عید یهودیان

بودائیان نیز اعیاد و جشنهای خاص خود را دارند كه از جمله می‌توان به مراسم و تشریفات خاص پوجا(66) اشاره كرد كه نیایش و اخلاصی است كه برای مناسبتهای ویژه وجود دارد، از آن جمله مراسم وساك (67) است كه در چهاردهمین روز (روز ماه كامل) از ماه مه هنگامی كه تولد بودا حصول به مرحله تنویر و سرانجام به مرگ وی (ورود به مقام پاری نیروانه) منتهی می‌شود را جشن می‌گیرند. افراد شركت كننده در این مراسم در اطراف صومعه‌ها و معابد چراغانی شده به حركت درمی‌آیند؛ برنامه‌های مخصوص سخنرانی در مورد زندگانی بودا و دهرمه ترتیب داده می‌شود و همه جا پراز گل و شمع و نجور معطر می‌شود.

فصل بارانی كه در اواخر بهار شروع می‌شود زمان استراحت و گوشه نشینی راهبه‌هاست، اولین باران را با مراسمی كه در آن هركس سعی می‌كند مقداری آب به دیگری بپاشد جشن می‌گیرند؛ این امر قطعاً نشانه‌ای از مراسم و آداب محلی قبل از بودا است كه برای عرض خیرمقدم به فصل باران انجام می‌شود و مجسمه‌های موجود در معابد را شستشو می دهند و جشنهای مخصوصی ترتیب می‌دهند و جمعیت زیادی برای حركت جمعی در خیابانها جذب می‌شوند.(68)

7- فستیوالهای شینتویی

در ژاپن جشنهای مذهبی (فستیوال) متعددی برگزار می‌گردد، از جشنهای محلی به مناسبت وقایع خاص گرفته تا جشنهای عظیمی مثل جشن سال نو كه در آن میلیونها نفر از ژاپنی‌ها از معبد میجی(69) در توكیو بازدید به عمل می‌آورند. در این فستیوالها، افراد شركت كننده به پیشگاه خدایان گوناگون غذا تقدیم می كنند و كشیشان دعاهای رسمی به نام نورتیو (70) را تلاوت می كنند و زنان و مردان رقصنده نیز رقصهای مقدس مذهبی را به اجرا درمی‌آورند. فضای این مراسم هم مقدس و هم سرورانگیز است.

یكی از مشخصات همیشگی و كلیدی فستیوالهایی كه در معابد برگزار می‌شود، مراسم حمل معابد و زیارتكده‌های قابل حمل می‌باشد كه به روش مردان جوانی كه معبد را روی نشانه‌های خود قرار داده‌اند از میان جمعیت تماشاگرانی كه در خیابانها ریخته‌اند حمل می‌گردد. حركت دادن دسته جمعی معابد از بخشهای عمده هر فستیوال است.(71)

پی‌نوشت:

1- آریانا، غلامعلی، آشنایی با تاریخ ادیان، تهران، پایا، 1379، ص 108
2- ولی، وهاب و بصیری، میترا، ادیان جهان باستان، ج 3، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی، 1379، ص 173
3-اوستا، پشتها، مهرشیت، كرده ی 8، بند32، گزارش و ترجمه جلیل دوستخواه، تهران، 1379، ص 361
4-همان، بند31، ص361
5-گهنبار كوتاه شده‌ی گاهانبار است كه به معنی گاههای بار همگانی، جشن و انجمن همگانی یا گاههای بار و برگرفتن و بهره به دست آوردن است.
6-yaitya
7- ولی، همان، صص 168-169
8-maid yu zerm-
9-maid yu shem-
10-paite shahaym
11- eayaserim-
12-maid ya ram-
13-hamaspatmadam-
14-بویس، مری، زردشتیان باورها و آداب دینی آنها، ترجمه عسگر بهرامی، تهران، ققنوس، 1381، صص 58-59.
15- مهر، فرهنگ، دیدی نو از دینی كهن، تهران، جامی، 1380، ص190
16-ولی، همان، صص175-177
17- tishri-
18-ویر، رابرت و دیگران، جهان مذهبی، ترجمه عبدالكریم گواهی، تهران، فرهنگ اسلامی، 1378، ص 630
19- rosh hashnah-
20- shofar-
21-آریا، همان، ص 144
22-ناس، جان، تاریخ جامع ادیان، ترجمه علی اصغر حكمت، تهران، علمی و فرهنگی، 1383، ص567
23- توفیقی، حسین، آشنایی با ادیان بزرگ، تهران، سمت، 1381، ص 94
24- همان، ص 95
25-ایزدپناه، مهرداد، آشنایی با دین یهود، تهران، محور، 1382، صص 75-76
26-ناس، همان، ص 568
27- hannukah-
28- ویر، همان، ص 635
29-توفیقی، همان، ص94
30-ناس، همان، ص 568
31- purim-
32-ناس، همان، ص 568
33-توفیقی، همان، ص 94
34-ایزدپناه، همان، ص 74
35-seder-
36-ناس، همان، ص 567
37-همان، ص 567
38-sefirah-
39-كتاب مقدس، سفر لاویان، باب 23، آیات 15-16
40- easter-
41-good friday
43-ناس، هما، ص 610
44-كتاب مقدس، اعمال رسولان، باب 2، آیه 1
45- feast of week-
46- feast of the ascension-
47- all saints day-
48- all souls day-
49- ash we-
50-ویر، همان، صص798- 800
51- navaratri-
52-rama navami-
53- hanaman jayanti-
54-parasu rama-
55- navasimha-
56- besak-
57-jet-
58-katumasa-
59-divali-
60- mhasivaratri-
61-holi-
62- ویتمن، سیمن، آئین هندو، ترجمه علی موحدیان عطار، قم، مركز مطالعات ادیان و مذاهب، 1382، صص 82-84
63-ravana-
64-ramlila-
65- ویتمن، همان، ص 85
66-puja-
67-wesak-
68- ویر، همان، ص 343
69-meiji shrine-
70-norito-
71- ویر، همان، صص 543-544

4- اعیاد و جشنهای هندوها

پررنگ و آب‌ترین جنبه‌های آداب هندویی چرخه سالانه جشنهاست، در حقیقت دین هندویی را در دین روزه‌داری و عید و جشن نامیده‌اند. در این دین جشنها نیز مانند زیارات سه تا هستند: محلی، منطقه‌ای و مربوط به كل هند؛ كه طبقه‌ها و فرقه‌های خاص جشنهای خاص به خود را دارند كه شمار این جشنها بالغ بر هزار تا است كه توصیف آنها در این مقاله نمی‌گنجد و ما فقط به ذكر نام برخی از آنها می‌پردازیم:

اولین ماه قمری از سال مذهبی هندو، كیت شامل جشن‌های نوروزی زیر می‌باشد:

1- عیده نوه راتری (51)، شب‌های نه‌گانه‌ای كه به خدابانو اختصاص دارد.
   

2- عید رامه ناومی (52)، سالروز تولد رامه.
   

3- جشن هنومن جینتی (53)، سالروز تولد هنومن.
   

4- سالروز دوتا از اوتاره‌های ویشنو (از خدایان هندی) برنامه‌های پرشورامه (54) و نرسینهه (55) كه در بسك (56) جشن بزرگی برپا می‌كنند.
      

5- جشن جت (57)، شامل روزه‌داری سه روز پر اهمیت كه زن‌ها برای خوشبختی در ازدواج آن را برپا می‌كنند.
   

6- جشن آغاز ماه كاتورماسه (58) یا چهار ماهه روزه‌داری و ریاضت.
   

7- جشن دیوالی(59) یا جشن 4 یا 5 روزه چراغ‌ها.
     

8- ماه پهلگونه نیز 2 جشن مهم دارد یكی مهاشیوه راتری (60)كه جشن شب بزرگ شیوه است و دیگری هلی (61) جشن بهاره پرشوری.

با وجود این عیدها در سرتاسر هند تنوع منطقه‌ای قابل ملاحظه‌ای در نحوه مراسم اعیاد به چشم می‌خورد كه این اعیاد سبب شور و نشاط زندگی هندویی است و ارزشهای دین را هرساله تازه كرده و مایه سرور و شادمانی است. (62)

در شمال، نبرد رام بر علیه راونه (63) (مربوط به حماسه اسطوره ای رامایانه) را در طول دوره نوه راتری در رام لیداها (64) (نمایش نبرد رام) بازآفرینی می كنند بطوری كه با پایان هر دو مراسم دورنگا- پوجا جشن پیروزی رام را در یك روز معین، روز دَسَّهره ، كه یك عید اصلی است جشن می گیرند.(65)

 پی نوشت :

 ---------

51- navaratri-
52-rama navami-
53- hanaman jayanti-
54-parasu rama-
55- navasimha-
56- besak-
57-jet-
58-katumasa-
59-divali-
60- mhasivaratri-
61-holi-
62- ویتمن، سیمن، آئین هندو، ترجمه علی موحدیان عطار، قم، مركز مطالعات ادیان و مذاهب، 1382، صص 82-84
63-ravana-
64-ramlila-
65- ویتمن، همان، ص 85
          

3- اعیاد و جشنهای مسیحیان

1-3- عید كریسمس و عید پاك

مسیحیان دو روز عمده دارند كه بسیار برایشان حائز اهمیت است و این دو روز را جشن می‌گیرند و از اعیاد بزرگشان به حساب می‌آید. كه یكی از آنها كریسمس (25 دسامبر) سالروز تولد عیسی است و دیگری عید پاك (ایستر) (40) است كه به یاد و خاطره برخاستن و قیام عیسی می‌باشد، كه در اولین یكشنبه بعد از قرص كامل ماه و پس از اعتدال ربیعی فاصله بین 22 مارس تا 25 آوریل است.

2-3- عید هفته مقدس:

هفته پیش از عید پاك عنوان مراسمی است كه مسیحیان قبل از شروع عید پاك آن را می‌گیرند و آن به دلیل یادآوری خاطره آخرین روزهای زندگی عیسی است؛ پنجشنبه‌ی قبل عید پاك یادآور آخرین وعده غذایی است كه عیسی با حواریانش خورد. جمعه قبل عید پاك كه به آن جمعه خوب (41) نیز می‌گویند یادآور به صلیب كشیدن عیسی است كه غم انگیزترین روز مسیحیان می‌باشد.

3-3- عید پنجاهه(42):

 قیام (یاصعود) مسیح حواریون را معتقد ساخت كه عیسی از مردگان برخاسته و عن قریب بار دیگر سوار برابرها رجعت خواهد كرد. نزد مسیحیان قیام مسیح اثبات حقانیت انجیل بود و هبوط روح القدس در روز پنجاهه به آنها اطمینان قلبی می‌بخشد(43).

در شاخه پروتستان عید پنجاهه (گلریزان) یادبود خاطره ریزش و جاری شدن (سیلان) روح القدس بر حواریون در 15 روز پس از صعوه عیسی است.(44)

ریشه آن در عید هفته‌ها (45) یا شابوعوت (از اعیاد یهودی) است كه 50 روز بعد از عید فصح برگزار می‌شود. مسیحیان اعیاد دیگری نیز دارند كه در ذیل به آنها اشاره شده است:

4-3- عید بالا رفتن عیسی مسیح  (46)

این عید چهارده روز بعد از عید پاك برگزار می‌گردد.
 

5-3- عید روز تمام قدیسین (47)كه در اول نوامبر صورت می‌پذیرد.
  

6-3- عید روز تمام ارواح (48)كه آن هم در دوم نوامبر انجام می‌گیرد.
 

7-3- عید چهارشنبه آغاز ایام روزه و پرهیز (49)كه در چهل روز قبل از عید پاك برپا می‌شود.(50)

البته باید توجه داشت تمام این فستیوالها از نظر اهمیت یکسان نیست و برخی از این جشنها عملا برگزار نمیشود

پی نوشت ها

--------------

40 -  easter-41-good friday43-ناس، هما، ص 61044-كتاب مقدس، اعمال رسولان، باب 2، آیه 145- feast of week-46- feast of the ascension-47- all saints day-48- all souls day-49- ash we-50-ویر، همان، صص798- 800

2- اعیاد و جشنهای یهودیان

یكی از تعالیم مهم دینی یهود مراسم اعیاد مذهبی است. یهودیان در تمام عالم بر طبق ماههای قمری اعیاد خود را حفظ كرده و روزهای معینی را جشن می‌گیرند.

مراسم و فستیوالهای یهود بیشتر حالت فصلی – موسمی دارد و اعتقاد عموم بر این است كه آئینهای مزبور سال یهودی را ریتم و ثبات می‌بخشد در حالیكه تعدادی از این جشنها ریشه در آئینهای باستانی كشاورزی دارند. تقویم یهودی در پاییز و با ماه تیشری (17)در حدود ماه سپتامبر – اكتبر (شهریور-ماه) آغاز می‌شود كه در آن هنگام مراسم جشن سال نو برگزار می‌گردد.(18)

 1-2- عید روش هشانه:

مهمترین فستیوالهای مذهبی یهود در دو فصل پاییز و بهار است و تنها 2 جشن كوچكتر در زمستان برگزار می‌شود، سه فستیوال پاییز پشت سرهم و در یك فاصله زمانی 25 روزه برپا می‌شود.

این فصل با برگزاری مراسم روش هشانه (19) (رأس السنه) شروع می‌شود این عید كه اولین سال یهود است مطابق است با روز اول تیشری، كه با دمیدن درشوفار (20) باستانی یا شاخ قوچ آغاز می‌شود،‌ و آن به یاد روز قیامت و دمیدن صوراسرافیل است. (21)

در ابتدا این عمل برای دعوت و انتباه قوم بود كه از اطراف دور هم جمع شوند و در كردار و رفتار خویش خالق خود را به یاد آورند و از گناهان خود به درگاه او استغفار كنند. تلمود برای این عید اهمیتی بسیار قایل شده است و آن را به عنوان «روز قضاوت و داوری» نام نهاده است كه در آن پرونده‌های آسمان باز شده و اعمال هر فرد در سال قبل در صفحه اعمال وی ثبت می‌شود و معرفی شده و مقدمه مناسبی برای ایام 10 روزه‌ی توبه و ندامت است.(22)

2-2- عید كیپور:

عید كیپور، یعنی روز كفاره، در دهمین روز عید روش هشانه است كه این مراسم در روز كفاره (مقدسترین روز سال در مذهب یهود) به اوج خود می‌رسد و به مناسبت كفاره گناهان در آن روز، روزه بزرگ می‌گیرند و از گناهان توبه می‌كنند.

یهودیان این عید را «عاسور یعنی عاشورا» نیز می‌نامند.

آنها از غروب روز قبل تا شبانگاه این روز، از خوردن و آشامیدن، استحمام و كار پرهیز می‌كنند و در كنیسه‌ها به عبادت و استغفار مشغول می‌شوند. در آن روز، یهودیان بنیادگرا لباس ویژه‌ای بر تن می‌كنند و از پوشیدن كفش چرمی خودداری می‌كنند.(23)

3-2- عید سایبانها:

این عید دقیقاً پنج روز بعد از عید كیپور آغاز می‌شود كه در 23 ماه تیشری به نشانه زندگی كردن بنی اسرائیل در خیمه‌های تیه در عصر حضرت موسی مدت یك هفته در خیمه زندگی می‌كنند كه بزبان عبری این عید را «سِكوّت» می‌نامند.(24)

این عید در قدیم به شكرانه رسیدن میوه‌های پاییزی خیمه‌هایی برپا می‌داشتند و هنگام چیدن انگور و ساختن شراب معتقد می‌نموده‌اند، ولی اكنون آن را به یادبود سرگردانی قوم بنی اسرائیل در بیابان تیه منعقد می‌سازند. در این عید كنیسه‌ها را تزئین می‌كنند و بر در و دیوار گلها و میوه‌هایی آویزان می‌سازند، مخصوصاً از شاخ لیمو و شاخ نخل و برگ مو و بید كه همه محصولات كشور فلسطین است كنایس خود را زینت می‌دهند. پس هر كس در جلو منزلگاه خود خیمه‌ای یا سایبانی برافراشته و در زیر آن نشسته و با كسان و خویشان خود به صرف طعام می‌پردازد و حتی در آنجا شب را به روز می‌آورند.(25) در روز آخر این عید روز «سمخات تورات» است كه برای شریعت خود جشن گرفته، طومارهای تورات را از صندوق بیرون آورده و دور كنیسه طواف می‌كنند.(26)

4-2- عید حنوكا:

یهودیان در طول ماههای زمستان نیز دو فستیوال بزرگ دارند كه مبتنی بر سنت حضرت موسی نیست و برای یهودیان حائز اهمیت است، كه یكی از آنها عید گشایش است كه در زبان عبری «حنوكا» (27)نامیده می‌شود.(28) این عید كه یك هفته بعد از عید سایبانها برگزار می‌شود به خاطر یادبود پیروزی یهود بر استعمارگران یونانی در سال 168 ق.م است و در این روز معبد سلیمان به دست یهود از پلیدیها و خرابیهای دشمن تطهیر شد و بنای معبد بدست یهودای مكابی از نو ساخته شد.(29)

حنوكا كه عید شمعها و مشعلهاست هشت روز به طول می‌انجامد كه روز اول در كنیسه‌ها و در خانه‌های شخصی یك شمع روشن می كنند و در روز دوم دو شمع و روز سوم سه شمع و بالاخره روز هشتم هشت شمع می‌افروزند، دلیل آن هم این است كه در طی جنگ مكابیون با یونانیان روغن كمی در معبد بود كه یك روزه تمام می‌شد ولی آن روغن به طرز معجزه آسایی هشت روز تمام دوام آورد و به همین دلیل یهودیان این واقعه را با روشن كردن شمعها بمدت هشت روز زنده نگه می‌دارند.(30)

5-2- عید پوریم: (31)

عید پوریم (در زبان عبری) یا عید قرعه‌ها مربوط به كتاب استر است كه در اواخر فوریه و اوایل مارس برگزار می‌گردد. و آن به یادگار نجات یهود از عقاب و قتل عامی است كه با فداكاری استر ( در ایران) ختم به خیر شد. و در این روز هدایا و تحف و عیدانه، دوستان به یكدیگر و مهتران كه به كهتران عطا می‌نمایند و روز را به رقص و تغنی و جشن و سرور به پایان می‌رسانند.(32)

6-2- عید فِصَح:

فصح در لغت به معنی چشم پوشی كردن است كه به مناسبت چشم پوشی خداوند از قتل نخست زادگان بنی‌اسرائیل در حین نزول این بلا به فرعونیان چنین نامی به آن داده شده است.

این عید در اواخر ماه مارس و یا در اثنای ماه آوریل منعقد می‌شود كه هفت روز به طول می‌انجامد؛ عید فصح كه مهمترین عید یهودیان نامیده می‌شود در میان مسیحیان به عید پاك معروف است.(33)

البته در اصل، آن عید بهاره و به شكرانه زاد و ولد گوسفندان و بار آوردن درختان نیز می‌باشد و مراسم شكرگزاری به نعمت آزادی و خروج قوم از مصر بعمل می‌آمد. این عید در طول تاریخ یهود همیشه رعایت شده و هنوز هم رعایت می‌شود. مراسم این عید بدین صورت است كه به مدت یك هفته نان فطیر مصرف می‌كنند، از این سبب آن را «عید فطیر » نیز می‌نامند، خانه را تمیز می‌كنند و غذاهایی مانند ترب كوهی (كلم) نورسیده، سیب خرد شده با حبوبات و دارچین، ران بره، تخم مرغ سرخ كرده، سبزی ترب، جعفری،‌ نمك، آب و شراب را در ظروف خاص آماده می‌كنند.

چهار فنجان شراب كه دو تا قبل و دو تا بعد از غذاست را می‌نوشند و هر یك از غذاها اشاره‌ای به بخشی از سرگذشت خروج یهودیان از مصر است.(34)

از پرخاطره‌ترین جنبه های عید فصح «سِدِر» (35) یا شام یهودیان است كه افراد خانواده دور یكدیگر جمع شده، فصلی از تورات (سرگذشت خروج) را تلاوت می‌كنند و مشروبی بنام «كیدوش» می ‌نوشند و رئیس خاندان دستها را شسته و مراسمی را به جا می‌آورد. سبزی جعفری را در آب نمك نهاده و به یاد ایام ناگوار اسارت بابل می‌خورند، همچنین جامهای شراب و قطعات نبات و ریشه‌های گیاهان تلخ را می‌خورند و به یاد آزادی مناجاتها و اوراد و بعضی از مزامیر را تلاوت می‌كنند. بعد از آن دری را باز می‌كنند و در میان سرودن نغمات مزامیر داود و مصائب ایلیای نبی برای ظهور مسیحا دعا می‌خوانند و روی میز جامی به یاد ایلیای نبی می‌گذارند؛ سپس با صرف شام شب و با گفتن این دعا (سال دیگر در اورشلیم) مراسم عید به پایان می‌رسد و همه به شادی و سرور مشغول می‌گردند و پدران به فرزندان عیدانه عطا می‌كنند. (36)

7-2- عید شابوعوت:

عید فصح به خودی خود كامل نیست بلكه با عید شابوعوت كه بدان عید هفته ها نیز می‌گویند كامل می‌شود. تا 49 روز بعد از عید سدر هیچ گونه جشن و شادی، حتی مراسم عروسی نباید انجام بگیرد، و در روز پنجاهم عید شابوعوت برگزار می‌گردد كه به آن عید پنجاهه نیز گویند و به خاطر رسیدن اولین نوبر حبوب و اثمار بوده، ولی در ادوار بعد آن را به یادبود و شكرانه نزول تورات در كوه طور سینا منعقد می‌سازند.(37)

فاصله این دوجشن صفیرا (38)(شمارش) خوانده می‌شود؛ « ... از فردای آن سبت از روزی كه نافه جنبانیدنی را آورده باشید برای خود بشمارید تا هفت هفته تمام بشود و هدیه‌ای برای خدا بیاورید.» (39)

در هر حال مراسم و آئینها نمایشگر درامها و سمبولها هستند كه بخش حیاتی دین یهود را تشكیل می دهد لیكن آنها تشریفات دینی نوع دیگری نیز دارند كه ما فقط به ذكر اعیاد آنها پرداختیم.

---------------

پینوشتها

--------------

17- tishri-
18-ویر، رابرت و دیگران، جهان مذهبی، ترجمه عبدالكریم گواهی، تهران، فرهنگ اسلامی، 1378، ص 630
19- rosh hashnah-
20- shofar-
21-آریا، همان، ص 144
22-ناس، جان، تاریخ جامع ادیان، ترجمه علی اصغر حكمت، تهران، علمی و فرهنگی، 1383، ص567
23- توفیقی، حسین، آشنایی با ادیان بزرگ، تهران، سمت، 1381، ص 94
24- همان، ص 95
25-ایزدپناه، مهرداد، آشنایی با دین یهود، تهران، محور، 1382، صص 75-76
26-ناس، همان، ص 568
27- hannukah-
28- ویر، همان، ص 635
29-توفیقی، همان، ص94
30-ناس، همان، ص 568
31- purim-
32-ناس، همان، ص 568
33-توفیقی، همان، ص 94
34-ایزدپناه، همان، ص 74
35-seder-
36-ناس، همان، ص 567
37-همان، ص 567
38-sefirah-
39-كتاب مقدس، سفر لاویان، باب 23، آیات 15-16

ضمن تشکر از دوست عزیز تصور من این است که تاریخ ظهور زرتشت بسیار دورتر از این تاریخ ( 660 ق م ) است

من دلایل زیادی را در وبلاگم ارائه کرده ام که پیشینه ی این دین به هشت هزار و پانصد سال قبل بر میگردد :

http://rahezartosht.blogfa.com/post-1.aspx

http://rahezartosht.blogfa.com/post-2.aspx

در پناه دوست

درباره دین ایرانیان باید دو مقطع تاریخی را مدّ نظر قرار داد:

أ) قبل از ظهور دین زرتشت.

ب) بعد از ظهور دین زرتشت.

در خصوص دینِ قدیمی‏ترین ساكنان ایران، اطلاعات مورخان بسیار كم است.(1)

در ایران باستان اقوام و گروه‏های مختلف زندگی كرده و گرایش و عقاید مختلف داشته و اقوام ایرانی از دین واحدی پیروی نمی‏كرده‏اند.

از داده‏های تاریخی و برخی شواهد استفاده می شود كه قبل از زرتشت، بومیان ایرانی، آفتاب و ماه و ستارگان و سایر پدیده‏های طبیعت را می پرستیدند.(2) پرستش خدایان هند نیز در این كشور رواج داشته است. در یك كتیبه مكشوفه كه مربوط به 1400 ق.م است، اسامی خدایان هند مثل "میترا"، "مهر"، اندرا" و "اورنا" نقش شده است.(3)

میترا پرستان باور داشتند كه از دید میترا چیزی پنهان نیست؛ زیرا میترا چشم روز و خورشید افول‏ناپذیر است و همه جا حاضر می باشد و نسبت به بد اندیشان و عهد شكنان و... قهار و نسبت به نیكان و ستایشگران بسیار مهربان است.(4)

در مقابل خدا و ملكوت، تاریكی و پلیدی قرار دارد كه در آن "دیو" فرمانروایی دارد. بر این اساس، اعتقاد به ثنویت از خصوصیات ایرانیان باستان بوده و به وجود خدایان شر در برابر خدایان خیر عقیده داشته‏اند.

بعد از ظهور دین زرتشت (حدود 660 ق.م) بیشتر ایرانیان به دین زرتشت رو آوردند. گرایش ایرانیان به این دین بدان جهت بود كه ادیان قبل از زرتشت پاسخگوی نیاز آنان نبود. آریاییان در ابتدای ورودشان به هند و ایران زندگی خوبی نداشته و برخی از مشكلات خود را مربوط به آموزه‏هایی ادیان دانسته و در پی آن بودند مذهبی داشته باشند كه با اوضاع جدید تناسب داشته و از نظام اجتماعی و اخلاقی مناسب برخوردار باشند. بیشتر ایرانیان تصور می كردند كه دین زرتشت خواسته‏های آنان را برآورده نموده و پاسخگوی نیازهای آنان است، از این رو از دین زرتشت استقبال نمودند. البته همه ایرانیان به دین زرتشت نگرویدند و در زمان ظهور دین زرتشت ادیان دیگر نیز وجود داشت. نقش حكومت‏های ایران در گرایش مردم ایران به دین زرتشت را نباید نادیده گرفت؛ بنابراین اگرچه زرتشت دین رسمی كشور بوده، ولی ادیان دیگر به صورت اقلیت وجود داشته‏اند،(7) از جمله:

1- دین یهود كه پیشینه حضور آن در ایران به دوران هخامنشیان می رسد. كوروش ناجی یهودیان، آنان را به ایران كوچانید. یهودیان از بابل به غرب ایران مهاجرت كردند و در عصر ساسانیان بر تعداد آنان افزوده شد.

2- دین مسیح كه سابقه حضور آن به دوره اشكانی می رسد، تعداد اندكی عیسوی در غرب ایران می زیستند. اینان ایرانیانی بودند كه به مسیحیت گرویده بودند و دارای كلیساهای معتبری در نواحی شرق و غرب ایران بودند. این فرقه از مسیحیت به فرقه نسطوری معروف است.

3- مذهب مانی كه در سال 228 میلادی آشكار شد و اندكی بعد سراسر ایران را فرا گرفت. علت گسترش سادگی این مذهب بود. اساس این مذهب، تصفیه و تزكیه نفس و حُسن اخلاق و طهارت باطن بود.

4- مذهب مزدك كه در سال 497 میلادی در ایران ظهور كرد: "قباد" شاه ایران به این مذهب گرایید.

5- مذهب زرونیان كه شاخه‏ای از دین زرتشت بود، مانند مذهب كیومرثیان.

در مجموع می توان گفت: بعد از ظهور زرتشت، دین بیشتر ایرانیان، زرتشت بود، اگر چه ادیان دیگر نیز وجود داشت.

پی نوشت‏ها:

1. عباس قدیانی، تاریخ ادیان و مذاهب در ایران، ص 26.

2. عبداللَّه مبلغی، تاریخ ادیان و مذاهب جهان، ج 1، ص 302.

3. عباس قدیانی، همان، ص 26.

4. همان، ص 28، مبلغی، همان، ص 298 - 299.

5. همان.

6. خدمات متقابل اسلام و ایران، ص 152.

7. عبداللَّه مبلغی، همان، ص 323 - 324.

1- جشنها و اعیاد زرتشتیان

1-1- اعیاد ماهانه

در دین زردشتی ایام هفته وجود ندارد و بعبارت دیگر در ایران قدیم برای روزشماری هر یك از سی روز ماه، نام خاصی وجود داشته است، سال به 12 ماه تقسیم می‌شد و هر ماه 30 روز و در آخر هم 5 روز قبل از عید نوروزبه سال اضافه می‌شد كه به آن پنجه دزده می‌گفتند. دوازده روز از این سی روز، همنام دوازده ماه بود. هرگاه كه نام ماه و روز یكی می‌شد جشن می‌گرفتند، چنانكه شانزدهم هرماه را مهرنام نهاده‌اند و از این رو شانزدهم ماه مهر را جشن می‌گرفتد كه به جشن مهرگان معروف است؛ همچنین روز دهم هر ماه «آبان‌روز» نام دارد كه نام ایزد آناهیتا بر این روز نهاده شده بود و دهم ماه آبان جشنی به نام آبانگان برپا می‌كردند و یا جشن فرودگان كه در نوزدهم ماه فرودین برگزار می‌شود(1)، به همین ترتیب 12 جشن در یكسال برپا می‌كردند كه از آنها به عنوان جشنهای ماهانه یاد می كنند، اینها جشنهای دوازده گانه ی سال بودند كه در روزگار ساسانیان و پیش از آن با آداب و تشریفاتی فراوان برگزار می‌شدند، اما پس از سقوط ساسانیان بسیاری از این جشنها به دست فراموشی سپرده شد. ولی جشن مهرگان كه در بین این اعیاد ماهانه از همه مهمتر بود هنوز هم با تشریفات خاص برگزار می‌گردد.(2) اهمیت این جشن به دلیل توجه به خدای مهر می‌باشد در اوستا نیز از مهر سخن به میان آمده و در پشتها، یك پشت به مهر اختصاص یافته كه در ذیل به بخشی از آن اشاره شده است:

ای مهر! به ستایش ما گوش فرا ده.

ای مهر! ستایش ما را بپذیر. خواهش ما را برآور.(3)

ای مهر! تو را با نمازی كه در آن، نام تو بر زبان آید، با نیایشی در خور زمان و با زَور می‌ستایم.(4)

2-1- گاهانبار:

گاهانبار یا گاهنبار و گهنبار (5) در نزد ایرانیان باستان و زردشتیان كنونی، شش جشن بزرگ سال محسوب می‌شود. گاهنبار شش جشن بزرگ است كه هر كدام از آنها نمودار پدید آمدن یكی از آفرینشها می‌باشد و در حقیقت این جشنها به یاد آفرینشها و سپاسگزاری از اهوره مزدا در برابر بخششهای او می‌باشد.

این جشنها یا فصول ششگانه به موجب خود اوستا یائیریه (6) نامیده می‌شود كه صفت و به معنی سالی یا فصلی است. جشن هرگاهنباری 5 روز طول می‌كشد كه روز پنجم از سایر روزها مهمتر بوده و جشن اصلی بشمار می‌رود و چهار روز نخست در حقیقت، مقدمات و تشریفات جشن محسوب می‌شود. نام جشنهای 6 گانه سال به شرح زیر است: (7)

1- هیدیوزرم(8) : گاهنبار نخست، به معنی میانه بهار، از پانزدهم اردیبهشت و به یاد آفرینش آسمان برپا می‌شود.

2- میدیوشم (9): دومین گاهنبار، به معنی میانه‌ی تابستان، از پانزدهم تیرماه و به یاد آفرینش آب می‌باشد.

3- پتیه شهیم (10): سومین گاهنبار، به معنی دانه آور، ‌از بیست و ششم شهریور و به یاد آفرینش زمین است.

4- ایاثریم(11): چهارمین گاهنبار، به معنی برگشتن گله و رمه از چرا، از بیست و ششم مهر و به یاد آفرینش و روییدنیهاست.

5- میدیارم(12): پنجیمن گاهنبار، به معنی میانه آرامش و یا میانه زمستان و سرماست، از پانزدهم دی و به هنگام آفرینش جاندار و آرامش و سكوت مردم است.

6- همسپتمدم(13): ششمین گاهنبار، به معنی برابر بودن شب و روز و به هنگام به جا آوردن آیین دینی است كه از پنج روز به جشن نوروز مانده شروع می‌شود. (14)

 3-1- جشن سده:

جشن سده 50 روز پیش از نوروز است، جشن پیدایش آتش است چون در آن روز هوشنگ شاه آتش را پیدا كرد از این رو، در آن روز پارسیان در جایی بیرون از شهر گرد آمده و آتش افروزند و جشن می‌گیرند كه در دهم بهمن ماه برگزار می‌شود یعنی روزی كه آتش پیدا شده است.

این جشن یادآورنده اهمیت نور، آتش و انرژی است؛ و زردشتیان نزدیك غروب آفتاب با آتش افروزی آن را آغاز می‌كنند و موبدان لاله به دست اوستا زمزمه می‌كنند و نماز آتش نیایش می‌خوانند.(15)

4-1- نوروز:

 نوروز كه بزرگترین جشن ایرانیان باستان به شمار می‌رود. تقدس و احترام و بزرگداشت نوروز بیش از حد توجه و انتظار است. چون این جشن با ماه فروردین كه ویژه فروشی‌ها و ارواح طیبه است، شروع می‌شود و روز اول آن با نام خداوند آغاز می‌گردد. همچنین نوروز اول بهار و اعتدال ربیعی ، رستاخیز طبیعت و زندگی مجدد در جهان است. اما یكی دیگر از علل توجه فوق العاده به نوروز، تقارن جشنهایی چند در زمانی كوتاه است همچون گاهنبار ششم، زاد روز زردشت، ایام فروردگان و جشن سوری.

قدمت نوروز هرچند بسیار است و شاید از كهنترین جشنهای ایران و جهان باشد، اما در اوستا به روشنی و وضوح از آن یاد شده است. در نوروز مراسمی فراوان با آئینها و شعائری زیاد انجام می‌شد كه در نهایت، وابستگی اعتقادی مردم به طبیعت، احترام به عناصر و طلب خیر و بركت در اشكال كنایه‌آمیز را بیان می‌كرد كه هفت سین از اهم این رازها و كنایات است. از دیگر مراسم مشهور و معتبر نوروز، رسم شستشو و غسل بوده است، سبز كردن سبزه از دیگر آئینهای نوروزی بود و 25 روز مانده به نوروز اطراف حیاط دربار دوازده ستون از خشت خام برپا می‌كردند و بر فراز هر ستونی نوعی دانه از حبوبات می‌كاشتند. روز ششم فروردین (خرداد روز) با سرودخوانی و نواختن سازها، محصولی را كه فراهم آمده بود بر می‌داشتند و این ستونها همچنان تا روز مهر برپا بود.

با نگاه به رشد این دانه‌ها، برای هر یك كه بهتر و برآمده تر بود تفال می‌زدند و آن محصول را در سال بارورتر می‌دانستند. این سبزه‌ها را گاه به تعداد هفت كه از اعداد مقدس است، و به نشانه هفت امشاسپند (فرشته) و گاه دوازده كه شماره مقدس برجهاست سبز می‌كردند. این سبزه‌ها عبارت بودند از: گندم، جو، برنج، لوبیا، عدس، ارزن، نخود، كنجد، باقلا، ذرت و ماش. در سفره‌های هفت سین معمولاً سه ظرف سبزه به كنایه از سه اصل دین زردشت، یعنی پندار نیك، گفتار نیك و كردار نیك قرار می‌دادند كه اغلب گندم و جو و ارزن بود. آب نیز بسیار مهم بود چون معتقدند كه ارواح درگذشتگان، یا فَرَوهرها موجب خیر و بركت و افزونی گیاه و آب در آن سال می‌شوند و ادعیه ویژه‌ای جهت خرداد امشاسپند كه نگهبان آب و امرداد امشاسپند كه نگهبان و سرپرست گیاه بود می‌خواندند.(16)

پینوشتها

----------

1- آریانا، غلامعلی، آشنایی با تاریخ ادیان، تهران، پایا، 1379، ص 108
2- ولی، وهاب و بصیری، میترا، ادیان جهان باستان، ج 3، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی، 1379، ص 173
3-اوستا، پشتها، مهرشیت، كرده ی 8، بند32، گزارش و ترجمه جلیل دوستخواه، تهران، 1379، ص 361
4-همان، بند31، ص361
5-گهنبار كوتاه شده‌ی گاهانبار است كه به معنی گاههای بار همگانی، جشن و انجمن همگانی یا گاههای بار و برگرفتن و بهره به دست آوردن است.
6-yaitya
7- ولی، همان، صص 168-169
8-maid yu zerm-
9-maid yu shem-
10-paite shahaym
11- eayaserim-
12-maid ya ram-
13-hamaspatmadam-
14-بویس، مری، زردشتیان باورها و آداب دینی آنها، ترجمه عسگر بهرامی، تهران، ققنوس، 1381، صص 58-59.
15- مهر، فرهنگ، دیدی نو از دینی كهن، تهران، جامی، 1380، ص190
16-ولی، همان، صص175-177