آیین میترایسم (مهر پرستی)

مهر پرستی یا آیین میترایسم یکی از ادیان قدیمی است  در این جستار میخواهیم انکی با آداب و رسوم و تاریخچه این دین آشنا شویم

تاریخچه

کاسپی ها  اولین گروه ایرانی بودند که وارد فلات ایران شدند که در منابع سومری به آنها آفتاب پرست گفته میشد. تاریخ این دین به 8000  سال قبل میرسد

این آیین به غیر از ایران در اروپا نیز پیروان زیادی داشت و طی قرنهایی دین اصلی مردم اروپا محسوب میشد . این دین در سده‌های سوم و چهارم میلادی به اوج خود رسید و بویژه در میان سربازان رومی باورمندان بسیاری داشت. پس از فرمان تئودوس یکم در ۳۹۱ میلادی که طی آن همه کیش‌ها و آیینهای غیرمسیحی ممنوع اعلام شد و همه اروپاییان مجبور بودند یا مسیحی شوند یا اینکه از تمام نعمات زندگی محروم باشند در این زمان آیین مهر پرستی کم کم از اروپا رخت بر میبندد گرچه نمادها و پرستشگاه‌های آن در سراسر اروپا و مفاهیم آیین مسیحی و رفتارهای مسیحیان باقی مانده.

زندگانی میترا

مهر یا میترا در شب یلدا پا به عرصه هستی میگذارد و زندگانی پر فراز و نشیبی را آغاز میکند در این شب میترا از دل سنگی درون غاری به دنیا میآید. در هنگام تولد تنها یک کلاه بر سر دارد و شمشیر و تیروکمان در دست . برخی زاده شدن مهر از درون سنگ را استعاره از فروغ ناشی از برخورد دو سنگ به هم میدانند. میترا به هنگام تولد کره‌ای در دست دارد و دست دیگرش را بر دایره بروج گرفته‌است. و در مسیحیت چون روز میلاد مسیح مشخص نبوده این روز را روز تولد مسیح اعلام کردند

مبارزه با گاو

میترا گاو مقدس را در حال چرا دستگیر میکند و بر شانه می‌اندازد و به غار خود میبرد. در برخی جاها میترا پیروزمندانه سوار بر گاو میشود و به سمت غار حرکت میکند. این گاو آبی رنگ بوده‌است.

قربانی کردن گاو

پس از رسیدن به غار میترا گاو را بر زمین میزند و بر پشت آن مینشیند و چاقوی خود را بر کتف گاو فرو میکند. در این هنگام سگ و مار برای لیسیدن خون گاو میایند و عقرب برای این که تخم گاو را نیش بزند. سگ نشان پاسداری ،مار نشان زندگی و عقرب نماینده اهریمن است که میخواهد منی گاو را آلوده کند. از محل زخم گاو سه خوشه گندم و نهال تاک در میآیند.

معجزه آب

میترا با زدن تیری به صخره از آن چشمه‌ای جاوید به وجود آورد. این همان چشمه آب زنده گانی میباشد.

معجزه شکار

میترا سوار بر اسب تاخته و حیوانات را شکار میکند تمام تیر‌های او به هدف میزنند و با هر تیر موجودی را شکار میکند. بعد از شکار میترا به سراغ دشمنان خود میرود و آنها را از پای در میآورد. لقب مهر نبرز یا مهر شکست ناپذیر از همین جا پدید میآید.

شام آخر

در آخرین روز زندگی زمینی میترا او در ضیافتی شرکت میکند. و خون گاو،گوشت او،نان و شراب میخورد. این ضیافت درون غاری انجام میشود.

عروج میترا

بعد از ضیافت میترا سوار ارابه خورشید شده و به آسمان عروج میکند.

رستاخیز

در آخر کار جهان آتشی عظیم در تمام جهان درمیگیرد و تنها پیروان میترا از آن آسوده خواهند بود.

آیین‌های مهرپرستان

آزمایش های مهر پرستان

چشمان نو آموز را میبستند مهیار نو آموز را به جلو میراند سپس ناگهان او را هل میداد و شخص دیگری قبل از زمین خوردن اورا در آغوش میگرفت که به این شخص ناجی گفته میشد.

در منابعی گفته شده که مچ دو دست نوچه را با روده مرغ میبستند سپس آنها را درون برکه آبی میانداختند شخصی با شمشیر روده را پاره میکرد که همان ناجی بود. ترساندن نوچه ،خوابیدن در قبر،شنای طولانی،مبارزه با گاو ،گرسنگی طولانی ،ماندن در آب یخ زده ،روزه داری از دیگر آزمایش‌ها بوده‌است. به قولی نوچه باید چهل آزمایش را پشت سر میگذاشت تا به سلک مهریان در آید. باد از انجام این آزمیش‌ها نوچه درون آب میرفت و هنگام بیرون آمدن میگفتند که حیات دوباره پیدا کرده‌است. سپس قسم میخورد و خالکوبی میکرد. هنگام قسم خوردن نوچه دست راست را بلند میکرد.و اینگونه شخصی میتوانست به آیین مهر در آید

مهرپرستان در هنگامی که در مهرابه جمع میشدند گاوی را قربانی میکردند .گوشت این حیوان را کباب میکردند و خون آن را در جامی در زیر مهراب میریختند. این خون را باشیره هوم و شراب مخلوط میکردند و به آن آب حیات میگفتند. این آب مقدس را در جام‌های مخصوص به نام دوستکامی میریختند. و حاضران آن را به همراه کباب و نان میخوردند. سپس سرودهایی در سپاس از مهر میخوانده‌اند. در مهرابه‌ها شمع و آتش روشن میکردند که نماد مهر بود.

مهرابه‌ها

به پرستشگاه‌های مهرپرستان مهرابه گفته می‌شود. که از مهر آبه ساخته شده‌است . آبه به معنی جای گود است .

ساختمان مهرابه‌ها از یک ورودی سپس دهلیز درونی که به سه راهرو منتهی میشد تشکیل شده‌است. تالار روبرویی بزرگ بوده و تالار اصلی معبد بوده‌است. دو راهرویی که در سمت چپ و راست قرار داشتند تنگتر بوده و سقف آن هم کوتاهتر است.مهراب بالای تالار اصلی قرار میگرفت و عبارت است از گودی اندکی در دیوارکه نقش مهر(و گاهی مجسمه او) در حال کشتن گاو در آن دیده میشد دو مهربان نیز در دو سوی او دیده میشدند. در دو طرف تالار اصلی نیمکتهایی سنگی قرار میدادند. روشنی مهرابه از روزنه‌های کوچک سقف و یا پنجره‌های باریک تامین میشد ، به طوری که فضای مهرابه تقریباً تاریک بود. و این برای آن بود که حالت اصلی غار حفظ شود.

نمادهای مهری

صلیب : علامت صلیب    tاز علائم مهر پرستان است. مهریان به صلیب شکسته نیز به نام چرخ خورشید احترام میگذاشتند.אاین نماد نشانه چرخ خورشید است .

درخت کاج : در میان مهر پرستان به درخت کاج اهمیت به سزایی داده میشود

ناقوس :  در آیین‌ مهرپرستی‌ از ناقوس‌ استفاده‌ می‌شده‌ كه‌ در كلیسا نیز این‌ موضوع‌ دیده‌ می‌شود

امیدوارم که خوشتون آمده باشه

مهر روز از مهرماه برابر با شانزدهم مهرماه در گاهشماری ایرانی

"می­ستاییم مهرِ دارنده­ی دشت­های پهناور را،
او که به همه­ی سرزمین­های ایرانی،
خانمانی پُر از آشتی، پُر از آرامی و پُر از شادی می­بخشد."
«اوستا - مهریَشت»

«جشن مهرگان» که در گذشته آن­را «میتراکانا یا متراکانا (Metrakana)» می­نامیدند و در نخستین روز از پاییز برگزار می­شد(1)، پس از نوروز بزرگ­ترین جشن ایرانی و هندی است در ستایش ایزد «میثرَه» یا «میترا» و بعدها «مهر» که از مهرروز آغاز شده تا رام روز به اندازه­ی شش روز ادامه دارد.

سنگ‌‌نگاره­ی میترا
در نمرود داغ، آناتولی خاوری
سده یکم پیش از میلاد

«مهریشت» نام بخش بزرگی در اوستا است که در بزرگداشت و ستایش این ایزد بزرگ و کهن ایرانی سروده شده است. مهر یشت، دهمین یشت اوستا است و همچون فروردین یشت، از کهن‌ترین بخش­های اوستا بشمار می‌آید. مهر یشت از نگاه اشاره‌های نجومی و باورهای کیهانی از مهم‌ترین و ناب‌ترین بخش‌های اوستا است و کهن‌ترین سند در باره­ی آگاهی ایرانیان از کروی بودن زمین، بند 95 همین یشت می­باشد. از مهر یشت تا به امروز 69 بند کهن و 77 بند افزوده شده از دوران ساسانیان، به جا مانده است.
روز آغاز جشن مهرگان، مهرگان همگانی (عامه) و روز انجام، مهرگان ویژه­ (خاصه) نام دارد.
همان­طور که می­دانیم در گاهشماری باستانی ایران، سال به دو پاره (فصل) بخش می­شد، تابستان (هَمَ - Hama) هفت ماهه و زمستان (زَیَنَ Zayana) پنج ماهه، که جشن نوروز جشن آغاز تابستان و مهرگان جشن آغاز زمستان بود و از این رو این دو جشن با هم برابری می­کرده­اند.

برج رادکان - برج رادک خواجه نصیر توسی

آن­چنان كه ابوریحان بیرونی در «آثارالباقیه»‌ از زبان «سلمان فارسی» آورده است:
«... ما در عهد زرتشتی بودن می‌گفتیم، خداوند برای زینت بندگان خود یاقوت را در نوروز و زبرجد را در مهرگان بیرون آورد و فضل این دو روز بر روزهای دیگر مانند فضل یاقوت و زبرجد است بر جواهرهای دیگر ...»
در برهان قاطع «خلف تبریزی» نیز درباره­ی مهرگان می­خوانیم:
«نام روز شانزدهم از هرماه و نام ماه هفتم از سال شمسی باشد و آن بودن آفتاب عالم تاب است در برج میزان که ابتدای فصل خزان است و نزد فارسیان بعد از جشن و عید نوروز که روز اول آمدن آفتاب است به برج حمل از این بزرگتر جشنی نمی­باشد و هم­چنان که نوروز را عامه و خاصه می­باشد، مهرگان را نیز عامه و خاصه است و تا شش روز تعظیم این جشن کنند. ابتدا از روز شانزدهم و آن را مهرگان عامه خوانند و انتها روز بیست و یکم و آن را مهرگان خاصه (روز جشن مُغان یعنی آتش پرستاران) خوانند و عجمان گویند که خدایتعالی زمین را در این روز گسترانید و اجساد را در این روز محل و مقر ارواح گردانید ...»

پیدایش مهرگان

پیشینه­ی جشن مهرگان به اندازه­ی قدمت ایزدش، میترا است و تا آن­جا كه بن نوشت­های موجود نشان می‌دهند، این جشن دست كم از دوران فریدون پیشدادی آغاز شده است که شاهنامه­ی فردوسی به روشنی به پیدایش این جشن در دوران پادشاهی فریدون اشاره كرده است:

فریدون چو شد بر جهان كامکار              ندانست جز خویشتن شهریار

به رســم کیان تاج و تخت مهی                  بیاراست با کاخ شاهنشهی

به روز خجسته ســر مهر ماه                  به سر برنهاد آن كیانی كلاه

زمانه بی اندوه گشـت از بدی                   گرفتند هر کــس ره بـخردی

دل  از  داوری­هـا بپرداخـتـنـد                  به آیین یکی جشن نو ساختند

نـشـسـتـنـد  فرزانگان  شادكام                  گـرفتند هـر یک ز یاقوت جام

می روشن و چهره ی شاه نو                جهان نو ز داد از سرِ ماه نو

بـفـرمـود  تا  آتش  افـروخـتـنـد               همه عنبر و زعفران سوختند

پـرسـتـیـدن مهرگان دیـن اوسـت              تن‌آسانی و خوردن آیین اوست

كنون  یادگارست  ازو  ماه  مهر          به كوش و به رنج ایچ منمای چهر

ابوریحان بیرونی نیز می‌آورد:
«... در روز مهرگان فرشتگان به یاری كاوه­ی آهنگر شتافتند و فریدون به تخت شاهی نشست و ضحاك را در كوه دماوند زندانی كرد و مردمان را از گزند او برهانید ...»
و تاریخ نگار دیگری به نام «ابوسعید عبدالحی بن ضحاک بن محمود گردیزی» که در سال 444 هجری کتاب «زین­الاخبار» را نگاشته از جشن­های ایران باستان بخشی را آورده است و درباره­ی مهرگان می­گوید:
«این روز مهرگان باشد و نام روز و ماه همراهند و چنین گویند که اندر این روز آفریدون بر بیوراسب که او را ضحاک گویند، پیروز شد و او را اسیر کرد و او را بست و به دماوند برد و در آن­جا وی را زندانی کرد. مهرگان بزرگ و برخی از مغان چنین گویند که این پیروزی فریدون بر بیوراسب، رام روز بوده است و زرتشت که مغان او را به پیامبری دارند، ایشان را فرموده است، بزرگ داشتن این روز و روز نوروز را.»
گویا تاریخ‌نویسان، شاعران و نویسندگان هم‌پیمان گشته‌اند تا از پیدایش مهرگان گزارش‌های یكسانی ارائه دهند.
«اسدی توسی» نیز در گرشاسب‌نامه از چرایی پیدایش مهرگان گزارش می‌دهد:

فریدون فرخ به گرز نبرد                      ز ضحاك تازی برآورد گرد

چو در برج شاهین شد از خوشه مهر             نشست او به شاهی سر ماه مهر

و باز هم «بیرونی» در التفهیم می‌نویسد:
«... مهرگان شانزدهمین روز از مهرماه و نامش مهر، اندرین روز، آفریدون ظفر یافت بر بیورسب جادو، آنك معروف است به ضحاك و به كوه دماوند بازداشت و روزها كه سپس مهرگان است همه جشنند، بر كردار آن­چه از پس نوروز بُوَد ...»
گزارش خلف تبریزی درباره­ی پیدایش مهرگان نیز این­چنین است:
«... و دراین روز ملایکه یاری و ممدکاری کاوه آهنگر کردند و فریدون در این روز برتخت شاهی نشست و در این روز ضحاک را گرفته به کوه دماوند فرستاد که در بند کنند و مردمان به سبب این مقدمه جشنی عظیم کردند و عید نمودند و بعد از آن حکام را مهر و محبت به رعایا به هم رسید و چون مهرگان به معنی محبت پیوستن است بنابراین بدین نام موسوم گشت ...»
دكتر «محمود روح‌الامینی» به نقل از آثارالباقیه­ی بیرونی می‌نویسد:
«… و برخی مهرگان را بر نوروز برتری داده‌اند چنان‌كه پاییز را بر بهار برتری داده‌اند و تكیه‌گاه ایشان اینست كه «اسكندر» از «ارسطو» پرسید كه كدام­یك از این دو فصل بهتر است ؟ ارسطو گفت پادشاها در بهار حشرات و هوام آغاز می‌كند كه نشو یابند، و در پاییز آغاز ذهاب آن­هاست، پس پاییز از بهار بهتر است...»
و حتی بیرونی كه به سخت‌كوشی و پركاری نامدار است گویا بایسته‌ی خویش می‌داند كه در مهرگان و نوروز بیاساید، آن­گونه كه «شهروزی» در مورد وی می‌گوید:
«… دست و چشم و فكر او هیچ‌گاه از عمل بازنماند، مگر به روز نوروز و مهرگان.»
در نظم و نثر پارسی از روزگاران گذشته، درباره­ی جشن مهرگان گفت­وگو و اشاره بسیار شده است. پس از ساسانیان، در آن روزگاران پر آشوب که نابسامانی و پریشانی در ایران گسترش پیدا کرده بود، باز هم ایرانیان آیین­های گذشته و آدابشان را همچنان نگه می­داشتند و هنگامی که فرصتی به دست می­آوردند، این آداب و آیین­ها به آشکاری و روشنی و فر و شکوه برگزار می­شد و هنگامی که سختگیری تازیان در این­باره آغاز می­شد، ایرانیان به گونه­های پنهان آیین­های خود را برگزار می­کردند. سرانجام به انگیزه اهلیت این آیین­ها، شایان نگرش بود و پذیرا شدن یا زیر همان عنوان­ها و یا زیر سرپوش­ها و عنوان­هایی تازه­ مورد پذیرش و اقتباس تازیان یورشی و دشمنان ایران قرار می­گرفت. از آن جمله است جشن مهرگان. «رودکی» درباره­ی مهرگان چنین سروده است:

ملکا جشن مهرگان آمــــد       جشن شاهان و خسروان آمــد

جز به جای ملهم و خرگاه      بـــدل بــاغ و بـــوسـتـان آمـــد

مورد برجای سوسن آمـــد بــاز       می بر جای ارغوان آمــــد

تو جوانمرد و دولت تو جوان       می بر بخت تو جوان آمـد (2)

«ابولفضل بیهقی» نیز شرح جشن مهرگان را در که در روزگار مسعود غزنوی برگزار می­شد در کتاب خود آورده است:
«... و روز دوشنبه دو روز مانده از ماه رمضان به جشن مهرگان بنشست و چندان نثارها و هدیه ها و طرف و ستور آورده بودند که از حد و اندازه بگذشت و سوری صاحب دیوان بی­اندازه چیزها فرستاده بود، نزدیک درش تا پیش آورد، همچنان نمایندگان بزرگان پیرامون چون خوارزمشاه آلتونتاش و امیر چغانیان و امیر گرگان و کشورهای قصدار، مکران و دیگران بسیار چیز آوردند و روزی با نام بگذشت.(3)

چگونگی برپایی جشن مهرگان در گذشته

با نگاهی با آثار به جا مانده از بزرگان و دانشمندان و مورخانی چون فردوسی، بیرونی، اسدی توسی، کتزیاس، دوریس، استرابون، و همچنین آثار شاعرانی چون رودکی، فرخی، منوچهری دامغانی، ناصرخسرو، سعد سلمان و ... می­توان به راحتی شیوه­ی برگزاری جشن مهرگان در دوران­های پیشین را دریافت:
«کتزیاس»(Katesias) یونانی، پزشک ویژه­ی اردشیر دوم هخامنشی می­نویسد: «... پادشاهان هخامنشی به هیچ­گونه نباید مست شوند، مگر در روز جشن مهرگان که لباس­های ارغوانی گرانبهایی می­پوشند و همراه با مردم و دسته‌های نوازندگان و خنیاگران در باده پیمایی همگانی شرکت می­جویند ...»
این تنها روز در ایران هخامنشی بوده که مردم می‌توانستند در حضور پادشاهان به صورت همگانی باده گساری کنند.
تاریخ نگار دیگری به نام «دوریس»(Duris) می­نویسد: «... پادشاهان در این جشن پایکوبی و دست افشانی می­کردند....»
بنا به گفته­ی «استرابون»(Strabon) خشتره پاون (ساتراپ) ارمنستان، در جشن مهرگان بیست هزار کره اسب به رسم پیشکشی به دربار شاهنشاه هخامنشی گسیل می­داشت.
اردشیر پاپکان (بابکان) و خسرو انوشیروان در این روز تن­پوش نو به مردم می­بخشیدند.
در این روز موبدموبدان خوانچه­ای که در آن لیمو، شکر، نیلوفر، سیب، به، انار، و یک خوشه انگور سفید و هفت دانه مورد گذاشته بود، واج گویان (زمزمه کنان) نزد شاه می­اورد. هفت مورد و هفت چیز دیگر که در خوانچه می­گذاشتند، همان هفت چین (4) بود که جز تشریفات جشن نوروز و مهرگان به حساب می­آید.
ابوریحان بیرونی می­گوید:
«... گویند مهر، نام خورشید است و در چنین روزی پدیدار گشته، از این­رو، نام مهرگان را به او نسبت داده­اند.
پادشاهان در این روز تاجی به شکل خورشید که در آن دایره­ای مانند چرخ چسبیده بود بر سر می­گذاشتند و می­گیند که در این روز فریدون بر بیوراسپ (ضحاک ماردوش) دست یافت. چون در چنین روزی فرشتگان از آسمان به یاری فریدون پایین آمدند، لذا در جشن مهرگان به یاد آن روز، در سرای پادشاهان، مردی دلیر می­گماشتند و بامدادان به آواز بلند ندا می­داد، ای فرشتگان به سوی دنیا بشتابید و جهان را از گزند اهریمنان برهانید.»
خلف تبریزی نیز بخشی از مراسم جشن مهرگان را چنین توصیف می­کند که:
«... و گویند که اردشیر بابکان تاجی که بر آن صورت آفتاب نقش کرده بودند در این روز بر سر نهاد و بعد از او پادشاهان عجم نیز در این روز هم چنان تاجی بر سر اولاد خود نهادندی و روغن «بان» که آن درختیست و میوه­ی آن را «حسب البان» گویند به جهت یُمن و تبرک بر بدن مالیدندی و اول کسی که در این روز نزدیک پادشاهان عجم آمدی موبدموبدان و دانشمندان بودی و هفت خوان از میوه همچو ترنج و سیب و بی و انار و عناب و انگور سفید و کُنار با خود آوردندی، چه عقیده­ی فارسیان آن است که در این روز از هر هفت میوه­ی مذکور بخورند و روغن بان بر بدن بمالند و گلاب بیاشامند و برخود و دوستان خود بپاشند ...»
«کومون»(Cumont) خاورشناس و دانشمند بلژیکی در کتاب گرانبهای خود به نام «آیین میترا» چنین می­گوید:
«.. بدون تردید، جشن مهرگان که در کشورهای روم باستان، روز پیدایش خورشید نامیده می­شد و آن را «سل ناتالیس این وکتی»(Sol-Natalis-Invecti)(5) یعنی روز زایش خورشید شکست ناپذیر می­گفتند که به بیست و پنجم ماه دسامبر کشیده شد و شماری زیاد از عیسویان پیش از عیسی مسیح به آیین مهرپرستی گرویدند و پس از گسترش دین مسیح در اروپا، روز زایش مسیح قرار داده شد. چون عیسویان نمی­خواستند این روز را جشن بگیرند به نام زاده شدن عیسی جشن گرفتند.»
در واقع باید گفت که کریسمس عیسویان بر پایه­ی مهر روز ایرانیان باستان است.
دکتر ذبیح الله صفا در مجله­ی مهر شماره­ی ده سال نخست چنین می­گوید:
«در روزهای مهرگان و نوروز، پارسیان، مُشک و عنبر و عود هندی به یکدیگر می­دادند و توده­های مردم هر کدام به فراخور حال و توانایی و کار خود برای پادشاه پیشکش می­آوردند و رسم و آیین و آداب جشن مهرگان همانند بزرگواری روز نخست نوروز بوده است.»
به روایتی نیز تاجگذاری اردشیر پاپكان، مقارن با جشن مهرگان بود.
ابومسلم خراسانی، برمكیان و دولت مردان آن زمان عباسیان، در گرفتن جشن مهرگان پافشاری داشتند.
در کتاب «تلمود»، از کتاب­های مقدس یهود هم از جشن مهرگان سخن رفته است و این نشان می‌دهد که این جشن در بسیاری از مناطق دنیای باستان برگزار می‌شده است.
واژگان «مهرجان»(مهرجانات) و «نیروز» که معرب شده­ی مهرگان و نوروز است و اکنون نیز در بسیاری از کشورهای عرب زبان حاشیه­ی خلیج فارس و برخی از کشورهای شمال آفریقا به مفهوم جشنواره (فستیوال)، كاربرد دارد و وارد زبان و قلمرو فرهنگی كشورهای مسلمان و عرب‌زبان گردیده است نیز،‌ نشانه‌ی دیگری است بر فر و شكوه این دو جشن باستانی.

چگونگی برگزاری کنونی جشن مهرگان

امروزه هم میهنان گرامیمان چند روز مانده به پاییز با خانه تکانی به پیشباز پاییز و مهرگان می­روند، در روز مهر از ماه مهر جلوی در خانه­ها را آب پاشی و جارو کرده و پس از آن با رفتن به نیایشگاه­ها و گردهم آمدن با تهیه­ی خوراک­های سنتی از یکدیگر پذیرایی می­کنند و با سخنرانی­، سرود و شعر و دکلمه جشن مهرگان را با شادی برپا می­کنند.
در برخی روستاهای کشور جشن مهرگان همراه با اجرای موسیقی سنتی همراه است بدین گونه که در روز پنجم پس از مهرگان گروهی از اهالی روستا که بیشتر آنان­را جوانان تشکیل می­دهند در تالار مرکزی یا نیایشگاه مرکزی روستا یا سرچشمه و قنات، گرد هم می­آیند و «گروه ساز» را تشکیل می­دهند، هنرمندان روستایی نیز با سُرنا و دف گروه را همراهی می­کنند، آن­ها با هم حرکت کرده و از یک سوی روستا و از نخستین خانه مراسم  بازدید از اهالی روستا را آغاز می­کنند و با شادی وارد خانه­ها می­شوند، کدبانوی هر خانه مانند همه­ی جشن­های ایرانی نخست آینه وگلاب می­آورد و اندکی گلاب در دست افراد ریخته و آینه را در برابر چهره­ی آن­ها نگه می­دارد و سپس «لُرَک» را که فراهم نموده میان همه­ی گروه پخش می­کند، این آجیل مخصوص مخلوطی است از تخم کدو، آفتابگردان، و نخودچی کشمش که همراه با شربت و چای پذیرایی می­شود.
آن­گاه یکی از افراد گروه ساز که صدایی رسا دارد نام­های کسانی را که پیش از این در این خانه سکونت داشته و درگذشته­اند باز می­گوید و برای همه­ی آن­ها آمرزش و شادی روان آرزو می­کند. بعد از آن بشقابی از لرک از این خانه دریافت می­کنند و در دستمال بزرگی که بر کمر بسته­اند می­ریزند و از خانه بیرون می­آیند و به خانه بعدی می­روند. چنان که در خانه­ای بسته باشد برای لحظه­ای بیرون خانه می­ایستند و با بیان نام­های درگذشتگان این خانه بر روان و فروهر آن­ها درود می­فرستند. برخی از خانواده­ها نیز پول و میوه برای استفاده در جشن مهرگان به گروه می­دهند و برخی دیگر نیز نوعی نان مخصوص به نام «لورگ» درست می­کنند و گوشت­های بریان شده که به قطعات کوچکی تقسیم شده است همرا با سبزی داخل نان قرار داده به گروه می­دهند. پس از پایان مراسم در نیایشگاه، موبد یا کدخدا، آجیل، میوه و نان و گوشت و سبزی جمع آوری شده را در میان شرکت کنندگان پخش می­کند. مردم تا آن­جا که امکان دارد با لباس­های ارغوانی گرد هم آمده و به پایکوبی و شادی می­پردازند و هر یک چند نبشته­ی شادباش (کارت تبریک) برای هدیه به همراه دارند.

سفره­ی مهرگان

خوان یا سفره مهرگانی نیز همچون نوروز و دیگر سفره­های جشن­های ایرانی، هفت­چینی از میوه­ها و خوراکی­هاست همراه با شاخه­هایی از درختان «سرو»،«مورد» و «گز» و شربتی از عصاره­ی «هوم»(هَئومَه) که با شیر رقیق شده و نان مخصوص «لورگ» كه روی پارچه‌ای ارغوانی گرد یک آتش­دان چیده می­شوند.
هفت میوه­ همچون سیب، انار، ترنج، سنجد، بی (به)، انگورسفید، انجیر، كُـنار، زالزالک، ازگیل، خرمالو و ...
آجیل ویژه­ای از هفت خشکبار از جمله مغز گردو، پسته، مغز فندق، بادام، تخمه، توت خشک، انجیرخشک، نخودچی و ...
آش هفت غله از گندم، جو، برنج، نخود، عدس، ماش و ارزن.
کاسه­ای پر از آب و گلاب و سکه و برگ آویشن همراه با گل­های بنفشه و نازبو (ریحان)، آیینه، سرمه­دان، شیرینی و بوهای خوش همچون اسفند و عود و کُندر.

موسیقی مهرگان

خلف تبریزی در «برهان قاطع» برای یكی از مقام‌ها و لحن‌های موسیقی سنتی ایران نام موسیقی مهرگانی را آورده است؛ که گمان می­رود در دوران کذشته در جشن مهرگان موسیقی ویژه­ای نواخته می­شده که اکنون از آن آگاهی نداریم.
همچنین در میان دوازده مقام نامبرده شده در كتاب «موسیقی كبیرِ» ابونصر فارابی، مقام یازدهم با نام مهرگان ثبت شده است و نیز نظامی گنجوی در منظومه­ی «خسرو و شیرین» نام بیست و یكمین لحن از سی لحن نامبردار شده را «مهرگانی» نوشته است.

مهرگان در ادبیات

در ادبیات به ویژه چامه­های (شعرهای) پارسی، از مهرگان بسیار سخن به میان آمده؛ که در این­جا به بخش کوتاهی از آن اشاره می­شود و چند بیت از چامه­­ی برخی از چامه­سرایان (شاعران) در زیر می­آید:

روز مهر و ماه مهر و جشن فرخ مهرگان            مهر بفزا ای نگار ماه چهر مهربان

مهربانی كن به جشن مهرگان و روز مهر           مهربانی کن به روز مهر و جشن مهرگان

جام را چون لاله گردان از نبید باده رنگ          وندر آن منگر که لاله نیست اندر بوستان

کاین جهان را ناگهان از خرمی امروز کرد            بوستان نو شکفته عدل سلطان جهان

                                                                                                    «مسعود سعد سلمان» 

شاد باشید که جشن مهرگان آمد                   بانگ و آوای ِدَرای ِکاروان آمد

کاروان مهرگان از خَزران آمد                  یا ز اقصای بلاد چینستان آمد

نا از این آمد، بالله نه از آن آمد

که ز فردوس برین وز آسمان آمد

مهرگان آمد، هان در بگشاییدش      اندر آرید و تواضع بنماییدش

از غبار راه ایدر بزداییدش         بنشانید و به لب خرد نجاییدش

خوب دارید و فرمان بستاییدش

هرزمان خدمت لختی بفزاییدش

                                                                                       «منوچهری دامغانی»

گاه آن آمد که باد مهرگان لشگر کشد         دست او پیراهن اشجار از سر بر کشد

باغ­ها را داغ­های عریان بر برزند          شاخ­ها را چادر نسطوریان بر سر کشد

زانکه سی سنبر چون ما مست و نرگس شوخ چشم

هردو بدخو را همی در زر و در زیور کشد

مهرگان آمد و جشن ملک افریدونا       آن ­کجا گاو خوشش بودی بر ما یونا

                                                                                     «دقیقی»

آدینه و مهرگان و ماه نو               بادند خجسته هر سه بر خسرو

                                                                                   «قطران تبریزی»

مهرگان آمد گرفته فالش از نیکی مثال      نیک­روز و نیک­جشن و نیک­وقت و نیک­فال

                                                                                      «عنصری»

نـوروز بـه از مـهـرگـان، گـرچـه                 هـــر دو زمـــانــنــد، اعــتــدالــــی

                                                                                    «ناصر خسرو»

بــگشاییم کفتران را بــال
   بــفروزیم شعله بـر سر کوه
بـسـرایـیـم شادمانه سرود
   وین­چنین با هزار گونه شکوه

مهرگان را به پیشباز رویم...
            
         رقص پر پیچ و تاب پرچم­ما
                     زیر پرواز کفتران سپید
         شادی آرمیده گام سپهر
                    خنده­ی نوشکفته­ی خورشید

مهرگان را درود می­گویند...
گرم هر کار مست، هر پندار
همره هر پیام، هر سوگند
در دل هر نگاه، هر آواز
توی هر بوسه، هر لبخند

«امیرهوشنگ ابتهاج (هـ الف. سایه)»

" ما خواهانیم که پشتیبان کشور تو باشیم،
ما نمی­خواهیم از کشور تو جدا شویم،
نمی­خواهیم از خانه خود جدا شویم،
مباد جز این ای مهر نیرومند! "

«اوستا، مهر یشت، بند 75»

پانوشت­ها :

1. جشن بزرگ «میثرَکَنَه / میتراکانا / مهرگان»، بزرگ­ترین جشن هخامنشی است در ستایش و گرامیداشت «میترا» که در نخستین روز ماه «باگایادی / بَغَیادی»(یاد خدا)، و نیز آغاز سال نو در گاهشماری هخامنشی برگزار می­شده است و امروزه نیز سنت کهن آغاز سال نو از ابتدای پاییز با نام «سال وِرز»، در تقویم محلی کردان مُکری مهاباد و طایفه­های کردان شکری باقی مانده­ است. هنگام اصلی جشن «مهرگان» نیز در اصل در چنین روزی بوده که بعدها به شانزدهم مهرماه منتقل شده است. (تقی زاده، ص 76).

2. چهار بیت را «شمس­الدین محمدبن قیس رازی» در «کتاب المعجم فی معاییر اشعار العجم» آورده است.

3. تاریخ بیهقی - به کوشش دکتر غنی و دکتر فیاض (ص273).

4. هفت چین پس از ورود اسلام و اعراب به ایران به هفت سین تبدیل شد زیرا که در زبان تازی «چ» نیست.

5. یشت­ها استاد پورداوود ، صفحه­ی 396 به بعد و یشت­ها 44:2 و خرده اوستا ، صفحه­ی 205 تا 209.

بن نوشت­ها :

آیین‌ها و جشن‌های كهن در ایران امروز - محمود روح‌الامینی
جشن‌های ایرانی - پرویز رجبی
دیدی نو از آیینی کهن - دکتر فرهنگ مهر
تاریخ نوروز و گاهشماری ایران - عبدالعظیم رضایی
تاریخ تمدن و فرهنگ ایران - عبدالعظیم رضایی
اوستا کهن ترین سرودهای ایرانیان - جلیل دوستخواه
یشت­ها - استاد پورداوود
راهنمای زمان جشن­ها و گردهمایی­های ملی ایران باستان - رضا مرادی غیاث آبادی
اوستای کهن - رضا مرادی غیاث آبادی
فرهنگ واژگان برهان قاطع
لغت نامه­ی دهخدا

گفتگو (4)  

شما در مطالعه‌ خود،بین‌ آیین‌ مهرپرستی‌ و مراسم‌هایی‌ كه‌ از گذشته‌ برایمان‌ به‌ یادگار مانده‌اند (نظیر مراسم‌ شب‌ یلدا) ،ارتباطی‌ منطقی‌ را بیان‌ كرده‌اید. ضمن‌ توضیح‌ كلی‌ در مورد این‌ مراسم‌ها،بگویید كه‌ فلسفه‌ شب‌ یلدا چیست‌؟


ایرانیان‌ باستان‌،هفته‌ نداشتند. ماه‌ آنها 30 روزه‌ بود و هر یك‌ از روزهای‌ ماه‌،نام‌ خاصی‌ داشت‌ و 5 روز باقی‌مانده‌ سال‌ را در انتهای‌ آن‌ به‌ نام‌ «اندرگاه‌» محسوب‌ می‌كردند. در این‌ 30 روز،12 روز،همنام‌ 12 ماه‌ سال‌ بود و روزی‌ را كه‌ نام‌ آن‌ با نام‌ ماه‌ ،یكی‌ می‌افتاد،جشن‌ می‌گرفتند و به‌ شادی‌ و نیایش‌ می‌پرداختند. مثلا آذر روز در آذرماه‌ را به‌ نام‌ «آذرجشن‌»،جشن‌ می‌گرفتند یا آبان‌روز را در آبان‌ماه‌،«آبانه‌گان‌» می‌گفتند و مهر روز یعنی‌ روز شانزدهم‌ در ماه‌ مهر را نیز ،«جشن‌ مهرگان‌» می‌گفتند. اما از بین‌ تمام‌ این‌ اعیاد،دو عید «نوروز»و «مهرگان‌»از همه‌ مهمتر بودند این‌ جشن‌ از 2000 سال‌ قبل‌ از میلاد مسیح‌ در ایران‌ برگزار می‌ شده‌ است‌. خود مهر در فارسی‌ به‌ معنای‌ «فروغ‌» ،روشنایی‌» ،«دوستی‌» ، «پیوستگی‌» ،«پیوند» و «محبت‌» است‌ و این‌ اندیشه‌ را در مقابل‌ دروغ‌ مطرح‌ می‌كردند. بطوری‌ كه‌ دروغگویی‌ نزد ایرانیان‌ كار بسیار زشتی‌ بود چون‌ آنها اعتقاد داشتند در هنگام‌ انتقال‌ یك‌ مطلب‌،نوری‌ از جانب‌ ما به‌ طرف‌ مقابل‌ می‌تابد و این‌ نور هدیه‌ ما به‌ طرف‌ مقابل‌ است‌ كه‌ در صورت‌ دروغگویی‌ چنین‌ نوری‌ از ما انتشار نمی‌یابد. پیش‌ از هخامنشیان‌ جشن‌ مهرگان‌ را «بگ‌ یادی‌» یا «یاد خدا»یا سپاسگزاری‌ از خدا»می‌گفتند كه‌ عمر خیام‌ در زمان‌ تنظیم‌ تقویم‌ نیشابوری‌ گفت‌:«این‌ ماه‌ را از آن‌ جهت‌ مهر گویند كه‌ مهربانی‌ مردمان‌ بر یكدیگر،از هرچه‌ رسیده‌ باشد،در آن‌ دیده‌ می‌شود.»بنابراین‌ فلسفه‌ آیین‌مهرگان‌،سپاسگزاری‌ به‌ درگاه‌ خداوند و تحكیم‌ دوستی‌ و محبت‌ میان‌ ایرانیان‌ است‌ و از نكات‌ بسیار جالب‌ این‌ است‌ كه‌ كارهای‌ بسیار مهم‌ را از مهر آغاز می‌كردند. از جمله‌ زمان‌ ازدواج‌ را در مهرماه‌ تعیین‌ می‌كردند و حتی‌ مورخان‌ یونانی‌ نوشته‌اند كه‌ نخستین‌ بار داریوش‌ دستور داد كه‌ مدارس‌ را از ماه‌ مهر آغاز كنند و انتشار همین‌ نوشته‌ها است‌ كه‌ موجب‌ شده‌ امروز در سراسر جها ن‌ آغاز سال‌ تحصیلی‌ از سپتامبر یعنی‌ 10 شهریور تا 10 مهر باشد و این‌ از افتخارات‌ ما است‌ همچنین‌ در زمان‌ داریوش‌ هخامنشی‌ مجلسی‌ بود به‌ نام‌ مجلس‌ مهستان‌ كه‌ سالی‌ یك‌ بار باید تشكیل‌ جلسه‌ می‌داد و بخاطر اهمیت‌ ماه‌ مهر،این‌ جلسه‌ در 17 مهرماه‌ یعنی‌ پس‌ از جشن‌ مهرگان‌ برگزار می‌شد

اما در مورد شب‌ یلدا باید بگویم‌ زمانی‌ كه‌ نخستین‌ اندیشه‌های‌ مهرپرستی‌ در قوم‌ ایرانی‌ پدیدار شد،مردم‌ ایران‌ با تضادهای‌ طبیعت‌ مواجه‌ شدند و به‌ این‌ اندیشه‌ افتادند كه‌ نیكی‌ها باید بر بدی‌ها غلبه‌ یابد. بنابراین‌ تضادهای‌ دنیای‌ زندگی‌ را به‌ جان‌ یكدیگر انداختند و آنچه‌ را كه‌ خوب‌ بود،زاده‌ «اهورامزدا» و بدی‌ها را زاده‌ «اهریمن‌»دانستند. روز روشن‌ را كه‌ زمان‌ كار و تلاش‌ بود،آفریده‌ «مزدا»و شب‌ را كه‌ پر از اسرار بود (ممكن‌ بود در شب‌ دزدی‌ها و كشتارها و... صورت‌ گیرد) آفریده‌ اهریمن‌ می‌دانستند ایرانیان‌ كهن‌ برای‌ اینكه‌ این‌ شبها را تا اندازه‌ یی‌ بی‌آزار كنند،آتش‌ روشن‌ می‌كردند و روشنایی‌ آتش‌ را بخاطر نیروی‌ اهورامزدا می‌پنداشتند. آنها اعتقاد داشتند در خانه‌یی‌ كه‌ آتش‌ است‌،دیوان‌ و پریان‌ وجود نخواهند داشت‌ و دور هم‌ گرد می‌آمدند تا شب‌ را در كنار هم‌ سپری‌ كنند كه‌ كم‌كم‌ این‌ موضوع‌ به‌ شب‌ چله‌ ارتباط‌ پیدا كرد. چنانكه‌ هم‌اینك‌ در روستاهای‌ خراسان‌ به‌ شب‌نشینی‌ «آتشان‌» می‌گویند ایرانیان‌ براین‌ باور بودند كه‌ در شب‌ 30 آذرماه‌ كه‌ طولانی‌ترین‌ شب‌ و كوتاه‌ترین‌ روز است‌،خورشید با آنها قهر می‌كند و چون‌ خورشید را مظهر همه‌ چیز می‌دانستند،تا صبح‌ به‌ شب‌زنده‌ داری‌ می‌پرداختند تا بلكه‌ خورشید با آنها آشتی‌ كند و نحوست‌ این‌ شب‌ را از بین‌ ببرد چون‌ اعتقاد داشتند 30 آذر،روزی‌ است‌ كه‌ اهریمن‌ به‌ آنها حمله‌ می‌كند و اگر خورشید كه‌ مظهر قدرت‌ است‌ بتواند در شب‌ یلدا پیروز شود،تا یكسال‌ اقتدار خورشید پایدار است‌.

بنابراین‌ مردم‌ در روز اول‌ دی‌، نحوست‌ شب‌ یلدا را از بین‌ رفته‌ می‌دیدند و به‌ این‌ خاطر به‌ شادی‌ می‌نشستند. از این‌ رو اعتقاد داشتند كه‌ باید نحوست‌ شب‌ یلدا را از طریق‌ شب‌زنده‌ داری‌ و تولد خورشید از بین‌ ببرند. به‌ همین‌ دلیل‌ شب‌ یلدا را با شكوه‌ خاص‌ و با استفاده‌ از میوه‌هایی‌ كه‌ درونی‌ سرخ‌ دارند (بخاطر سرخی‌ خورشید) سپری‌ می‌كردند و تا صبح‌ بیدار می‌ماندند و انتظار می‌كشیدند تا خورشید بر شب‌ غلبه‌ كند. جالب‌ این‌ است‌ كه‌ بدانیم‌ خود ماه‌ دی‌ كه‌ از واژه‌ پهلوی‌ «ددوه‌» پدید آمده‌ و از ریشه‌ «دا» به‌ معنی‌ «آفریدن‌ و دادن‌» و «دی‌» به‌ معنی‌ «آفریدگار»، گرفته‌ شده‌ است‌ و روز اول‌ هر ماه‌ نیز «هرمز» نام‌ دارد و بدین‌ ترتیب‌ در اول‌ دی‌ماه‌ نیز نام‌ روز را با نام‌ ماه‌ برابر می‌افتاد و بدین‌ خاطر جشن‌ بسیار بزرگی‌ برای‌ خدای‌ بزرگ‌ برگزار می‌شد كه‌ بعدها به‌ اشتباه‌ مسیحیان‌ همین‌ روز را به‌ عنوان‌ روز تولد حضرت‌ مسیح‌ جشن‌ گرفتند در حالی‌ كه‌ این‌ روز، روز تولد مهر» یا «میترا» است‌. این‌ نكته‌ را نیز باید اضافه‌ كنم‌ كه‌ واژه‌ «یلدا» یك‌ كلمه‌«سریانی‌» به‌ معنی‌ «تولد» است‌. در مراسم‌ شب‌ چله‌ مردم‌ ایران‌ خوان‌ شب‌ چله‌ را می‌آرایند و در كنار هم‌ این‌ مراسم‌ را برگزار می‌كنند

گفتید كه‌ آیین‌ مهر، طریقت‌ است‌. آیا مهرپرستی‌ در عرفان‌ نیز تاثیر داشته‌ است‌؟


معمولا دین‌ به‌ وسیله‌ یك‌ پیامبر آورده‌ می‌شود كه‌ ورود به‌ آن‌ برای‌ همه‌ آزاد است‌. در صورتی‌ كه‌ مهر آیین‌ اسرار است‌ و مسائلش‌ كاملا سری‌ بوده‌ است‌ و كسانی‌ می‌توانستند وارد این‌ آیین‌ بشوند كه‌ صاحب‌ استعداد معنوی‌ و بینش‌ باشند. از این‌ رو هیچكس‌ براحتی‌ نمی‌توانسته‌ وارد این‌ طریقت‌ شود. حتی‌ نوجوانی‌ كه‌ می‌خواست‌ وارد آیین‌ مهر بشود، او را به‌ پیر صحبت‌ یا «مهیار» می‌سپردند تا تربیتش‌ كند و به‌ این‌ تازه‌ وارد «نوچه‌» می‌گفتند. «مهیار» به‌ نوچه‌ تعلیم‌ می‌داد تا «منیت‌» را در وی‌ از بین‌ ببرد و «ما» را در وجود او زنده‌ كند یعنی‌ در واقع‌ خودآگاهی‌ و ابر آگاهی‌ پیدا كند كه‌ اعتقاد داشتند با ورود انسان‌ به‌ این‌ مرحله‌، ولادت‌ ثانوی‌ اتفاق‌ می‌افتد و از هوی‌ و هوس‌ها رها می‌شود در عرفان‌ عاشقانه‌ ایران‌ نیز بزرگترین‌ مانع‌ «مایی‌ و منی‌» است‌ «مغ‌ بچه‌» (نوچه‌) باید یك‌ دوره‌ سخت‌ را طی‌ می‌كرد تا از طرف‌ پیر، مورد آزمایش‌ قرار گیرد كه‌ در صورت‌ موفقیت‌ در آزمایش‌ به‌ گروه‌ «یاران‌» می‌پیوست‌. در این‌ مرحله‌ سوگند یاد می‌شد. در عرفان‌ عاشقانه‌ راز و رمزهای‌ بسیاری‌ وجود دارد كه‌ هر كس‌ به‌ یكی‌ از این‌ رازها می‌رسید، مهر خاموشی‌ بر لب‌ می‌زد و با كسی‌ صحبت‌ نمی‌كرد. از این‌ رو است‌ كه‌ بعضی‌ از رهروان‌ سبیل‌های‌ انبوه‌ می‌گذارند تا روی‌ لب‌ پایین‌ را بپوشاند و این‌ بدین‌ مفهوم‌ است‌ كه‌ دهان‌ باید بسته‌ باشد تا اسرار هویدا نشود. خود حافظ‌ در تاكید رازداری‌ می‌گوید

«به‌ پیر میكده‌ گفتم‌ كه‌ چیست‌ راه‌ نجات‌ بخواست‌ جام‌ می‌ و گفت‌ راز پوشیدن‌»

یا در جای‌ دیگر می‌گوید

آن‌ یار كز و گشت‌ سردار بلند جرمش‌ این‌ بود كه‌ اسرار هویدا می‌كردهمچنین‌ این‌ شعر كه‌ می‌گوید

«به‌ مستوران‌ مگو اسرار مستی‌ حدیث‌ جان‌ مپرس‌ از نقش‌ دیوار»

و در واقع‌ تاكید داشتند كه‌ راز دل‌ را نباید به‌ كسی‌ بگویند چون‌ در غیر این‌ صورت‌، عده‌یی‌ كه‌ مفهوم‌ این‌ اسرار را درك‌ نمی‌كردند، آنها را از بین‌ می‌بردند. همانگونه‌ كه‌ در مورد منصور حلاج‌ همین‌ اتفاق‌ افتاد. «جرمش‌ این‌ بود كه‌ اسرار هویدا می‌كرد». از جمله‌ نكاتی‌ كه‌ مولانا در این‌ مورد مطرح‌ می‌كند می‌توان‌ به‌ ابیات‌ زیر اشاره‌ كرد

بر لبش‌ قفل‌ است‌ و در دل‌ رازها لب‌ خموش‌ و دل‌ پر از آوازها عارفان‌ كه‌ جام‌ حق‌ نوشیده‌اند رازها دانسته‌ و پوشیده‌اند هر كه‌ را اسرار حق‌ آموختند مهر كردند و دهانش‌ دوختند

جالب‌ این‌ است‌ كه‌ ما در آیین‌ مهر هفت‌ طریق‌ داشتیم‌ كه‌ این‌ هفت‌ طریق‌ عبارت‌ بودند از مقام‌كلا یا پیام‌آور،مقام‌ همسر،مقام‌ سرباز ،مقام‌ شیر،مقام‌ پارسی‌،مقام‌ پیك‌ خورشید و مقام‌ پدر یا پیر. كه‌ در واقع‌ یك‌ «مغ‌بچه‌» باید این‌ هفت‌ مرحله‌ را طی‌ می‌كرد تا به‌ مقام‌ «مغ‌» برسد و «پیرمغان‌» شود كه‌ مقام‌ پدر اكنون‌ در مسیحیت‌ نیز وجوددارد. بطوری‌ كه‌ به‌ پاپ‌،پدر می‌گویند و این‌ هم‌ دلیل‌ دیگر ارتباط‌ آیین‌ مهرپرستی‌ با مسیحیت‌ است‌. در اشعار حافظ‌ نیز از «پیر مغان‌»یا «مغ‌» بسیار صحبت‌ شده‌ است‌ و این‌ مفهوم‌ همراه‌ با خرابات‌،استعاره‌ از خورشید و آیین‌ مهرپرستی‌ است‌ و حتی‌ اعتقاد بر این‌ است‌ كه‌ سماع‌ در عرفان‌ ایران‌ یكی‌ از اصول‌ پایكوبی‌ بوده‌ است‌ و براین‌ باور بوده‌اند كه‌ عارف‌ همانطور كه‌ از راه‌ چشم‌ می‌تواند به‌ عظمت‌ خدا پی‌ ببرد،از راه‌ گوش‌ هم‌ می‌تواند نغمه‌ و سرودهای‌ آسمانی‌ را بشنود. به‌ همین‌ دلیل‌ مولانا در مثنوی‌ می‌گوید

«سماع‌ آرام‌ جان‌ زندگانی‌ است‌ كسی‌ داند كه‌ او را جان‌ جانی‌ است‌ »

كه‌ بدین‌ ترتیب‌ به‌ آیین‌ مهرپرستی‌ اشاره‌ كرده‌ است‌. حتی‌ هفت‌شهر عشق‌ نیز،همین‌ هفت‌ طریق‌ مهرپرستی‌ است‌ كه‌ از هفت‌رنگ‌ نور خورشید در هنگام‌ ظهور رنگین‌كمان‌ گرفته‌ شده‌ است‌. یا ماه‌ هفتم‌ سال‌،ماه‌ مهر نام‌ دارد كه‌ این‌ نیز نشان‌ می‌دهد بین‌ هفت‌رنگ‌ اصلی‌ نور خورشید و هفت‌ شهر عشق‌ یا حتی‌ هفت‌خوان‌ رستم‌،ارتباطی‌ منطقی‌ وجوددارد

همچنین‌ در مورد شمس‌ تبریزی‌ كه‌ خود كلمه‌ شمس‌ نیز استعاره‌ از خورشید است‌ و در ارتباطات‌ او با مولانا نیز اندیشه‌های‌ مهرپرستی‌ دیده‌ می‌شود كه‌ وارد شدن‌ به‌ آن‌ از حوصله‌ این‌ گفت‌وگو خارج‌ است‌. بطور كلی‌ آیین‌ مهر ،آیین‌ مردانگی‌ بوده‌ است‌ كه‌ نشانه‌های‌ آن‌ در ورزشهای‌ باستانی‌ دیده‌ می‌شود. بطوری‌ كه‌ وقتی‌ به‌ زورخانه‌ وارد می‌شوید،از در كوچكی‌ باید عبور كنید كه‌ به‌ معنای‌ خم‌ شدن‌ و كنار گذاشتن‌ غرور است‌. حتی‌ علامت‌ «گردونه‌ خورشید» (صلیب‌ شكسته‌)كه‌ هیتلر از آن‌ استفاده‌ كرد،یكی‌ از علایم‌ آیین‌ مهرپرستی‌ است‌. و نیز مراد حافظ‌ از خرابه‌،«خورابه‌» است‌ چون‌ ما در زبان‌ فرانسه‌ «ابی‌» یا در انگلیسی‌ «اوی‌» به‌ معنای‌ معبد داریم‌ و وقتی‌ می‌گوییم‌ «مهرابه‌»یعنی‌ خانه‌ مهر،وقتی‌ می‌گوییم‌ گرمابه‌ یعنی‌ خانه‌ گرم‌. پس‌ «خورابه‌» نیز به‌ معنی‌ خانه‌ خورشید است‌. بنابراین‌ تركیباتی‌ مثل‌ «پیرمغان‌»،«پیرمیخانه‌» «پیرمیكده‌»، «پیر خرابات‌» و ... همگی‌ به‌ یك‌ معنا است‌ و اشاره‌ به‌ آیین‌ «مهر» دارد

چنان‌ كه‌ خود حافظ‌ نیز در این‌ مورد چنین‌ می‌گوید:«حافظ‌ جناب‌ پیر مغان‌ مامن‌ وفا است‌ درس‌ و حدیث‌ مهر بر او خوان‌ و از او شنو» «بر دلم‌ گرد ستمها است‌ خدایا مپسند كه‌ مكدر شود آیینه‌ مهر آیین‌ام‌

خود پیروان‌ مهر،می‌ را رمز عشق‌ و زندگی‌ می‌دانستند و هرجا كه‌ مفاهیمی‌ چون‌ «می‌» و میگساری‌» و «میكده‌»و «پیر می‌فروش‌»مطرح‌ می‌شود،یادگاری‌ از طریقت‌ مهر است‌