تفسیر و نگرش خاص صهیونیست‏ها از ایده قوم برگزیده، به شكل‏هاى زیر در پدید آمدن‏ صهیونیسم دخالت داشته است:

1. بر اساس متون دینى یهودى، یهود قوم برگزیده خداوند است؛ زیرا خدا به بنى‏اسرائیل وعده حكومت از نیل تا فرات را داده است. این آموزه، تفسیر كلام خداوند به حضرت ابراهیم علیه‏السلام است كه فرمود: «به اخلاف تو، این سرزمین، از رود مصر تا شط بزرگ [یعنى‏] شط فرات را اعطا مى‏كنم». در واقع، كتاب مقدس یهودیان، آنان را «قومى كه خداوند كیفرشان داده و در همان حال برگزیده است» معرفى مى‏كند. به دیگر سخن، بر اساس متون دینى یهودیان، آنان عطیّه الهى‏اند و خداوند آنان را دوست مى‏دارد و از این رو، آنان را از میان مردم زمین براى اداره حكومت جهانى برگزیده است.1

اندیشه مذكور در شرایط عادى و در وضعیت طبیعى به پدید آمدن صهیونیسم منجر نشده است؛ بلكه بزرگ‏نمایى و سیاسى كردن آن، زاینده صهیونیسم است؛ زیرا: هرتصل، بنیان‏گذار صهیونیسم، فردى غیر مذهبى بود. وى اعتراف كرد كه آرا و عقایدش متأثر از مذهب یهودى نیست؛ بلكه او انسان بى‏دینى است. در تأیید این اعتراف، یورى اونرى (Uri Avnery) عضوسابق مجلس اسرائیل، بر این نكته پاى فشرد كه اكثریت جمعیت اسرائیل، بى‏مذهب و حتى ضد مذهب مى‏باشند.2

در تفسیر برگزیده شدن قوم بنى‏اسرائیل و اعطاى حكومت نیل تا فرات به آنان از سوى خداوند، دو نظریه مطرح است؛

الف) وعده فوق كه به بنى‏اسرائیل داده شده، مربوط به زمان‏هاى گذشته است كه خانه به دوش بوده‏اند و پس از مدتى این وعده (تشكیل دولت یهود) تحقق یافته است.

ب) این وعده مربوط به آینده است؛ بدین‏گونه كه یك منجى ظهور مى‏كند و یهودیان را به ارض موعود مى‏برد و البته هنوز آن منجى ظهور نكرده است.3

2. یكى دیگر از دلایل یهودیان براى اثبات برگزیده بودن خویش، ویژگى‏هایى است كه به گمان آنان، تنها در یهودیان وجود دارد. یهودیان گمان مى‏كنند كه شباهتى به ملل دیگر ندارند و نژادشان پاك‏ترین و خالص‏ترین نژادهاست و به این دلیل، در سراسر تاریخ از پذیرش حاكمیت و سلطه هر كسى جز پروردگار عالم سر باز زده‏اند. همچنین، یهودیان برآنند كه قوم یهود، ملّتى است بى‏مانند و آنان، نخستین مورّخان دنیا و تنها دارندگان فرهنگ مستقل در خاورمیانه و جهان، گل سرسبد آفرینش، مردمى كوشا و توانا، اولین كاشفان حكومت جهانى خدا، نژاد برتر و ملت مقدس هستند و به دلیل برخوردارى از این ویژگى‏ها، بر دیگران مى‏بالند و خود را شایسته حكومت مستقل و یا مسلط بر جهانیان مى‏دانند.4

اگر بر فرض، این گمان و اعتقاد آنان درست باشد، به هیچ روى موجب پدید آمدن حقى براى تشكیل دولت یهود و سلطه بر جهان نمى‏شود. افزون بر این، تحقیقات نوین، برخوردارى یهودیان از ویژگى‏هاى مذكور را رد مى‏كند و اگر فرض شود كه این ویژگى‏ها در یهود هست، اثبات وجود آنها در همه یهودیان ممكن نخواهد بود. ساكولو مى‏گوید: «خلوص و ناآلودگى مطلق [در یهود] وجود ندارد».5 چگونه مى‏توان پذیرفت كه آلودگى در یهود نیست؛ در حالى كه یكى از زمینه‏هاى پدید آمدن صهیونیسم، نجات یهود از آلودگى نژادى است؟ از این رو، ساكولو به عنوان یك صهیونیست، یهودیانى را كه زنان غیر یهودى مى‏گیرند، سرزنش و نفرین مى‏كند و مى‏كوشد آنان را از این كارِ گناه آلود باز دارد.6

یهودیان مدعى‏اند كه خداوند در كتاب‏هاى دینى، به آنان وعده داده است كه روزى فرزندان و بازماندگان قوم برگزیده و در همان حال پراكنده یهود را از سراسر جهان به دور كوه صهیونِ اورشلیم گرد مى‏آورد و آنان را براى همیشه از آوارگى نجات مى‏دهد و در فلسطین ساكن مى‏كند. خداوند این وعده را توسط یك منجى الهى محقق مى‏سازد و بنابراین، نتیجه مى‏گیرند كه بازگشت یهودیان به ارض موعود، یك آرمان مذهبى و حاكى از علاقه آنان به فلسطین و نیز نمایان‏گر تلاش یهودیان در همسان‏سازى سرنوشت هم كیشان است.7

در این زمینه، صهیونیست‏ها جایگاه مذهبى فلسطین یا سرزمین موعود را بسیار بالاتر از آن چه هست، نشان مى‏دهند و از آن بهره بردارى سیاسى مى‏كنند؛ به گونه‏اى كه ژنرال موشه دایان مى‏گوید: «اگر كتاب مقدس به ما تعلق دارد و اگر خود را به عنوان امت دینى كتاب [مقدس‏] تلقى مى‏كنیم، بایستى تمامى سرزمین‏هاى كتاب مقدس را در تملك خویش داشته باشیم». و به عقیده روژه گارودى، ایگال امیر به امر خداوند و گروه خود، یعنى جنگاوران اسرائیل، اسحاق رابین را ترور مى‏كند؛ زیرا رابین بر خلاف عقاید دینى، در پى آن بود كه بخشى از سرزمین موعود(كرانه غربى رود اردن) را به اعراب تسلیم كند.8

در نقد این عقیده مى‏توان گفت: اگر وعده بازگشت به سرزمین موعود، كلام وحى باشد، این به معناى سرزمینى جغرافیایى نیست؛ بلكه اعاده صهیون به یهود، اشاره به انعقاد نوعى پیمان با خداوند است. از این رو، به نظر مى‏رسد كه فلسطین هیچ‏گاه سرزمین موعود یهودى نبوده است. شاید از این روست كه مجمع اصلاح یهودیت در 1264ش./ 1885م. اعلام نمود كه انتظار بازگشت به فلسطین را ندارد یا برخى از آنان گفته‏اند: آمریكا و آلمان، صهیون یهودیان است. حذف كلمه صهیون در ادعیه مذهبى نیز نشان از بى‏پایگى این عقیده دارد كه صهیون در فلسطین است.9

بنابراین، ادعاى صهیونیسم مبنى بر این كه صهیون در فلسطین است، درست نیست؛ زیرا صهیونیست‏ها در اواخر قرن سیزدهم شمسى / اوایل قرن بیستم میلادى، فلسطین را پس از بررسى و رد مناطقى چون سورینام، كنیا، اوگاندا، قبرس، موزامبیك، آرژانتین، كنگو، آنگولا، طرابلس ( لیبى) و صحراى سینا10 به عنوان مكانى براى تأسیس حكومت یهود برگزیده‏اند. نتیجه این كه آنان حتى به اندازه یهودیان ،در اندیشه فلسطین نبوده‏اند و نیز این كه صهیون براى صهیونیست‏ها مهم نبوده است و این موضوع، با اعتراف لئو پنسكر (Leo pinsker)، صهیونیست مشهور، به این كه «ما فقط به قطعه زمینى نیاز داریم كه... اعتقاد به خدا و كتاب مقدس... را به آن جا ببریم» و نیز بااین اعتراف هرتصل كه تلاش او براى تأسیس دولت یهودى، یك برنامه استعمارى است، روشن‏تر مى‏گردد.11 افزون بر آن چه گذشت، زمینه‏هاى دیگرى نیز در زایش صهیونیسم دخیل بوده‏اند كه در ذیل به برخى از آنها اشاره مى‏شود.

الف) ماجراى آلفرد دریفوس؛ وى (متوفاى 1314ش./ 1935م.) افسر یهودى ارتش فرانسه بود كه در 1273ش./ 1894م. متهم به تحویل مدارك نظامى محرمانه و مهمى به آلمان شد. او در همین سال دستگیر، محاكمه و به حبس ابد محكوم گشت؛ ولى در 1278ش ./ 1899م. تبرئه گردید و در 1285ش./ 1906م. به خدمت فرا خوانده شد. این ماجرا از یك سو، موج تازه‏اى از یهودآزارى و از سوى دیگر، یهودگرایى را در اروپا شدت بخشید. اگر چه ماجراى دریفوس، نزاعى میان گروه‏هاى چپ و راست فرانسه تلقى مى‏شد، امّا صهیونیسم، آن را به عنوان یكى از مظاهر آزار و ستم بر یهودیان مطرح ساخت. همین ماجرا، اثرى عمیق بر افكار هرتصل گذاشت، و وى را به یافتن یك راه حل اساسى براى رهانیدن و نجات یهودیان از ظلم و ستم كشاند. در پى آن، وى طرح تأسیس یك كشور یهودى را به عنوان راه حلى براى نجات یهودیان از یهودآزارى، در كتاب «یهود و دولت» خویش مطرح كرد.12

ب) جنبش‏ها و گروه‏هاى صهیونى؛ یكى دیگر از زمینه‏هاى ظهور صهیونیسم، تأسیس و تداوم فعالیت‏ها و جنبش‏هاى صهیونى است. از مهم‏ترین این گروه‏ها و جنبش‏ها، گروه عشّاق صهیون و جنبش بیلو13 بودند كه در نخستین سال‏هاى دهه 1260ش./ 1890م. در روسیه پدید آمدند و به سرعت در كشورهاى دیگر گسترش یافتند. جنبش بیلو، متأثر از آرا و نظریه‏هاى پنسكر، رهبر عشاق صهیون بود؛ امّا رنگ صهیونیستى بیشترى نسبت به عشاق صهیون داشت؛ به گونه‏اى كه نخستین مهاجرت گروهى به فلسطین، از ابتكارات این جنبش است. در مجموع، نتیجه تلاش‏هاى تقریباً پانزده ساله گروه عشاق صهیون و جنبش بیلو، ظهور هرتصل و نگارش كتاب «دولت یهود» است. هرتصل، براى نیل به هدف تأسیس كشور یهودى، جنبش‏ها و سازمان‏هاى پراكنده صهیونیستى را در كنفرانس بال، زیر چتر سازمانى واحد (سازمان جهانى صهیونیسم) گرد آورد.14

ج) نگاه منفى اروپا به یهود؛ اروپاییان با نگاهى منفى به یهودیان مى‏نگریستند. از نظر آنان، یهودیان موجوداتى پست، ملتى فرومایه، استثمارگران اصلى اقتصاد اروپا، ناتوان در همسانى با دیگران، نژادى با زاد و ولد فراوان و عناصرى فقیر و انگل بودند و به عقیده بالفور، آنان دشمنانى بودند كه حضورشان در تمدن غرب به فلاكت آن مى‏انجامد. بنابراین، اروپاییان، تاب تحمل آنان را نداشتند و بر آن شدند تا یهودیان را از اروپا اخراج و در یك سرزمین خارجى، مانند فلسطین، ساكن كنند. در این صورت، یهودیان فقیر و انگل، با حراست از كانال استراتژیك سوئز به ابزارى سودمند براى غرب مبدل مى‏شدند.15

د) ناتوانى یهود در همسانى اجتماعى؛ زندگى اجتماعى یهودیان در اروپا، همراه با مشكلات و موانعى بود. یكى از این مشكلات و موانع این بود كه یهودیان توانایى هماهنگى و همسانى با جامعه غرب را نداشته، براى پاس‏دارى از آداب، سنن و عقاید یهودى، علاقه‏اى از خود نشان نمى‏دادند ،و چون ناچار بودند، توان و نیروى خویش را در عمران و آبادانى تمدن غرب - تمدنى كه در آن عنصرى بیگانه بودند - به كار گیرند، هیچ‏گاه خشنود نبوده‏اند. از این رو، به سوى نظریه تأسیس دولت مستقل یهودى كه مى‏توانست آنان را از شرّ غرب رهایى بخشد، گرایش یافتند.16

ه) ادعاى پاسدارى از دین؛ در دوره رنسانس‏17 و انقلاب صنعتى غرب، حصار زندگى گتویى یهودیان فروریخت. این امر مواجهه و برخورد یهودیان با فرهنگ غیر خودى و تضعیف عقاید دینى را در پى داشت و از قدرت پاسخ گویى یهودیت به نیازهاى نوین مردم یهودى كاست. در نتیجه، گروهى كه به ظاهر در پى حفظ هویت ملى و مذهبى یهود بودند، تحت تأثیر عوامل گوناگون و به ویژه نفوذ استعمارگران، به سیاسى كردن یهودیت، یعنى آفرینش صهیونیسم پرداختند. در دست‏یابى به این هدف، حفظ انسجام نسبى یهودیان و ممانعت از تفرقه آنها ضرورى بود.18

و) حقوق و آزادى‏هاى مدنى؛ تحولات اجتماعى در غرب پس از عصر نوزایى، به گسترش حقوق مدنى و ترویج آزادى‏هاى سیاسى و توسعه شعارهاى برابرى و برادرى همگانى انجامید. این موضوع به یهودیان امكان داد تا در پرتو فضاى ایجاد شده، به تقویت عناصر ناسیونالیستى یهودیت، همچون نژاد، خون، مذهب، وطن و زبان یهودى بپردازند. به عنوان مثال، بسط و رشد آزادى سیاسى، موجب دست كشیدن یهودیان آلمانى از زبان محلى «یدیش» و روى آوردن به زبان عبرى گردید. خلاصه این كه بهره‏گیرى از عناصر ناسیونالیستى براى خلق صهیونیسم، در پرتو گسترش حقوق مدنى غربى به وقوع پیوست.19

ز) شكست دادن عثمانى‏ها؛ تجزیه و نابودسازى امپراتورى عثمانى از اهداف استعمارگران بود؛ زیرا تجزیه یك امپراتورى مسلمان، افزون بر این كه شكست دشمن و حریفى دیرینه به شمار مى‏رفت، بازار مصرف مواد اولیه و موقعیت اقتصادى نوینى را براى استعمارگران - به ویژه بریتانیا به عنوان بزرگ‏ترین دولت استعمارى - فراهم مى‏آورد. به اعتراف سرهنگ جورج گاولر (George Gauler) - حاكم انگلیسى استرالیاى جنوبى - فلسطین به عنوان محور، مركز عصب و قلب دنیاست. بنابراین، تصرف و تصاحب آن توسط هر یك از كشورهاى رقیب، ضربه‏اى هول‏ناك بر پیكر بریتانیا وارد مى‏ساخت.20

ح) اندیشه ملت واحد؛ ترویج اندیشه ملت واحد، در بارورى صهیونیسم سهیم بوده است. در ترویج و تزریق این اندیشه، كسانى چون اسحاق نیوتن‏21 و روسو22 داراى سهمى بزرگ مى‏باشند. در نوشته‏هاى كانت‏23 و فیخته‏24 نیز یهودیان به عنوان یك ملت اندام‏وار (ارگانیك) یا واحد معرفى شده‏اند. كوشش‏هاى آنان منجر به نگارش كتاب سرزمین جلعاد(چاپ 1259ش./ 1890م.) و تولد سرود هاتیكوه‏25 به معناى امید شد كه اولى بر لزوم اسكان یهودیان در یك سرزمین معین پاى مى‏فشرد26 و دومى بر حركت صهیونیسم به سوى فلسطین‏27 اصرار داشت.

بدیهى است كه عوامل دیگرى همچون نقش مهاجرت‏هاى یهودیان به نقاط گوناگون جهان، تحریف متون دینى و سكوت روحانیان مذهبى و نیز خاموشى و بى‏تفاوتى مسلمانان و حكومت‏هاى اسلامى، در پدید آمدن صهیونیسم را نباید به فراموشى سپرد.

تا زمان كنفرانس بال در 1277 ش./ 1898م. زمینه‏هاى ذهنى و فكرى اندیشه یك دولت صهیونیستى فراهم آمد و پس از آن، حركت‏هاى عملى و عینى قابل توجهى از سوى صهیونیست‏ها براى تأسیس یك دولت یهودى آغاز و به انجام رسید.

پی نوشت ها در دفتر مجله موجود است

در متون مقدس یهودى در باره برگزیدگى قوم یهود سخن به میان آمده است؛ قرآن كریم نیز این برگزیدگى را - دست‏كم در مقطع زمانىِ خاص - مورد تصدیق قرار داده است. برخى از یهودیان به نژادپرستى روى‏آورده، این اعتقاد خود را به متون مقدس یهودى مستند ساخته‏اند. آیا از برگزیدگى قوم مى‏توان برداشتى نژادپرستانه كرد؟ در میان خود یهودیان دیدگاه‏هاى بسیار متنوعى در این باره ارائه شده است. این نوشتار به بررسى چگونگى طرح این موضوع در متون مقدس و دیدگاه‏هاى مختلف درباره آن و معناى واقعى برگزیدگى، پرداخته است.

از ادبیات مكتوب یهودیت برمى‏آید كه در طول تاریخ این دین، همیشه گونه‏اى از این اندیشه وجود داشته است كه قوم اسرائیل قوم برگزیده خدا است و از جهاتى بر دیگر اقوام و ملل برترى دارد. اعتقاد بر این بوده است كه این اندیشه در اصلى‏ترین بخش متون مقدس یهودى، یعنى كتاب تورات ریشه دارد و در بخش‏هاى بعدى متونِ مقدسِ یهودى شرح و بسط یافته است.(1) دانشمندان یهودى در طول تاریخ نگرش‏هاى متفاوتى در باره این اندیشه داشته‏اند. برداشت برخى از آنان از این آموزه از نژادپرستىِ صرف و افراطى سردرآورده، اما برداشت برخى دیگر معتدل‏تر است. آنان تلاش كرده‏اند بیانى خردپذیر از این اندیشه ارائه دهند. و باز دیگرانى اصل اندیشه را رد كرده‏اند. در این نوشتار برآنیم كه ریشه‏هاى این اندیشه را در متون مقدس و نیز شرح و تفسیرها، و نگرش‏هاى مختلف نسبت به آن را به اختصار بررسى كنیم.

الف) قوم برگزیده عهد قدیم‏

در كتاب تورات، كه در سنت یهودى به شخص حضرت موسى منسوب است، فقراتى آمده است كه جایگاه ویژه قوم اسرائیل را نشان مى‏دهد. از این كتاب برمى‏آید كه برنامه خدا این بوده كه از نسل ابراهیم قومى به وجود آورد و به آن قوم جایگاهى ویژه دهد. اصل اعتقاد به برگزیدگى قوم اسرائیل به عهدى برمى‏گردد كه بین خداوند و حضرت ابراهیم بسته شده است.(2) در واقع، این امر وعده‏اى است كه خدا در ازاى اطاعت بى‏چون و چراى ابراهیم در ماجراى ذبح فرزندش به او داده است:

بار دیگر فرشته خداوند از آسمان ابراهیم را صدا زده، به او گفت: «خداوند مى‏گوید به ذات خود قسم خورده‏ام كه چون مرا ملاقات كردى و حتى یگانه پسرت را از من دریغ نداشتى، تو را چنان بركت دهم كه نسل تو مانند ستارگان آسمان و شن‏هاى دریا بى‏شمار گردند. آنها بر دشمنان خود پیروز شده، موجب بركت همه قوم‏هاى جهان خواهد گشت، زیرا تو مرا اطاعت كرده‏اى» (سفر پیدایش، 22:15-18).

در بخش‏هاى بعدى تورات و نیز دیگر قسمت‏هاى عهد قدیم بحث اصلى در راستاى تحقق این‏وعده است. ازنسل ابراهیم قومى شكل‏مى‏گیردكه به‏نواده او یعقوب (اسرائیل) منسوب است. این قوم در مصر تحت فشار و شكنجه و اسارت قرار مى‏گیرد و خداوند حضرت موسى را براى نجات آن مأمور مى‏كند. از این پس، سخن در باره این قوم و ماجراهاى آن است. حضرت موسى به‏یارى خداوند، قوم‏را ازاسارت مصرنجات‏مى‏دهد و دربیابان به دستور خداوند، به آنان گوشزد مى‏كند كه آنان قوم خاص و برگزیده خدا هستند. در واقع، موسى عهد خداوند با ابراهیم را تجدید و یادآورى مى‏كند3)

خداوند از میان كوه خطاب به موسى فرمود: «دستورات مرا به بنى‏اسرائیل بده و به ایشان بگو: شما دیدید كه من با مصرى‏ها چه كردم و چطور مانند عقابى كه بچه‏هایش را روى بال‏ها مى‏برد، شما را برداشته، پیش خود آوردم. حال اگر مطیع من باشید و عهد مرا نگه دارید، از میان همه اقوام، شما قوم خاص من خواهید بود. هر چند سراسر جهان مال من است، اما شما براى من ملتى مقدس خواهید بود و چون كاهنان مرا خدمت خواهید كرد (سفر خروج، 19:3-6).

و در جاى دیگر آمده است:

قربانگاه‏هاى كافران را بشكنید، ستون‏هایى را كه مى‏پرستند خرد كنید و مجسمه‏هاى شرم‏آور را تكه‏تكه نموده، بت‏هایشان را بسوزانید؛ چون شما قوم مقدسى هستید كه به خداوند، خدایتان اختصاص یافته‏اید. او از بین تمام مردم روى زمین شما را انتخاب كرده تا برگزیدگان او باشید. شما كوچك‏ترین قوم روى زمین بودید، پس او شما را به سبب این‏كه قومى بزرگ‏تر از سایر قوم‏ها بودید، برنَگُزید و محبت نكرد، بلكه به این دلیل كه شما را دوست داشت و مى‏خواست عهد خود را كه با پدرانتان بسته بود به‏جا آورد. به همین دلیل است كه او شما را با چنین قدرت و معجزات عجیب و بزرگى از بردگى در مصر رهانید (سفر تثنیه، 7:5-8).

و در دیگر قسمت‏هاى عهد قدیم همین مضمون به صورت‏هاى مختلف تكرار شده است:

از میان تمام اقوام روى زمین، من تنها شما را انتخاب كرده‏ام (عاموس، 3:2).

ب) برداشت نژادپرستانه‏

در طول تاریخ یهودیت برداشت‏هاى متفاوتى از اندیشه قومِ برگزیده صورت گرفته است. افراطى‏ترین برداشت از این اندیشه، برداشتِ صهیونیست‏هاى یهودى است. مطابق این برداشت، قوم اسرائیل برتر و بالاتر از اقوام دیگر و در واقع از جنس دیگرى است. بنابراین در قوانین و مقررات اجتماعى و نیز حتى در برخوردهاى اخلاقى بین یهودیان و غیریهودیان، تفاوت و تبعیض قائل است. مشكل این اندیشه، كه جهان امروز به هیچ‏وجه آن را نمى‏پذیرد، از این جهت حادتر گشته كه در یك كشور و یك حكومت به صورت قانون رسمى درآمده است.

دكتر اسرائیل شاهاك، استاد دانشگاه عبرانى بیت‏المقدس و رئیس جامعه حقوق بشر اسرائیل، مى‏گوید: فعالیت‏هاى سیاسى من در سال 1965-1966 با یك اعتراض آغاز گردید. من در اورشلیم به چشم خود دیدم كه یك یهودىِ مذهبىِ افراطى، اجازه نداد كه در روز شنبه از تلفن او براى نجات همسایه غیریهودى او كه در حمله‏اى مجروح شده بود، استفاده كنند، و آمبولانس خبر كنند. من به جاى آن‏كه این خبر را به روزنامه‏ها بدهم، از دادگاه حاخامىِ اورشلیم را براى گفت‏وگو خواستار شدم. از اعضاى این دادگاه، كه اعضاى آن از حاخام‏هاى منصوب دولت اسرائیلند، پرسیدم كه آیا این شیوه رفتار، با تفسیر آنان از مذهب یهود سازگار است؟ به من پاسخ دادند كه یهودى مزبور رفتارى صحیح و حتى مؤمنانه داشته، و مرا به یكى از قوانین تلمود، كه در قرن ما گردآورى شده است، ارجاع دادند. این ماجرا را به روزنامه عبرى‏زبان هاآرتص خبر دادم. خبر طنین‏انداز شد و جنجال و رسوایى رسانه‏اى به‏پا كرد كه پیامدهاى آن، تا آنجا كه به من مربوط است، بیشتر منفى بود تا مثبت.

نه مقامات حاخامىِ اسرائیلى و نه مقامات دیاسپورا [یهودیانى كه در غیر كشور اسرائیل زندگى مى‏كنند] هیچ‏كدام در این حكم تجدیدنظر نكردند: یك یهودى نباید شنبه را به خاطر نجات جان یك «بیگانه» [غیریهودى‏] نقض نماید. از این‏رو با بهره‏گیرى از معلوماتى كه در جوانى به دست آورده بودم، به بررسى قوانین تلمود درباره روابط یهودیان و غیریهودیان پرداختم، و بر من آشكار شد كه نه صهیونیسم و نه سیاست دولت اسرائیل از آغاز كار آن و نه رفتارهایى كه حامیان اسرائیل در دیگر نقاط جهان در پیش گرفته‏اند، بدون در نظر گرفتن نفوذ عمیق این قوانین و جهان‏بینى‏اى كه ایجاد و بیان مى‏كنند، قابل درك نیستند. من نمى‏خواهم ادعا كنم كه ملاحظات سیاسى یا استراتژیك بر رفتار رهبران اسرائیل تأثیر نداشته، بلكه مى‏خواهم بگویم علاوه بر این امور، اعتقادات هم در این كار مؤثر بوده است. هر چه این تأثیرات، كمتر مورد بحث قرار گیرند و هر چه كمتر در معرض روشنایى قرار گیرند، مهم‏تر به نظر مى‏آیند. هر شكلى از نژادپرستى، تبعیض و بیگانه‏ستیزى به هر اندازه كه توسط جامعه‏اى كه آلوده به آن است بدیهى تلقى گردد، به لحاظ سیاسى تعیین‏كننده‏تر مى‏شود. اگر بحث در این زمینه، آشكارا یا به صورت مخفى ممنوع گردد وضع بدتر خواهد شد. در این زمان، نژادپرستى، تبعیض و بیگانه‏ستیزى در میان یهودیان رواج یافته و براى آنها دلایلِ دینى اقامه مى‏شود. این اعمال با حالت مقابلشان، یعنى یهودستیزى و انگیزه‏هاى دینىِ آن فرقى ندارند. اما در حالى كه امروزه با دومى مبارزه مى‏شود، وجود اوّلى را، در بیرون از اسرائیل - حتى بیش از درون آن - عمداً نادیده مى‏گیرند.(4)

به‏هرحال، این دانشمند یهودى اهل اسرائیل به مبارزات خود برضدنژادپرستى ادامه مى‏دهد. او معتقد است كه نژادپرستى، كه امروزه در كشور اسرائیل و صهیونیست‏هاى دیگر نقاط جهان، اصلى مسلم است، با دیانت یهود ارتباطى ندارد و برداشتى انحرافى از این دین است. او در راه آرمان‏هاى بشردوستانه خود بسیار كوشیده و كتاب‏هایى منتشر كرده است. او در برخى از كتاب‏هایش از جمله، كتابى به نام نژادپرستى دولت اسرائیل به تفصیل به ابعاد نژادپرستى این رژیم پرداخته است.

اما نژادپرستان با این استاد مبارزه كرده، او را طرد نمودند و حتى خارج از دین دانستند. در بخشى از یك اعلامیه كه علیه او صادر شده، آمده است:

ما از دانشگاه مى‏خواهیم این بى‏دین و پلید را اخراج كند. ما از همكاران شاهاك مى‏خواهیم از او فاصله بگیرند. و تو اى شاهاك! تو در كشور ما چه مى‏كنى؟ از اینجا بیرون برو و اسمت را كه «اسرائیل» است عوض كن و به جاى آن «ننگ اسرائیل» را انتخاب نما.(5)

همان‏طور كه مشهور است و نیز از سخنان اسرائیل شاهاك برمى‏آید، صهیونیست‏هاى یهودى و طرفداران حكومت اسرائیل، قوم خود را نژادى برتر مى‏دانند و براى آن امتیاز قائلند. آنان این برترىِ نژادى را به دین خود مستند مى‏سازند. حال سؤال اساسى این است كه آیا از متون مقدس یهودى چنین برداشتى مى‏شود؟ متن مقدس اصلى یهودیان همه عهد قدیم را شامل مى‏شود كه مهم‏ترین بخش آن، اسفار پنج‏گانه تورات است. متن دیگرى كه در واقع از اعتبار درجه دوم برخوردار است، كتاب تلمود است. سنت یهودى قائل است كه مجموعه عهد قدیم را انبیاء و بزرگان قوم اسرائیل در طى زمانى نزدیك به هزار سال، یعنى از حدود 1300 قبل از میلاد تا حدود چهار قرن قبل از میلاد، به وجود آورده‏اند. اما مجموعه عظیم تلمود توسط دانشمندان پرشمارى از اواسط قرن دوم میلادى تا قرن ششم میلادى به رشته تحریر درآمده است. قبلاً گذشت كه بنا به كتاب مقدس یهودى، یعنى عهد قدیم، قوم اسرائیل قوم برگزیده و خاص خدا است. آیا این برگزیدگى همان نژادپرستى است كه به قول دكتر اسرائیل شاهاك امروزه مبناى قانون اسرائیل است؟ اگر این‏گونه نیست، پس نژادپرستى از كجا به وجود آمده است و اصولاً معناى برگزیدگى چیست؟

ج) منشأ نژادپرستى‏

در باره اصل و منشأ نژادپرستى نظریه‏هاى مختلفى ارائه شده كه برخى از آنها از این قرار است:

1. نظریه مدافعان نژادپرستى؛ بى‏تردید كسانى كه بنى‏اسرائیل را قوم برتر مى‏دانند نظریه خود را به عهد قدیم و نیز كتاب تلمود مستند مى‏سازند. گفته مى‏شود در گذشته و از قرون وسطا این نظریه پیروانى داشته است و كسانى مانند ابن‏میمون این اعتقاد را داشته‏اند.(6)

2. نظریه نقادان جدید؛ در عصر جدید و در دیدگاه مدرنیست‏ها، چه یهودى و چه غیریهودى، پذیرش این‏كه قومى در درگاه خداوند از جایگاه ویژه‏اى برخوردار باشد و با دیگر اقوام و ملل تفاوت داشته باشد، بسیار مشكل است. آنان عموماً این اندیشه را به طور كامل رد كرده‏اند. اعتقاد عمومى این بوده كه یهودیان انسان‏هایى در میان انسان‏هاى دیگر، و بنى‏اسرائیل قومى در میان دیگر اقوام است و دلیلى ندارد كه با آنها متفاوت و متمایز باشد.(7) شاعرى در سروده معروف خود گفته است:

چه عجیب وشگفت‏انگیزاست براى‏خدا كه یهودیان را برگزیده باشد!(8)

نقادان جدیدِ كتاب مقدس، عبارات دالّ بر برگزیدگى قوم را سخن واقعى خدا نمى‏دانند، بلكه آنها را به نسل‏هاى بعدى بنى‏اسرائیل منتسب مى‏كنند كه در مقابل واقعیات موجود، به امورى از قبیل برگزیدگى تمسك جسته‏اند.(9)

یك اندیشه مهم در این باره این است كه زمان نگارش و یا تدوین نهایى همه كتاب‏هاى مجموعه عهد قدیم، دوره پس از اسارت بابلى است. در این زمان، این قوم به اسارت رفته و انواع خفت و خوارى را تحمل كرده و در واقع، آرمان‏هاى خود را در قالب تورات و دیگر بخش‏هاى تاریخى عهد قدیم بیان كرده است. به گفته برخى از نویسندگان جدید یهودى، قومِ به‏اسارت‏رفته پس از بازگشت، كتاب تورات و دیگر كتاب‏هاى تاریخى را نگاشت و در این میان، دو امر را محور تاریخ خود قرار داد: یكى قومى كه مقدس است و قوم خاص و برگزیده خداست و دیگرى سرزمینى كه مقدس است و خدا آن را به این قومِ برگزیده بخشیده است. به همین سبب، كل تاریخ قوم، كه در بخش تاریخى عهد قدیم منعكس شده، بر گرد همین دو محور مى‏چرخد. قوم اسرائیل برگزیده خدا است و خدا به او وعده عزت و عظمت داده است، اما این وعده در قالب یك عهد و پیمان است؛ اگر از خدا اطاعت كند او را عزیز مى‏كند و سرزمین موعود را به او مى‏دهد و اگر اطاعت نكند قوم به اسارت مى‏رود و سرزمین را از دست مى‏دهد. از آنجا كه این داستان در زمانى نگاشته شده كه قوم به سرزمین موعود بازگشته و آن را در اختیار گرفته، پس دو امر اهمیت اساسى دارد؛ یكى سرزمین كه نماد مهم آن معبد اورشلیم است، و دیگرى قوم مقدس خدا. اما در زمان نگارش تلمود وضعیت متفاوت بوده است. از اواسط قرن دوم میلادى، تدوین تلمود آغاز گشت، در حالى كه حدود هفتاد سال قبل از آن، یعنى در سال 70 میلادى، یهودیان كشور خود را از دست داده و پراكنده شده بودند. آخرین تلاش آنان براى بازپس‏گیرى كشور و بازسازى معبد اورشلیم در سال‏هاى 32 تا 35 میلادى با شكست سختى مواجه شده بود. در واقع عالمان یهود كه تلمود را مى‏نگاشتند، نسبت به یكى از دو امرى كه در زمان نگارش تورات، یعنى حدود پنج قرن قبل از میلاد، تقدس یافته بود، مأیوس شده بودند و آن، كشور اسرائیل با نماد معبد سلیمان بود. بنابراین، بر تقدس امر مقدس دیگر، یعنى قوم، افزوده شد تا بدین‏وسیله بدبختى‏هاى قوم و آزار و فشارهایى كه بر آن تحمیل مى‏شد، قابل تحمل گردد. به همین سبب در تلمود، اندیشه قوم برتر بسیار جدى شده است.(10)

بنابر این نظریه، منشأ اصلىِ اندیشه قوم برتر در واقع همان عهد قدیم است. اما این اندیشه در تلمود بسیار پررنگ‏تر و جدى‏تر شده است.

3. نظریه منشأ تلمودى؛ بنابراین نظریه، منشأ نژادپرستى به تلمود و به ویژه تفسیرى از آن، كه در قرون وسطا توسط افرادى چون ابن‏میمون شده است برمى‏گردد. دكتر اسرائیل شاهاك را مى‏توان طرفدار این نظریه شمرد. او در كتاب تاریخ یهود، مذهب یهود و كتاب نژادپرستى دولت اسرائیل تلاش مى‏كند تا ضمن نشان دادن موارد متعددى از نژادپرستى، ثابت كند كه این اندیشه در تلمود ریشه دارد. او قوانین متعددى را كه به صورتى جدى و شدید تبعیض‏آمیزند و لازمه آنها تجویز ظلم و ستمى بى‏رحمانه به غیریهودیان است برمى‏شمارد و منشأ آنها را در احكام هلاخایىِ(11) تلمود نشان مى‏دهد. برخى از نمونه‏هایى كه ایشان ذكر كرده، به قرار زیر است:

قتل و كشتار؛ در قوانین دولت اسرائیل، كه بر قوانین تلمودى و بیان ابن‏میمون از آن استوار است، حكم قتل یك یهودى با حكم قتل یك غیریهودى متفاوت است. اگر كسى یك یهودى را به قتل برساند، گناه بزرگى را انجام داده، باید مجازات شود. اگر یك یهودى به طور غیرمستقیم باعث قتل یهودى دیگرى شود مجازات دنیوى ندارد و فقط نزد خدا گناهكار است. اما اگر مقتولْ غیریهودى باشد، اگر یك یهودى به طور مستقیم او را كشته باشد تنها نزد خدا گناهكار است و مجازات دنیوى ندارد و اگر به طور غیرمستقیم او را بكشد، حتى گناهى هم مرتكب نشده است. براى مثال، اگر یك غیریهودى در گودالى افتاده باشد، فرد یهودى مى‏تواند نردبان او را بردارد. اگر یك قاتلْ غیریهودى باشد باید اعدام شود؛ چه مقتول یهودى باشد و چه غیریهودى، اما اگر مقتولْ غیریهودى باشد و قاتل به یهودیت بگرود اعدام نمى‏شود.

نجات جان؛ نجات جان یك یهودى از مهم‏ترین وظایف شرعى است، اما نجات جان یك غیریهودى ممنوع است. قاعده كلى تلمود این است كه «غیریهودیان نه از چاه بیرون آورده مى‏شوند و نه به داخل آن هل داده مى‏شوند». ابن‏میمون مى‏گوید: ما نباید موجب مرگ كسانى شویم كه با آنان در جنگ نیستیم، اما اگر آنان در معرض جنگ قرار داشته باشند نجاتشان ممنوع است. یك پزشك یهودى حق ندارد یك غیریهودى را مداوا كند و اگر مجبور به چنین كارى باشد، حتماً در ازاى كار خود مزد دریافت كند.

جرایم جنسى؛ ارتكاب زنا در یهودیت حرام است، اما بنابه تعالیم تلمودى، فرق است بین زناى یك مرد یهودى با یك زن یهودى، و زناى وى با یك زن غیریهودى. بنابه این كتاب، غیریهودیان همه بدكاره‏اند و حتى تجاوز به عنفِ یك مرد یهودى به یك زن غیریهودىِ شوهردار نیز حكم زنا را ندارد و مجازاتى در پى ندارد و حتى در بسیارى از موارد، زنِ غیریهودى مجازات مى‏شود.

تبعیض در مسائل مالى؛ هدیه دادن به غیریهودى جایز نیست. گرفتن بهره پول از یهودى حرام است، اما از غیریهودى واجب است. اگر یك یهودى مالى پیدا كند و احتمال دهد كه صاحب آن یك یهودى است، باید براى یافتن صاحب آن تلاش كند، اما اگر صاحب آن، غیریهودى باشد مى‏تواند آن را تصاحب كند. فریب دادن یك یهودى در معامله، گناه كبیره است، اما در مورد غیریهودیان شركت غیرمستقیم در چنین معامله‏اى روا است. كلاهبردارى از یهودیان ممنوع است، اما این اصطلاح در مورد غیریهودیان كاربرد ندارد. حتى سرقت كه مطلقاً حرام است، در شرایطى نسبت به اموال غیریهودیان جایز است.(12)

اما نویسنده‏اى دیگر به صورت دیگرى به تلمود نگاه مى‏كند. او این را مى‏پذیرد كه توجه به قومیت و نیز ترویج و تبلیغ این‏كه خدا توجهى ویژه به قوم دارد و آنان نزد خدا موقعیتى خاص و ممتاز دارند، دارویى براى تسكین آلام و دردهاى قوم بوده است؛ اما تلاش مى‏كند در تلمود و سخنان دانشمندان یهود، بیانى معقول را از برگزیدگىِ قوم ارائه كند. او علت برگزیدگى قوم را، بنا به تلمود، این مى‏داند كه اقوام دیگر زیر بار پذیرش تورات نرفتند و قوم اسرائیل آن را پذیرفت. این نویسنده موارد متعددى را نقل مى‏كند كه در تلمود، یهودیان را مانند غیریهودیان دانسته‏اند و حتى گفته شده كه اگر یك غیریهودى دستورات خدا را انجام دهد، از كاهن اعظم یهود بالاتر است:

از كجا بدانیم كه حتى اگر یك غیریهودى فرمان‏هاى تورات را به‏جا آورد، او با كاهن اعظم برابر خواهد بود؟ از كلماتِ این آیه: «هر آدمى كه آنها را به جا آورد، به واسطه آنها زیست خواهد كرد». گفته نشده است كه هر كاهن یا هر لاوى یا هر اسرائیلى، بلكه «هر آدمى». همین طور گفته شده است: «و این است قانون آدمیان، اى خداوند خدا» (كتاب دوم سموئیل، 7:19). گفته نشده است: و این است قانون كاهنان یا لاویان یا اسرائیلیان، بلكه و این است قانون آدمیان. همین‏طور گفته نشده است: این دروازه خداوند است كه كاهنان یا لاویان یا اسرائیلیان به درون آیند، بلكه گفته شده است: «دروازه‏ها را بگشایید تا ملتِ عادل كه امانت را نگاه مى‏دارند به درون آیند» (اشعیاء، 26:2). همین طور گفته نشده است: این دروازه خداوند است كه كاهنان یا لاویان یا اسرائیلیان از آن داخل خواهند شد. بلكه گفته شده است: «این دروازه خداوند است كه عادلان و نیكوكاران از آن داخل خواهند شد». (مزامیر داوود، 118، 20). به همین گونه گفته نشده است: اى كاهنان یا لاویان یا اسرائیلیان، با خداوند شادى نمایید، بلكه گفته شده است: «اى عادلان و نیكوكاران، با خداوند شادى نمایید» (مزامیر داوود، 33:1). گفته نشده است: اى خداوند به كاهنان یا لاویان یا اسرائیلیان خوبى بكن، بلكه گفته شده است: «اى خداوند، به خوبان و پاكدلان خوبى بكن» (مزامیر داوود، 125:4). از مطالب فوق چنین استنباط مى‏كنیم كه حتى اگر یك غیریهودى فرمان‏هاى تورات را به‏جا آورد، او با كاهن اعظم برابر خواهد بود» (سیفرا مربوط به آیه 5 از باب 18 از سفر لاویان؛ یلقوط شیمعونى مربوط به آیه فوق، بند 591).(13)

بحث تبعیض بین یهودیان و غیریهودیان در رعایت اصول اخلاقى نیز مطرح شده است. در تلمود آمده است كه دانشمندِ برجسته یهود، ربّى‏عقیوا مى‏گفت كه اصل اساسىِ تورات جمله‏اى است كه در شماره هجدهم از باب نوزدهم از سفر لاویان آمده است: «همنوعت را مانند خودت دوست بدار».(14) اما آیا همنوع شامل غیریهودیان هم مى‏شود؟ به گفته نویسنده فوق، در تلمود به كرات به این نكته اشاره شده است كه مقصود از «همنوع» یهودیان است، نه غیریهودیان. و تعداد مواردى كه به برخورد اخلاقى با غیریهودیان پرداخته بسیار اندك است. با این حال اگر نگاهى كلى و بى‏طرفانه به سراسر تلمود بیاندازیم، درمى‏یابیم كه اخلاقى كه دانشمندان یهود توصیه كرده‏اند، همگانى است و ویژه قوم خودشان نیست. در بسیارى از موارد، كلمه «مخلوقات» به كار رفته كه ویژه قوم نیست. براى مثال، جمله «مخلوقات را دوست بدار» اندرز محبوب هیلل، دانشمند بزرگ تلمودى بود. و حتى آمده است كه «دزدیدن مال یك غیریهودى عملى شنیع‏تر است تا دزدى از یك یهودى، زیرا سرقت مال یك غیریهودى شامل گناه عظیم بى‏حرمتى به نام خدا نیز مى‏شود». و نیز در تفسیر آیه چهارم از باب بیست و سوم از سفر خروج كه مى‏گوید: «اگر گاو یا الاغ دشمنت را یافتى كه گم شده و سرگردان است، البته آن را به او بازگردان» آمده است كه «مقصود از دشمن، یك غیریهودى بت‏پرست است، چرا كه بت‏پرستان در همه جا دشمن یهودیان به شمار آمده‏اند».(15)

نویسنده فوق مى‏پذیرد كه در موارد متعددى در تلمود از عبارت‏هایى تند و خشن بر ضد غیریهودیان استفاده شده است، اما چنین توجیه مى‏كند كه فشارها و شكنجه‏هاى شدیدى كه بر قوم اعمال مى‏شده باعث شده كه آنان چنین تعبیرهایى را به زبان آورند.(16) براى نمونه عبارت تند و زننده‏اى كه مى‏گوید: «بهترین بت‏پرستان را بِكُش، و سرِ بهترین مارها را بكوب و له كن» كه در تلمود آمده، از ربى‏شمعون بن یوحناى است كه در دوره وحشتناك هادریان، امپراتور سفّاك روم، مى‏زیست و از بیم جان، مدت سیزده سال همراه با فرزندش در غارى پنهان شده بود. پس سخنان او بیانگر احساسات شخصى او بوده است، اما از این نمونه‏ها نمى‏توان برداشتى كلى درباره اخلاقیات تلمود كرد.(17)

بنا به آنچه گذشت، عهد قدیم قوم اسرائیل را قوم برگزیده خدا مى‏داند و از سوى دیگر، در تاریخ یهودیت گاهى از برگزیدگى قوم، برترى قوم اسرائیل نسبت به سایر اقوام برداشت شده است و حتى در كشور اسرائیل قوانینى وضع و اجرا شده كه حاكى از تبعیض نژادى است. اما همان‏طور كه گذشت، افراد زیادى از میان یهودیان، اندیشه قوم برتر و تبعیض نژادى را رد مى‏كنند. آیا منشأ این اندیشه عهد قدیم است؟ همان‏طور كه گذشت برخى از نقادان جدید معترفند كه مجموعه عهد قدیم در دوره پس از اسارت بابلى و تحت تأثیر وضعیت اسف‏بار قوم نگاشته شده و به این دلیل است كه در آن، به قوم توجهى ویژه شده است.

در اینجا با این بحث كارى نداریم كه مجموعه عهد قدیم در چه دوره‏اى تدوین شده است؛ هر چند آنچه نقادان جدید در این باره گفته‏اند شایان توجه ویژه است. نكته‏اى كه بیشتر اهمیت دارد، این است كه آیا برگزیدگى قوم، كه در عهد قدیم مطرح شده، مطلبى ناپذیرفتنى است؟ آیا این برگزیدگى به معناى برترى قوم اسرائیل از همه اقوام جهان است؟ پس نخست باید معناى برگزیدگى قوم در عهد قدیم را بررسى كنیم. در بخش بعدى این نوشتار به این موضوع خواهیم پرداخت.

اما نكته دیگر در باره تلمود است؛ قبلاً دو رویكرد از دو نویسنده یهودى در این موضوع نقل شد. دكتر اسرائیل شاهاك مجموعه تلمود را دربردارنده مطالبى نژادپرستانه مى‏داند و منشأ قوانین نژادپرستانه دولت اسرائیل را همین مجموعه مى‏داند. از سوى دیگر دكتر ا. كُهِن ضمن پذیرش این‏كه فقرات متعددى در مجموعه تلمود یافت مى‏شود كه حاوى مطالبى نژادپرستانه‏اند، این موارد را چنین توجیه مى‏كند: گویا نویسندگان در وضعیتى غیرعادى و تحت فشار سخت چنین سخنانى را گفته‏اند. او همچنین شواهد متعددى را از این مجموعه نقل مى‏كند كه بر یكسانى بنى‏اسرائیل با دیگر اقوام دلالت دارد. نكته مهم در سخن این دو نویسنده این است كه هر دو، هر گونه نژادپرستى را، حتى اگر ظاهر عبارت تلمود باشد، رد مى‏كنند، اما در یك امر اختلاف دارند؛ اگر برخى از دانشمندان یهودىِ قرون وسطا، مانند ابن‏میمون، و نیز قانونگذاران دولت اسرائیل در زمان حاضر تفسیرى نژادپرستانه از مطالب تلمود كرده‏اند، بنابه نظر شاهاك، كار خطایى نكرده‏اند، اما به نظر دكتر كُهِن مرتكبِ خطا شده‏اند.

اگر بخواهیم بین این دو نویسنده یهودى داورى كنیم، به نظر مى‏رسد كه باید حق را به دكتر كُهِن بدهیم. اگر در یك مجموعه گسترده، دو دیدگاه متفاوت و ضد و نقیض مطرح شده باشد، به راحتى نمى‏توان یك طرف را گرفت و از طرف دیگر چشم‏پوشى كرد، بلكه باید به گونه‏اى همه اطراف را جمع كرد. و البته اگر درباره موضوعى دو دیدگاه مطرح شده باشد و ظاهر یك دیدگاه با عقل، منطق و عدالت ناسازگار باشد، قطعاً باید طرف دیگر را گرفت و از طرف دیگر چشم‏پوشى كرد و یا آن را توجیه نمود. براى مثال، شاید مواردى كه دانشمندان یهود سخنان تندى بر ضد غیریهودیان یا بت‏پرستان به زبان آورده‏اند، در اوضاع و احوالى خاص بوده و اشاره به افرادى خاص داشته باشد. براى نمونه وقتى گفته شده «بهترین بت‏پرستان را بكش» شاید مقصود از بت‏پرستان، افرادى خاص بوده است، نه این‏كه حكمى براى همه زمان‏ها و همه مكان‏ها بوده باشد. به هر حال در چنین مواردى تفسیرى یك‏سویه از یك مجموعه عظیم، و برداشتى خلاف عقل و منطق و عدالت یك انحراف محسوب مى‏شود.

این امر مسلم و واضح است كه تفسیر از یك یا چند گزاره كه در یك متن دینى آمده نباید به گونه‏اى باشد كه با اصول مسلم و قطعى آن دین ناسازگار باشد. اگر قوم اسرائیل از چنان جایگاهى برخوردار است كه باید همه چیز، حتى اصول مسلم اخلاقى، فداى آن شود، پس در واقع قومْ جاى خدا را گرفته است و این با نخستین و مهم‏ترین اصل تورات كه در دو فرمان نخستِ «ده فرمان» بر آن تأكید شده، ناسازگارى دارد:

من خداوند، خداى تو هستم، همان خدایى كه تو را از اسارت و بندگى مصر آزاد كرد. تو را خدایان دیگر غیر از من نباشد. هیچ‏گونه بتى به شكل حیوان یا پرنده یا ماهى براى خود درست نكن. در برابر آنها زانو نزن و آنها را پرستش نكن (سفر خروج، 20:2-4).

و اگر كسى قوم را به جاى خدا قرار دهد از دین خارج شده و مرتد گشته است و این نكته‏اى است كه اسرائیل شاهاك را نگران كرده است:

در پایان روى سخنم با خوانندگانى است كه مثل من یهودى هستند. من بى‏نهایت ناراحت هستم وقتى مى‏بینم كه قسمت اعظم ملت یهود در یك حالت ترك مسلك و ارتداد به سر مى‏برد و به جاى پرستش خدا و تحقق بخشیدن به روح عدالت، و به جاى در نظر گرفتنِ كلماتِ: «چیزى را كه خود از آن نفرت دارى بر دیگران روا مدار» این اكثریت، نه تنها برعكس آن رفتار مى‏كنند، بلكه در وحشى‏ترین نظام قبیله‏اى و پرستش قدرت، پناهگاهى را مى‏جویند، اما نمى‏دانند كه بر سر شاخه نشسته و بُن مى‏بُرند...

من آنچه بخواهم مى‏كنم، چون مى‏دانم كه وظیفه‏ام گفتن حقیقت است و در راه عدالتى كه بر همه جهان حكمفرما باشد مبارزه مى‏كنم. اما ظاهراً به نظر اكثریت برادران یهودى‏ام كه به جاى خدا، دولت مادى اسرائیل را پرستش مى‏كنند، همانطور كه اجداد ما گاو طلایى... را مى‏پرستیدند، این ملاحظه مسئله چندان مهمى نیست، لذا به آنها خواهم گفت: «به خاطر ریا و انكارِ دوگانه شما و به خاطر روش حمایت از نژادپرستى و ستم، به زودى بدبختى دیگرى دامنگیر شما خواهد شد.(18)

دكتر شاهاك معتقد است كه نژادپرستى با دیانت یهود ناسازگار است و باید یكى را اختیار كرد: نژادپرستى و حمایت از اعمال نژادپرستانه دولت اسرائیل، یا دیانت یهودى. او مى‏گوید من دومى را برگزیده‏ام:

من با این عقیده كه یهودیان باید وقف دولت یهود شوند، مخالفم. من نشان خواهم داد كه این ایثارها، تقدس و زهد غیراخلاقى و در عین حال مخالف با اصول جارى سنت‏هاى یهودى است... من یك یهودى هستم و در اسرائیل زندگى مى‏كنم. من به عنوان یك تبعه اسرائیل به قوانین این كشور احترام مى‏گذارم. با این‏كه بیش از چهل سال دارم هر سال خدمت موقتى را در ارتش انجام مى‏دهم، اما خودم را وقف و نثار دولت یهود یا هر دولت و سازمان دیگرى نمى‏كنم! من به آرمان‏هایم پایبند هستم. من معتقدم كه باید حقیقت را گفت و آنچه را لازم است، انجام داد تا عدالت و برابرى براى همه فراهم گردد. من به زبان و شعر عبرانى علاقمند هستم و خوشحالم كه براى بسیارى از ارزش‏هاى پیامبران قدیمى‏مان احترام مى‏گذارم.

اما آیا مى‏توان آیینى را وقف یك دولت نمود؟ من گمان مى‏كنم اگر از عاموس نبى یا اِشَعْیاى نبى خواسته مى‏شد كه خود را وقف دولت «اسرائیل» یا «یهودا»(19) نمایند، مى‏خندیدند. عاموس نبى مى‏گوید: «از بدى منزجر باشید و خوبى را دوست داشته باشید و عدالت را برپا دارید» (عاموس، 4:17)... هر یهودى كه ایمان دارد سه‏بار در روز به زبان مى‏آورد كه یك نفر یهودى باید وقف راه خدا، فقط راه او، باشد: «شما [بنى‏اسرائیل‏] باید یهوه خدایتان را با تمامى دل و جان و توان خود دوست داشته باشید» (سفر تثنیه، 6:5). اقلیت كوچكى از یهودیان هستند كه هنوز هم به خداى خود ایمان دارند، اما به نظر مى‏رسد كه اكثریت ملت یهودى خدایش را گم كرده و بت را جانشین آن نموده است؛ درست مانند زمان موسى كه گوساله‏پرستى مى‏كردند... اولین علامت این بت‏پرستى - كه علامت هر نوع بت‏پرستى هم هست - این است كه براى دستیابى به منافع خود حاضرند به هر نوع بى‏انصافى و بى‏عدالتى تن دهند.(20)