نیست دین غیر محبت به بنی نوع بشر

مهربانیست كه سرلوح همه ادیانسـت

گر فقط مذهب و دین مظهر انسان شدنست

قوم موسی و محمد زچه سرگردانست؟

امید است كه شما نیز مانند همه آزاداندیشان و انسان‏دوستان تاریخ بشری به جای «مذهب قشری» و نفرت و نابسامانی، «مذهب راستین» و عشق و آبادانی را انتخاب كنید. سرنوشت یهودیت و آینده بشریت به این انتخاب شما وابسته است.

شهر خالی است زعشاق، بود كز طرفی مردی (یا زنی) از خویش برون آید و كاری بكند؟

ماشیح

منجی موعود در اعتقادات دینی یهود

«من با ایمان كامل، به آمدن ماشیح اعتقاد دارم و اگر چه او تأخیر كند، با این حال هر روز در انتظار او هستم كه بیاید»

(اصل دوازدهم از اصول سیزدهگانه ایمان یهود)

تورات مقدس كه مبنای اصول اساسی اعتقادات و اندیشه یهودیت است، در بخشهای نخستین خود پس از شرح چگونگی تكوین جهان هستی، خلقت انسان و ذكر تاریخ پیامبران اولیه، ظهور منجی موعود را به بشر نوید می دهد.

«انتظار»، جوهره اصلی یهودیت و موجب پویایی انسان در همه زمانهاست. انسان در جهانی كه خداوند آن را در نهایت كمال خلق كرده، رو به آینده ای دارد كه ظهور منجی موعود ( ماشیَح ) در آن، نشانه برقراری عدالت الهی است.

حضرت یعقوب در تورا چنین می فرماید:

«چوب (تنبیه) از یهودا و تركه تأدیب از نسلش دور نخواهد شد، تا منجی جهان از او ظهور كند و ملتها از او اطاعت كنند.»

و این اعتقاد در تمام متون مذهبی یهودیان استمرار می یابد.

افزون بر آن، اندیشه نجات یافتن و انتظار برای منجی موعود كه خواهد آمد و نظامی منطبق با قوانین الهی و آسمانی برقرار خواهد كرد، یكی از مهمترین بخشهای اعتقادی و مشترك در ادیان توحیدی است.

هر چند بیان ویژگیهای این موعود و آنكه چه هنگام و در كجا ظهور خواهد كرد، در همه ادیان یكسان نیست؛ آنچه در این اندیشه مشترك است اینكه او نجات دهنده ای از خاندان نبوت خواهد بود و این منجی به خوی پسندیده، تقوی، دانش و همه صفات نیكو آراسته و از بدیها و زشتیها مُبَراست.

یكی از پایه های اساسی و اصول مهم آیین یهود، ایمان به ظهور ماشیح و دوره نجات یا گِئولاست. طبق نظر هارامبام، هر فرد (یهودی)كه به ماشیح اعتقاد نداشته باشد یا چشم به راه آمدن او نباشد، منكِر سخنان حضرت موسی و دیگر انبیای بنی اسرائیل است؛ زیرا همان طور كه ذكر خواهد شد، موضوع ماشیح پیاپی در متون مقدس عنوان گشته است.

در مقاطعی كه آزار، شكنجه، رنج و مشقت یهودیان توسط مشركان به سبب اعتقادات مذهبی و توحیدی آنها به اوج خود می رسید، ایمان به ماشیح و گئولا (نجات) بود كه جرقه های امید را روشن نگاه داشته و باعث می شد تا یهودیان، بدترین و هولناكترین مصیبتهای تاریخ را تحمل كنند و به انتظار روز قضاوت ا.لهی باشند. روزی كه حق بر ناحق پیروز شده و صلح و صفا، برادری و صمیمیت بر جهان حاكم شود و «تمامیزمین از دانش ا.لهی مملو گردد» و « تمامیانسانها نام خد.ا را خوانده و او را یكسان عبادت خواهند كرد».

بخشی از وقایع عصر گِئولا (نجات نهایی)

1- احیای سنتهای اولیه عبادت یهود

اساس عبادت یهود بر تقدیم قربانیها قرارگرفته است كه امروزه این عبادات با خواندن تفیلا (نماز) جایگزین شدهاند. با ظهور ماشیح، آن مراسم دوباره اِحیا خواهند شد.

2- پایان بدی و گناه

« خد.اوند صاحب قدرت میفرماید : در آن روز (نجات)، من اسامی بتها را از زمین منقطع خواهم كرد و آنها دیگر یادآوری نخواهند شد»4

3- درك ا.لهیت و آگاهی واقعی از وجود خد.اوند

« زمین از دانش ا.لهی مملو خواهد شد، همانند آبهایی كه دریا را میپوشانند»5

« خد.اوند میفرماید : پس از آن ایام، دانش خود را در نهاد آنها گذارده و تعالیم خود را بر قلب آنها خواهم نوشت... (به گونهای كه) دیگر كسی همنوعش را تعلیم نخواهد داد و كسی برادرش را درس نخواهد داد كه: «خد.ا را بشناسید»، زیرا همه (انسانها) مرا خواهند شناخت از كوچكترین تا بزرگترین آنها»6 .

4- پرستش و ستایش جهانی خد.اوند

« خد.اوند بر تمامیزمین پادشاه خواهد بود. در آن روز، خد.اوند یكتا و نامش یكتا خواهد بود»

5- همزیستی مسالمتآمیز و صلح جهانی

« آنها شمشیرهای خود را شكسته و به گاوآهن (تبدیل خواهند كرد) و نیزههای خود را به قیچیهای شاخهزنی (مبدل میكنند). ملتی بر ملت دیگر شمشیر نخواهد كشید و دیگر جنگ نخواهند آموخت»8

ماهیت ماشیح

1- ماشیح: بشر خاكی

طبق آنچه در متون مذهبی یهود آمده است، موضوع ماشیح و گئولا (نجاتنهایی) از جمله اهداف اولیه آفرینش جهان است كه آن اشارهای به موضوع ماشیح و روح اوست. اما از نظر فیزیكی و جسمانی، «ماشیح، انسانی است خاكی از اولاد بشر كه به گونه عادی متولد شده است». اصل و نسب او به حضرات داوود و سلیمان میرسد. از دیگر نشانههای وی این است كه صداقت و پارسایی او از آغاز تولد به بعد، مدام در حال افزایش بوده و به سبب فضیلت و اعمال شایسته خود، به عالیترین و والاترین درجات تكامل روحانی دست خواهد یافت.

2- ماشیح در هر دوره

امكان آمدن ماشیح در هر دوره وجود دارد؛ اما نه به این معنی كه او در وقت مناسب برای ظهور از آسمانها پایین آمده و در زمین ظاهر خواهد شد. بلكه او همیشه روی زمین است، بشری خاكی با پایه و مقام بسیار مقدس و روحانی (صدیق) كه در هر دوره وجود داشته و حاضر و ناظر است. «در هر دوره، فرزندی از خاندان یهودا به دنیا میآید كه برای مقام ماشیح، برازنده است». روزی كه زمان گئولا (نجات نهایی) فرا رسد، نشامای (روح) مخصوص و از قبل آمادة ماشیح، پایین آمده و به آن فردِ «صدیق» اهدا خواهد شد.

یكی از علمای یهود9 این موضوع را چنین توضیح میدهد:

«مُشه (حضرت موسی) منجی اول بنیاسرائیل به هشتاد سالگی رسید و هنوز از اینكه بنیاسرائیل را نجات خواهد داد، آگاهی نداشت و آن را احساس نمیكرد. حتی هنگامیكه خد.اوند به او گفت: « بیا و من تو را به نزد فرعون میفرستم...»، او در ابتدا از این امر سرباز زد و حاضر به قبول این مأموریت نشد. دربارة شائول (اولین حاكم بنیاسرائیل) نیز مشاهده شد كه روح مقدسی را كه قبلاً در وجود خود اصلا احساس نكرده بود، پس از اینكه به نام پادشاه، او را مسح كردند، بر او واقع شد. همین قضیه دربارة منجی نهایی (ماشیح) نیز صدق میكند.

3- شخصیت و صفات خاص ماشیح

«روح خد.اوند بر او خواهد آمد، روح عقل و فهم، روح تدبیر و توانایی، روح دانش و ترس ا.لهی. و او با ترس ا.لهی الهام میگیرد، با دید چشمانش قضاوت نخواهد كرد و با شنیدة گوشهایش فتوا نخواهد داد. تهیدستان را با عدالت داوری كرده و برای افتادگان زمین، با تساوی حقوق تصمیم خواهد گرفت، و (ظالمان) زمین را با عصای (سخن) دهان خود میكوبد و شریران را با نَفَسِ (نسیم) لبهای خود از بین خواهد برد».

برابر عقیدة هارامبام (موسی بن میمون):

«عقل و دانش وی از حضرت سلیمان نیز بیشتر خواهد بود. او از پدران قوم یهود (ابراهیم، اسحق و یعقوب) و نیز از همة انبیای بنیاسرائیل كه پس از حضرت موسی برانگیخته شدند، از نظر درجه نبوت بلندمرتبهتر خواهد بود».

تاریخ ظهور ماشیح

تاریخ واقعی آمدن ماشیح، رازی است كه از بشر خاكی پوشیده مانده است. در كتاب یشعیای نبی چنین آمده است:

«من خد.ایی هستم كه ( نجات را) در زمان خودش، تسریع خواهم كرد»

در این پاسوق (آیة تورات)، دو مفهومِ در ظاهر متضاد بیان شده است:

1- در زمان خودش : این زمان موعود بدون قید و شرط است؛ یعنی این وقت از ابتدای آفرینش تعیین گشته و ربطی به لیاقت و شایستگی مردم هر دوره نخواهد داشت.

2- آن را تسریع خواهم كرد: یعنی نجات نهایی و ظهور ماشیح ممكن است كه زودتر از زمان تعیین شدة فوق، واقع شود.

در تلمود، این قضیه چنین تعبیر شده است كه اگر مردم هر دوره از خود آمادگی و شایستگی لازم را نشان دهند، ظهور ماشیح تسریع شده و در زمان آنها واقع خواهد شد و در غیر آن، در وقت مناسبی كه از ابتدای آفرینش در نظر گرفته شده است، او به هر حال خواهد آمد.

در مزامیر داوود چنین آمده است: «امروز (خواهد آمد)، اگر به ندای او گوش دهید»

تسریع در ظهور ماشیح:

علمای یهود، برای تسریع ظهور ماشیح و نجات نهایی، انجام دادن فرمانهای دینی ویژهای را به این شرح توصیه كردهاند:

1- تِشووا (توبه)

طبق عقیدة یشعیای نبی، صبح آزادی و نجات در حضور خد.اوند دمیده شده و ماشیح آمادة ظهور است، و در پاسخ این سؤال كه او چه وقت میآید، خد.اوند میفرماید: هر گاه او را طلب كنید! و آن چیست كه مانع نجات میشود؟ نبودن توبه و تشووا ! پس «بازگشته و بیایید».

بنابراین، بهترین و سادهترین روش برای آمدن ماشیح، پشیمانی ساده و خالصانه، تأثر به سبب خلافهای گذشته و تصمیمی قاطع برای بهبود در رفتار آینده است كه این، توبهای كامل به شمار میآید.

2- شبات (مراسم روز مقدس شنبه)

در تلمود آمده است كه یكی از راههای تسریع ظهور ماشیح، رعایت دقیق و كامل قوانین روز شنبه (تعطیل و عبادت آن روز) است. زیرا رعایت آن، یكی از نشانههای ایمان یك فرد یهودی به احكام تورا است.

3- مطالعه تورا و علوم دینی

جملة معروفی در تلمود به این مضمون ذكر شده است:

«مطالعه و فراگیری تورا و شریعت ا.لهی، همارزش اجرای تمام فرایض دینی است»

به همین دلیل است كه اهمیت دادن افراد به علوم ا.لهی و اختصاص اوقات روزانه و هفتگی به فراگیری آن، موجبات تسریع ظهور را فراهم میسازد.

4- صِداقا (صدقه)

گفته شده است كه ترحم انسانها بر فقرا و مستمندان، به طور متقابل، موجب برانگیخته شدن ترحم آسمانی (از جانب خد.اوند) شده و در نتیجه، آمدن ماشیح و فرارسیدن ایام نجات تسریع میشود.

5- اتحاد و دوستی افراد جامعه

در تلمود آمده است كه در زمان آبادی معبد دوم بتهمیقداش، با آنكه مردم تشریفات و مراسم مذهبی را در حد كمال اجرا میكردند، نفاق و دشمنیِ بیجهت و بیاساس بین آنها، باعث ویرانی معبد و پراكندگی و بروز مصیبت برای آنان شد كه رفع این مسأله، موجب فرا رسیدن نجات و سعادت نهایی میشود. حضرت یعقوب پیش از درگذشت خود به فرزندانش چنین گفت: «جمع شوید تا آنچه در آخر ایام برای شما اتفاق خواهد افتاد، به آگاهی شما برسانم، جمع شوید و بشنوید...»

او ضمن بر حذر داشتن فرزندان خود از هرگونه اختلاف و دودستگی، این پیام را اعلام كرد:

«گر چه معلوم نیست كه روز نهاییِ قضاوت ا.لهی چه موقع خواهد بود، ولی من به شما میگویم كه هرگاه شما گرد هم آمده و با هم متحد و یكدل شوید، نجات خواهید یافت».

مقدمه‌‌ای بر شناخت فلسفه

منبع : انجمن كلیمیان تهران

برخی از علمای یهود (مانند هارامبام) دیدگاههای برجسته فلسفی داشته اند و آگاهی از اندیشه های آنان می‌ تواند تصویر روشنی از عالم خلقت به‌‌دست دهد. اما پیش از بررسی هرگونه دیدگاه فلسفی، باید مفهوم فلسفه روشن شود.

***

واژه «فلسفه» ریشه یونانی دارد كه مُعَرَّب كلمه «فیلُوسُوفیا» و به معنی دوستدار دانایی است. در زبان عبری، این لفظ به شكل یونانی آن به كار می رود.

فیثاغورث، اندیشمند و ریاضیدان بزرگ یونان، نخستین كسی بود كه خود را «فیلوسوفوس»؛ یعنی، دوستدار دانایی خواند. رفته رفته كلمه فیلوسوفوس (فیلسوف) به مفهوم دانشمند ارتقا پیدا كرد و كلمه فلسفه نیز با دانشْ مرادف شد.

انسان پیوسته می كوشد تا با بهره‌‌جویی از عقل خود به راز و رمز امور دست یابد و گره های ناگشوده را از رشته حوادث، پدیده های طبیعی، اجتماعی، تاریخی و... بگشاید و از عمق حقایق آنها سر درآورد. «فلسفه»، صورت خاصی از این تكاپوی پایان ناپذیر عقلانی است.

فلسفه و علوم تجربی:

دانشمندان علوم تجربی، در پی آن هستند كه از راه شناخت عناصر مادی و پدیده های طبیعی و با انجام دادن مشاهدات و آزمایشها به قوانین طبیعت دست پیدا كنند. این دانشمندان برای رسیدن به اهداف خود به فرضیه ها و اصول اولیه‌ ای تكیه دارند، مانند اینكه:

1-  طبیعت را قابل شناخت می‌ دانند و اشیا یا پدیده هایی چون فلزات، گیاهان، واكنشهای شیمیایی، اشعه رادیواكتیو و عمل سلولهای زنده را اموری واقعی و قابل بررسی می پندارند.

2-  آزمایش و تجربه را روشی مطمئن برای كشف اسرار طبیعت می دانند.

3-  مفهوم قانون علمی‌،‌آن است كه یك آزمایش در شرایط یكسان همواره نتایج مشابه را بدست دهد.

4-  تمام پژوهشهای علمی در پرتوِ قاعده مهم «علّیت» معنا پیدا می كند. علیت می گوید كه امكان ندارد حادثه ای در این جهان، بی علت اتفاق افتد و یا موجودی، خود به خود و بدون دخالت یك عامل دیگر پدید آید.

اكنون باید پرسید كه خود این اصول به كدام دانش تعلق دارند؟

علوم تجربی به این اصول متكی است، در حالی كه آنها در خود علوم تجربی قابل پژوهش نیستند.

برای دانستن اینكه «چرا طبیعت، قابل شناخت است؟» یا «چرا با اینكه حواس خطا می كنند باز می‌ توان به آنها اعتماد كرد؟» و «چرا هر پدیده محتاج عـلت است؟» به ناچار باید گام در قلمروِ دانش جدیدی نهاد تا برای این پرسشها پاسخی پیدا شود.

این قلمرو، همان قلمرو فلسفه است و این فلسفه است كه می تواند عهده دار تحقیق در مبانی، اصول و تكیه گاههای علوم باشد و برای آن، شالوده های مطمئنی ایجاد كند.

فلسفه و علوم انسانی

فلسفه به گونه ای كه درباره علوم طبیعی و تجربی ذكر شد، در حوزه علوم انسانی نیز مطرح است و در مباحثی مانند روانشناسی، جامعه‌‌شناسی، سیاست، اخلاق، هنر و حقوق تأثیرگذار است.

 فلسفه اولی یا ما‌‌بعد‌‌الطبیعه

یكی از مهمترین بخشهای علم فلسفه، فلسفه اولی یا ما‌‌بعد‌‌الطبیعه است كه از جمله مسائل مطرح در آن می توان موارد زیر را نام برد:

1-  ماهیت وجود و هستی:
همان گونه كه گفته شد، علوم طبیعی معمولاً درباره قوانین جاری بین مواد و پدیده های عالم بحث می كنند؛ اما فلسفه اولی به این موضوع می پردازد كه آیا «بودن»، «وجود داشتن» و «هستی داشتن» خود، احكام و قواعدی ندارد؟ و آیا هستی ثابت است یا متغیر؟

2-  بحث علت و معلول :
در این مبحث، منشاء و شناخت رابطه علیت مطرح می شود.

3-  وحدت و كثرت : در میان موجودات عالم، هم كثرت دیده می‌ شود و هم وحدت. اگر كثرت در كار نبود، اصولاً نمی‌ توانستیم اشیا را از یكدیگر تمیز دهیم و اگر وحدت در كار نبود، هرگز نمی توانستیم میان اشیا همانندی و مشابهت بگذاریم و آنها را برپایه همانندی هایشان دسته بندی كرده، بر هر دسته نام واحد و یكسانی بدهیم.

فلسفه دینی

همان گونه كه قوانین علمی در بهبود زندگی روزمره به كار گرفته می‌ شوند، احكام شرعی نیز برای ارتقای زندگی مادی، معنوی و روحانی انسانها به كار می روند و اجرای آنها تقریباً همانند اجرای قوانین علمی، نتایجی مشخص بر انسان و جامعه می گذارد. در فلسفه دین با بررسی و تعقل در مفاهیم كتاب آسمانی و آموزه های انبیا و علمای دینی سعی می شود تا به پرسشها و ابهامات بنیادینی كه در حوزه مذهب وجود دارد، پاسخ داده شود.

مسائلی مانند شناخت خداوند، علت و هدف از آفرینش جهان، علت گرایش به بدی و خوبی، علت رنج و محنت برخی از مومنان و نیكوكاران در برابر لذت و رفاه بعضی از ظالمان و كافران، نتیجه اعمال انسان یا بررسی دلیل و پایه برخی احكام دینی در حوزه فلسفه دین قرار می گیرند.

در این زمینه، ذكر نكاتی ضروری به نظر می رسد:

1-   اعتقاد به الهی بودن كتاب آسمانی و احكام شرع (حتی اگر علمای دینی آن را بیان كرده باشند) ایجاب می كند كه همه فرمانها، حتی بدون درك دلیل و فلسفه آنها اجرا شوند؛ همان گونه كه بسیاری از قوانین روزمره علمی‌‌ را مردم بدون دانستن دلیل و سرچشمه آن اجرا می كنند. به عبارت دیگر، آنچه جزء واجبات و ضروریات دین است، رعایت احكام شرع است؛ اما ورود به حوزه فلسفه و آگاهی از همه ریشه ها و دلایل شرعی از واجبات به شمار نمی رود.

2-   فلسفه دین، حوزه ای بسیار گسترده و نامحدود دارد و با اینكه پایه اش بر متون ثابت دینی استوار است، بخش عمده آن وابسته به نظریات و نحوه نگرش هر دانشمند فلسفی است. نیز در موارد بسیاری ممكن است درباره موضوعی واحد، مباحثی متفاوت و گاه متناقض با یكدیگر عنوان شوند كه البته همه آنها برای رفع ابهام و جهل نسبت به كلام الهی به شمار می‌ روند و به قصد نزدیكتر ساختن انسانها به خالقشان مطرح می شوند. به هر حال، همان گونه كه در بند پیش گفته شد، آنچه ثابت و واجب است، حكم دینی است و فلسفه دین، تـلاشی ذهنی شامل برخورد نظریات متنوع برای شكوفا شدن و پویایی فكر انسان و حركت او به سوی منبع آفرینش محسوب می شود.

هدف آفرینش از دیدگاه تورات

زندگی انسانها در جهان مادی:

در طول تاریخ، همواره پرسشهایی برای انسان مطرح بوده است :

این جهان چگونه ایجاد شده است؟

آیا آفریننده ای دارد؟ او كیست و چرا این جهان را آفریده است؟

تورا با اولین پاسوق (آیه) خود، پاسخ به دو پرسش نخست را آغاز می كند:

«خداوند در ابتدا آسمانها و زمین را آفرید».

به این ترتیب، تورا صریحاً اعلام می دارد كه جهان، آفریده خدا است و مراحل آفرینش اولیه آن را كه همه با اراده خدا و كلام او انجام شده اند، در همان پاسوقهای نخست توضیح می دهد.

به نمونه ای از این مراحل توجه كنید:

«خداوند فرمود نور باشد، نور به وجود آمد».

«خداوند فرمود زمین، گیاه و سبزه برویاند...، چنین شد».

«خداوند فرمود زمین موجود جاندار ایجاد كند...، چنین شد».

درباره ماهیت «ذات خداوند»، تورا از یك سو اعلام می دارد كه انسان قدرت فهم و آگاهی كامل آن را ندارد و از سوی دیگر با ذكر وقایع تاریخی، معجزات الهی و گفتار خداوند، گوشه هایی از صفات او را به انسان می نمایاند.

اكنون مهمترین پرسش درباره سرنوشت انسان، هدف و عاقبت آفرینش اوست. درمورد وظیفه انسان، خداوند در آغاز خلقت وی چنین می فرماید:

«خداوند، آنها (آدم و حوا) را بركت نمود و به ایشان فرمود: بارور و زیاد شوید و زمین را پر كرده و آن را تسخیر كنید و بر ماهیهای دریا و پرندگان آسمان و بر تمام جاندارانی كه بر سطح زمین می جنبند، فرمانروایی كنید».

برابر این پاسوق، خدا انسان را آفریده است تا وی با استفاده از استعدادها و تلاشهایش بتواند بر تمام مخلوقات تسلط یافته و از نعمات این جهان، به طور مشروع استفاده كند. البته، این تنها یك جنبه زندگی انسان و آن هم از دید مادی است.

هدف روحانی او كه بخش مهمتری را تشكیل می دهد، شناخت خدا، پیروی از كلام و دستورهای او و در نهایت، تكامل معنوی است. همان گونه كه خداوند می فرماید:

«از خدای خالقتان پیروی كنید و از او خوف (همراه با احترام) داشته باشید و فرمانهایش را مراعات كنید و كلامش را بشنوید، وی را عبادت كنید و به او بپیوندید».

بنابراین ملاحظه می شود كه خداوند در تورا وظیفه روحانی انسان را در این جهان مشخص كرده و هدف از آفرینش او را «پیوند و الحاق به خالق» عنوان فرموده است.

روشن است كه «الحاق به خالق»، مربوط به روح انسان و جهان آخرت است؛ زیرا جسم انسان پس از مرگ متلاشی شده و از بین می رود.

اكنون این پرسش مطرح می شود كه اگر هدف روحانی، پیوند و الحاق به خالق متبارك است، چرا پروردگار این جهان را خلق كرد تا روح انسان در آن به كمال برسد و پس از مرگ جسمانی در جوار ذات الهی قرار گیرد؟ اگر خدا دارای چنان قدرتی است كه توانسته این جهان عظیم را خلق كند، پس چرا (روح) انسان را از همان ابتدا - و بدون واسطه چنین جهانی - در كنار وجود مقدس خود قرار نمی دهد؟ چرا انسان باید پس از پیمودن مسیر دشوار زندگی، نزد خالق خود بازگردد؟

عرفای یهود، این مسأله را با اتكا به تعالیم «قَبالا» در «كتاب زُوهَر» چنین توضیح می دهند:

در نظر بگیرید كه برای مدتی در خانه یكی از دوستان صمیمی‌‌خود میهمان هستید. او با گشاده رویی و مهربانی بسیار، همه نیازهای شما را از نظر خوراك، پوشاك، محل خواب، تفریح و... فراهم می كند، بی آنكه هیچ گونه چشمداشت مادی یا توقع و انتظار جبران این میهمان نوازی را از سوی شما داشته باشد.

شما نیز بدون هیچ مشكل و نگرانی در نهایت آسایش و رفاه، نزد او زندگی می كنید؛ اما یك موضوع رنجتان می دهد و آن، ابراز قدرشناسی و سپاس به حضور این دوست مهربان است.

شما هربار كه سر سفره آن دوست می نشینید، با آنكه او داوطلبانه شما را به خانه  خود دعوت كرده و از لحاظ مادی نیز بسیار ثروتمند است، كمی شرم و خجالت در خود احساس می كنید، زیرا هیچ سهمی در این میان نداشته یا حتی هدیه ای با خود به آن خانه نبرده اید.

به طور قطع، شما قادر نخواهید بود كه خوبیهای وی را به طور كامل جبران كنید؛ اما برای نشان دادن محبت متقابل خودتان به او مایل هستید كه دست كم در انجام دادن بعضی از امور منزل به دوست خود یاری رسانید. مثلاً برای ناهار سفره را شما پهن كرده، پس از صرف غذا ظروف را جمع كنید، نان یك وعده از غذا را شما خریداری كنید یا... .

هدف خداوند از آفرینش روح یا نِشاما آن بود كه آفریده هایش را از خوبیهای خود بهره مند سازد؛ اما اگر روح انسان بدون هیچ تلاش و زحمتی از ابتدا به طور مستقیم در معرض فیض و خوبیهای بی پایان پروردگار قرار می گرفت، همانند آن میهمان مورد بحث در مثال ذكر شده، به علت شرم، خجلت و مِنَتّی كه در خود احساس می‌ كرد، نمی توانست به طور كامل از نور و رحمت الهی لذت ببرد. لذا می بایست كه آن روح (نشاما) در لباس مادیِ جسم و تن آدمی به این جهان وارد شود و مدت زمانی را در آزمایشهای گوناگون و گاه سخت و دشوار بگذراند تا با كوشش و زحمت، وفاداری خود را به خداوند و آفریدگار خود نشان دهد و پس از آن با فرا رسیدن مرگ جسمانی و در صورت موفقیت در آزمونهای متفاوت زندگی، بتواند با افتخار بر سر سفره فیض الهی بنشیند و با لذت كامل و بدون خجلت، از آن بهره مند شود.

به عبارت دیگر، می توان این جهان مادی را همانند جلسه امتحانی تصور كرد كه روح انسان برای رسیدن به والاترین درجه حیات در جهان آخرت باید از این آزمون، سربلند بیرون آید.

پس هدف از آفرینش این جهان، آزمودن روح (نشاما) در قالب جسم مادی است كه غرایز جسمی‌‌ از درون، و وقایع زندگی از بیرون، وی را در فشار قرار می دهند و او موظف است با مهار كردن و هدایت نفس و آرزوهای خود و نشان دادن واكنشهای مناسب در برابر خوشیها و سختیهای زندگی، بیشترین امتیاز معنوی را برای زندگی آینده خود (در جهان آخرت) كسب كند.

رنج صادقان و رفاه شریران

در بخش قبل، دنیای مادی به یك جلسه امتحان تشبیه شد. شركت‌‌كنندگان آن، همان نشاماهای (ارواح) انسانها در كالبد جسمانی هستند و برگزار كننده آزمون، خداوند است.

زمان امتحان تقریباً از سن تكلیف شرعی آغاز می‌ شود و در لحظه مرگ پایان می یابد كه هدفش كسب بیشترین امتیاز از راه پشت سر گذاردن موانع، مشكلات درونی و بیرونی جسم، شناخت خداوند و برآورده ساختن رضایت اوست. راهنما و دستور برگزاری صحیح آزمون و موفقیت در آن نیز تعالیم و احكام دینی است.

هر چند كه پاداش این امتیازها، كسب بالاترین درجه حیات در جهان آخرت و در جوار ذات اقدس الهی است، خداوند در تورا پاداش اولیه رعایت احكام دینی و مهار غرایز شیطانی را به صورت سلامت، رفاه و سعادت دنیوی اعلام می دارد و دوری، تمرّد و نافرمانی از كلام پروردگار را سزاوار بیماری، قحطی و دیگر مصایب زندگی عنوان می كند.

در حقیقت، رفاه و سلامت مادی تسهیلاتی هستند كه به برگزاری بهتر این آزمون كمك می كنند و بیماری و عذابهای این دنیا، شرایط آن را سخت تر می سازند.

ولی با وجود این وعده تورا، گاه خلاف آن در زندگی افراد دیده می شود. به این صورت كه برخی از افراد درستكار، صادق و مؤمن به شریعت خداوند، زندگی خود را در سختی و رنج می گذرانند و از رفاه و آسایش یا حتی سلامتی بهره‌ ای ندارند و در مقابل، گروهی از شریران یا ظالمان همچنان به شرارت خود ادامه می دهند؛ اما از ثروت، سلامتی و بهترین نعمتها برخوردارند و در ظاهر، هیچ مانعی در برابر آنها قرار نمی گیرد. در توجیه این موضوع، نكات زیر را می توان برشمرد:

1- عدم آگاهی كامل انسان از حكمت و هدف خداوند :

خدا در تورا با زبان ساده انسانی سخن می گوید، ولی به معنای آن نیست كه رفتار و حكمت پروردگار مانند انسان است. چه بسا كه در پشت تمام این صحنه های به ظاهر ناعادلانه یا باور نكردنی، هدف و نیتی غیر قابل تصور برای عقل ناقص انسانی نهفته باشد.

توجه كنید كه انسان در مدتی كمتر از صد سال در این دنیا حضور می یابد، در حالی كه عمر جهان، صدها برابر عمر انسان است و خداوند، كل جهان را از ابتدای آفرینش تا انتهای عمر آن یكباره می نگرد و درباره آن تصمیم می‌ گیرد.

2- مفهوم واقعی صدیق و شریر در نظر خداوند

انسانها قادر هستند كه اعمال ظاهری همنوعان خود و تنها بخشی از آن را مشاهده و بررسی كنند و از درك افكار و نیتهای درونی یا اعمال پنهانی و شخصی دیگران ناتوان هستند. پس داوری انسانی درباره صادق یا شریر بودن نیز نمی تواند كامل باشد و فقط خداوند است كه می تواند تشخیص دهد كدام یك از انسانها واقعاً صادق و عادل و كدام یك واقعاً شریر و گناهكار هستند.

3- آزمایش انسانها

یكی دیگر از دلایل رنج برخی از صادقان و رفاه گروهی از ظالمان، آزمایش خود آنها و دیگر انسانهای جهان است. همان گونه كه ذكر شد، هدف آفرینش، آزمودن انسان است و این رنج و رفاه نیز بخشی از آن آزمایش است. اگر تمام انسانهای شریف و نیكوكار، بی درنگ، سلامتی و ثروت پیدا می كردند و هر انسان گناهكار و ظالمی، بلافاصله پس از ارتكاب جرم و خطا دچار بیماری یا فقر می شد؛ این امتحان، دیگر معنای واقعی خود را از دست می داد و همه انسانها بی هیچ شك و تردیدی، به نیكی و خوبی روی می‌ آوردند؛ مانند دانش آموزانی كه  به پاسخ پرسشهای امتحانی دست یافته باشند! - و دیگر تَمرُّد یا تردید در ایمان الهی و سرپیچی از فرمانهای او معنا نداشت. نیز در پی آن، امتیازات كسب شده در این جهان بی‌‌ ارزش می شدند، مانند نمره های بیستِ دانش آموزانی كه از پیش، جواب سؤالهای آزمون را در دست داشته اند!

4- ویژگی روحی و ذاتی هر فرد و مصلحت آینده او

خداوند، انسانها را با ویژگیهای متفاوت روحی و استعدادهای ذاتی گوناگون می آفریند. گاه ممكن است كه ثروت و رفاه فرد نیكوكار موجب انحراف یا آلودگی اش به گناه شود یا به طور عكس‌، فقر یا مشكلات احتمالی برای فرد متمرد و شریر، موجب شدت یافتن ظلم و گناهان او شود. شاید مصلحت آن باشد كه نیكوكار، از رفاه و آسایش كمتری برخوردار باشد و شریر نیز دارای كمی ثروت و رفاه باشد تا كمتر به ظلم و ستم بپردازد.

5- خطاها یا صوابهای جزئی

هیچ انسانی در دنیا بدون خطا نیست و هر فرد - حتی ظالمترین  انسانها- در عمر خود، صوابها و اعمال كوچك نیكی انجام داده است. چه بسا كه فرد نیكوكار كیفر خطاهای جزئی زندگی خود را به صورت سختیها و مصایب دنیوی متحمل شود، یا آن فرد شریر، پاداش صوابهایش را به گونه رفاه و ثروت زودگذر در این جهان مادی دریافت دارد.

6- اعمال نسلهای گذشته

به طور كلی هر انسان، مسوؤل رفتار و اعمال شخصی خویش است و تنها به سبب آنها در برابر خداوند پاسخگو خواهد بود. اما نیكیها و اعمال خیر او می توانند همانند میراث و سرمایه معنوی ارزشمندی برای نسلهای بعدی وی برجای بمانند و خودش نیز ممكن است كه از اعتبار و پس اندازهای معنوی گذشتگان خود بهره گیرد.

برای نمونه، یهودیان هر روز سه مرتبه در آغاز تفیلا (نماز)، نام اجداد اولیه خود - ابراهیم، اسحق و یعقوب- را یاد می كنند و از خداوند به اعتبار و آبروی آنها یاری می طلبند، به عبارت دیگر، این سه بزرگوار چنان سرمایه عظیمی را با اعمال خود فراهم كرده اند كه هنوز پس از گذشت چند هزار سال، نسلهای بعدی را از فیض خویش بهره مند می سازند.

بنابراین، انسانی كه نسلهای پیشین او افرادی مؤمن و صادق بوده‌‌اند، گاه با وجود خطاهای جزئی، همچنان از اعتبار گذشتگان خود بهره مند می شود. نیز انسانی كه نسل یا نسلهای گذشته وی افرادی ظالم و ستمكار بوده اند، گرچه به تنهایی می‌ تواند با تلاش خود امتیازاتی عالی را در نظر خداوند كسب كند، از سرمایه و پشتوانه گذشتگان خویش بهره ای ندارند.

از سوی دیگر، عرفای یهود معتقد به «تَناسُخ»یا بازگشت روح انسان پس از مرگ به جسم انسانی دیگر در تولدی دوباره هستند.

بنابر این عقیده، انسانی كه نتوانسته از عهده امتحان زندگی خود به طور كامل برآید، ممكن است در آزمونی دوباره، روحش در جسم جدیدی دمیده شود و او با اوضاع جدید زندگی كه از هر لحاظ با زندگی پیشین وی تفاوت اساسی دارد، رو به رو شود. در این حالت، وی آزمون خود را در حالت فقر و بیماری یا ثروت و سلامتی برگزار می كند.

7- تلاش و لیاقت انسان با توجه به اختیار وی

در كنار دلایل ذكر شده كه تا حدودی نشانه جبر الهی در اداره جهان است، باید به اختیار انسان كه موهبتی الهی است، توجه نمود.

خداوند به او نیروی كار، فكر، تعقل و ابتكار عمل داده است. هیچ انسانی قرار نیست كه تنها با دعا یا مطالعه كتب دینی و بدون تغذیه مناسب یا كار و تلاش حلال، به رفاه و سلامتی دست یابد.

هر انسان مؤمن و متعهد به اصول دینی، به موجب فرمان پروردگار موظف به تلاش برای كسب در آمد مشروع، كوشش برای حفظ سلامت جسمانی و به طوركلی، استفادة حلال از تمام نعمتهای این جهان است.

چه بسا افرادی كه در رعایت احكام دینی كوتاهی می كنند، اما از استعدادها و نیروهای خود به خوبی استفاده كرده، زندگی مناسبی را فراهم می كنند. در برابر آنها انسانهایی هم هستند كه كاملاً مؤمن و معتقد به فرایض بوده، ولی در زندگی خود سستی و كاهلی نشان می دهند و در نتیجه با شكستهایی مواجه می شوند. روشن است كه این وضعیت را نمی توان به نقص عدل خدا نسبت داد و خود انسان، مسوؤل بهبود زندگی دنیوی خویش خواهد بود.

***

نكات ذكر شده، تنها دلایل معدودی برای توجیه تضادها و تناقض هایی است كه در زندگی این جهان مشاهده می كنیم. شما با تفكر و مطالعه بیشتر می توانید دلایل دیگری نیز بیابید. نظریات خود را درباره نكات فوق با آموزگار دینی در میان بگذارید.

1- نردبانی به آسمان (نیایشگاه در تاریخ و فلسفه یهود)

2- آشنایی با ادیان بزرگ

3- اخلاق در شش دین جهان

4- تاریخ جامع ادیان

5- رساله در تاریخ ادیان

6- دین شناسی تطبیقی

7- دین‏شناسی تطبیقی

8- انتظار مسیحا در آیین یهود

9- آیین قبالا (عرفان یهود)

10- سِفر مشترك

11- اراده خداوند

12- انسان و ادیان

13- بررسی تطبیقی اسمای الهی

14- سه سنت فلسفی (هندی، چینی و یهودی)

15- داستان پیامبران در تورات ، تلمود ، انجیل و قرآن

16- فصلنامه هفت آسمان

17- باورها و آیین های یهودی