---------------------

چند سطری در ادامه به بهانه‌ی تاملات آزاده‌ی عزیز در این باب:

امروزه همگان اذعان دارند که جدایی مقولات در حوزه‌های متعدد علوم، فنون و هنرها در واقع محصول دنیای مدرن است... سیر تاریخی در حوزه‌های مختلف پیش از دوران مدرن دقیقا موید این مطلب است که هر آنچه به عنوان تخصص مطرح گردیده، پس از دوران مدرن و از مقولات تبعی آن است... تا پیش از آن یک معمار موفق، هم نقاش بوده است، هم موسیقیدان و تئوریسین موسیقی، هم مجسمه‌ساز، هم مهندس سازه، هم شاعر و ادیب، هم فیلسوف و در بسیاری موارد طبیب و گیاه‌شناس و شیمیست و منجم و ... این همه فن حریف بودن نه از بابت نبوغ افرادی چون شیخ بهایی و میکل‌آنژ و داوینچی (که البته این هم تاثیرگذار بوده است) که از ویژگی‌های خاص دوران پیش از مدرن است... امروزه یک فرد هرقدر هم از نبوغ سرشار باشد تنها می‌تواند در یک یا چند حوزه به طور مطلق جولان داده و صاحبنظر باشد و البته با تلاش بسیار در سایر حوزه‌ها هم دستی بر آتش داشته باشد... که من هم چون شما معتقدم وجه تمایز بسیاری انسان‌های موفق در حوزه‌های هنر، علم، دانش و فن با سایر انسان‌ها در همین آگاهی چندجانبه‌شان از سایر حوزه‌هاست..... آگاهی‌ای که نه از روی اجبار بلکه از روی کنجکاوی‌شان نسبت به کل هستی، زندگی و مابه‌ازاء‌های بیرونی آن حاصل شده باشد...

من هم چون شما اعتقاد دارم حتی اگر انسان امروزی نمی‌تواند در بسیاری حوزه‌ها جولان دهد و حرف برای گفتن داشته باشد، ولی آنچه می‌تواند او را لااقل در یک حوزه به ژرفا و عمق موضوع بکشاند و باعث شود حرفی برای گفتن داشته باشد، همین آگاهی چندجانبه نسبت به حیطه‌های متعدد است...

جالب است در مطالعه‌ی سیر تاریخی دوره‌ها و سبک‌های مختلف رشته‌‌های مختلف این ارتباط رشته‌وار با سایر حوزه‌ها به خوبی قابل لمس است... این‌که به طور مثال دکارت در حوزه‌ی فلسفه چیزی می‌گوید، به ریاضیات و هندسه کشیده می‌شود و در نهایت مفهوم فضا را که از اصلی‌رین مفاهیم حوزه‌ای مثل معماری است تحت‌الشعاع خود قرار می‌دهد... این‌که نسبیت انیشتین در فیزیک به سایر حوزه‌ها هم کشیده می‌شود و همزمان با او دیدگاه نسبت به فضا و زمان در هنرها تغییر می‌کند، کوبیست‌ها پا به عرصه‌ی نقاشی می‌گذارند و فوتوریست‌ها به نوع دیگر معماری را متاثر می‌کنند... هم‌پیوندی حوزه‌های متعدد علمی، فلسفی، ادبی، هنری تا حدی است که امروزه به عنوان مثال فیلسوفی مثل هایدگر با مطرح کردن دیدگاه‌های پدیدارشناسانه‌ی خود دنباله‌روهای متعددی در حوزه‌های دیگر پیدا کرده و عقاید او را به سایر حوزه‌ها بسط و گسترش می‌دهند و این‌گونه است که مثلا شولتز ِ معمار می‌شود مبین نظریه‌های هایدگر در معماری و هزاران معمار دیگر به دنبال او... و در سایر هنرها هم به همین شکل... می‌بینید که در دوران مدرن نسبت به دوران پیش از آن وضع به گونه‌ای دیگر فرق کرده است... اینجا دیگر هایدگر استاد مسلم معماری و ادبیات و نقاشی و فلسفه به طور همزمان نیست... هایدگر فیلسوف است و در حوزه‌ی خود استاد مسلم است... او با اطلاع و آگاهی‌ای که نسبت به خیلی حوزه‌ها دارد، گاهی گریز می‌زند به معماری، به ادبیات و... این دنباله‌روهای او هستند که حرف‌های او را شرح و بسط می‌دهند در حوزه‌های مورد تخصص خود...

اما من معتقدم در کنار همه‌ی این نگرش‌ها، سبک‌ها، فلسفه‌ها و ایده‌ها یک سری مفاهیم هستند که همیشه بوده‌اند... هرچند تغییر کرده‌اند... ولی همیشه محمل بحث بوده‌اند... مفاهیمی چون فضا... زمان... زیبایی... انسان... در این شکی نیست که فضای مدرن با فضای پیش از مدرن بسیار متفاوت است... در این شکی نیست که حس زیبایی‌شناسی انسان مدرن با انسان پیش از مدرن تفاوت‌هایی دارد... اما ذات انسان در شناخت زیبایی و درک از بسیاری پدیده‌ها همان است که سالها بوده است... من در معماری سالهای دور ایران از جمله دوران صفویه همان‌قدر زیبایی می‌بینم که در بسیاری بناهای معماران مدرن پیشتاز (البته غربی)... من در غزل مولانا همان‌قدر زیبایی می‌بینم که در شعر نیما، که در شعر شاملو...

به نظرم تمدن ایرانی در ادبیات در گذر از آنچه سنت می‌نامیمش، محفوظ‌تر مانده است... اما در معماری ما تمدن خود را ادامه نداده‌ایم... هرچه می‌بینیم مظاهری است از تجددی نصفه و نیمه... شاید در ادبیات انسان‌ها به خودشان نزدیک‌ترند... شاید ظواهر پرطمطراق معماری هنرمند را راحت‌تر می‌فریبد... شاید...

نمی‌دانم... این مصونیت شاید دلایل زیادی داشته باشد که فعلا مجال پرداختن به آن نیست... اگر فرصتی شد و مباحثات ادامه پیدا کرد شاید در این باره نتایج بهتری به دست بیاید... و شاید هم اصلا این نظر مورد تایید بسیاری افراد نباشد...

و اما یک نکته‌ی دیگر برای آزاده‌ی عزیز... و آن اینکه به نظر من هنرمندان دوره‌های پیشین متاثر از سایر هنرها نبوده‌اند... مثلا آنچه در مسجد امام اصفهان می‌بینیم متاثر از نقاشی و موسیقی و ... نبوده است... بلکه هنرمند آن روزها با جوهر وجودش خلق می‌کرده است... و جوهر وجود آدمی از همه چیز به یگانگی می‌رسد... هنر، هنر است... هنر زیباست... زیبایی، زیباست... نقاشی و شعر و موسیقی و معماری تجلیات مختلفی از این ذات هستند... و همین است که هنرمندان مختلف هر آنچه خلق می‌کنند، در نهایت، به نقاط مشترکی با سایر هنرها می‌رسند...

......................................................................................

------

برای آقای نیاخلیلی و مقاله‌ای در باب ادبیات و معماری

یادم می‌‌آید آن روزها که بخش‌های اول و دوم پژوهشتان در باب معماری و ادبیات را در این کلوب خواندم، از بابت معماری که رشته‌ی تحصیلی‌ام است و ادبیات که رشته‌ی مورد علاقه‌ام است، مقاله‌تان را پرینت گرفتم و چون آن روزها سرم خلوت‌تر بود برایتان حاشیه‌ای بر همه‌ی صفحات آن نوشتم ولی متاسفانه هیچ وقت فرصتی دست نداد تا آنها را مدون کرده و برایتان در این صفحه‌ی مجازی بگذارم... زمان گذشت و من هم در جابجایی‌های متعدد برگه‌های حاشیه‌نویسی شده را گم کردم... چند روز پیش که پس از مدت‌ها تاپیک مقالات را بروز دیدم با بخش‌های بعدی پژوهشتان با زیرعنوان معنی و الهام مواجه شدم و پس از آن سوال و ابهامی که دوست عزیز خانم م.آزاده مطرح کرده‌اند... تصمیم گرفتم چندسطری در این باب بنویسم... که به نظر من هم ابهام خانم م.آزاده کاملا منطقی و درست است و من هم با آن مواجه شدم... ضمن اینکه چند سطری هم در باب کل پژوهشتان خواهم نوشت...

...

شاید بیش از هر رشته‌ای، معماران در پی بیان تفاوت‌ها، شباهت‌ها و اشتراکات ظاهری و ماهوی آثار معماری با رشته‌های دیگر برآمده باشند... پژوهش‌های متعدد صورت گرفته با عناوین معماری و موسیقی، معماری و مجسمه‌سازی، معماری و سینما، معماری و نقاشی، معماری و شعر  موید این مطلب است...

به چرایی آن کاری نداریم... که شاید این امر برمی‌گردد به خودخواهی معماران در باب رشته‌ی خود که برخی حتی سعی در به زیرمجموعه در آوردن رشته‌های دیگر برای معماری و معرفی معماری به عنوان مادر همه‌ی هنرها دارند...

چند جمله در پرانتز:

- یادم می‌آید استادی در دانشگاه داشتیم که با شهامت تمام اعلام می‌کرد معماران خودخواه‌ترین هنرمندان هستند...

- و باز یادم می‌‌آید یکی از دانشجویان بسیار باسواد دانشکده‌مان سر همین مباحث جنجال‌های بسیار به‌پا می‌کرد... یک روز سمینار دانشکده‌ی نقاشی به دلیل بحث میان او و یکی از دانشجویان مطرح نقاشی بر سر همین موضوع ساده‌ی "معماری و نقاشی" به جنجال کشیده شد... که قطعا دانشجوی معماری مقصر بود...

- جنجال اصلی روزی بود که پرویز مشکاتیان مهمان دانشکده‌ی ما و پاسخگوی سوالات بچه‌ها در باب موسیقی بود... همین دانشجو سوالی مطرح کرد با این محتوا که آقای مشکاتیان شما بافت را در موسیقی چه‌طور تعریف می‌کنید؟ و بعد شروع کرد به توضیح دادن این موضوع که ما در معماری بافت را این‌طور تعریف می‌کنیم و... پرویز مشکاتیان بدون لحظه‌ای تامل فکر کرد این دانشجو می‌خواهد او را دست بیندازد و کار به وساطت اساتید کشید تا دل او را به دست بیاورند...

اما نمونه‌های خوبی هم داریم: یک موضوع پایان‌نامه‌ی کارشناسی ارشد در دانشکده‌ داشتیم با عنوان باغ موسیقی... حسام‌الدین سراج به عنوان یکی از اساتید راهنما که هم معماری را می‌شناسد و هم موسیقی را، سعی کرده بود تا دانشجو را به سمت دستیابی به طرحی که هم باغ است و هم موسیقی را تداعی می‌کند، هدایت کند... هرچند به نظر خیلی‌ها کار خوبی از آب درنیامده بود و از نظر من هم تنها به کپی کردن برخی مفاهیم موسیقی در فرم‌های معمارانه اکتفا شده بود، اما چون از آن موضع خودخواهانه خبری نبود، بی‌طرفانه‌تر و منصفانه‌تر به نظر می‌رسید...

و اما ادامه...

پژوهش شما از آن دست پژوهش‌هایی است که سعی در نگه داشتن جانب انصاف میان معماری و ادبیات دارد... البته با نیم‌نگاهی به معماری و ادبیات کلاسیک... و همین هم شما را به لبه‌ی پرتگاه کشانده است... پراکنده‌گویی لااقل در این چیزی که اینجا به معرض نمایش می‌گذارید و یقینا همه‌ی یافته‌های شما نیست دقیقا برخاسته از همین سعی شما در رعایت کردن جانب انصاف است...

این‌که به گفته‌ی خانم م.آزاده مخاطبتان نمی‌فهمد در واقع به رابطه‌ی ادبیات و معماری پرداخته‌اید یا به نشانه‌هایی از معماری در ادبیات... و حتی نشانه‌هایی از معماری گذشتگانمان در ادبیات گذشتگانمان... نمی‌دانم خودتان به عمد موضوع پژوهشتان را تحدید کرده و به گذشته پرداخته‌اید یا این امر اتفاقی است... ولی این گریزهایی که گاه‌به‌گاه به سیر تاریخی می‌زنید، می‌توانست محدود شود به یک مقطع تاریخی مشخص در ادبیات و معماری و حتی یک سرزمین مشخص...

عنوان پژوهش دقیقا همسو با محتوای پژوهش نیست... به طوری که عنوان "ادبیات و معماری" بررسی مقایسه‌ای اجزاء و عناصر، ساختار، فرم و محتوا و سایر ابعاد معماری و ادبیات را به ذهن می‌آورد که البته در بخش‌های پیشین نزدیک‌تر و ملموس‌تر می‌نمود هرچند در آنجا هم برخوردتان همه‌جانبه نبوده و بیشتر هندسه و فضا را در بر می‌گرفت... 

اما بررسی توصیفات و نشانه‌های تاریخی معماری گذشتگان در کتابی مثل شاهنامه عنوان دیگر و بالطبع پژوهش دیگری را می‌طلبد...

و اما نکته‌ی دیگری که به نظرم حائز اهمیت است گریز گاه‌به‌گاه شما از ادبیات به شعر است... آیا شعر همه‌ی ادبیات است؟ آیا برای انواع متون ادبی دسته‌بندی قائل نیستیم؟ آیا ادبیات شامل متون منثور و منظوم نیست؟ آیا سفرنامه و رمان و داستان را شامل نمی‌شود؟ و چون بررسی‌های شما بیشتر به شعر آن هم شعر منظوم و آن هم شعر کلاسیک می‌پردازد، همین امر عنوان پژوهش را دچار خلل و از دیگرسو مخاطب را به وادی سردرگمی می‌کشاند...

اما یک نکته‌ی دیگر: موضوع و عنوان پژوهش هرچه‌قدر محدودتر و جزئی‌تر باشد، فرصت پرداختن به عمق مطلب را خیلی بیشتر در اختیار پژوهشگر قرار می‌دهد... عناوین کلی فرصت عمیق شدن را از محقق می‌گیرند و در اغلب موارد او را سردرگم می‌کنند...

در پایان یادآور می‌شوم که چون کل یافته‌های پژوهشی، سیر تدوین، تحدید موضوع، سوالات و ساختار پژوهشتان را در اختیار نداشتم، شاید تحلیل من همه‌جانبه نباشد... اما قطعا آنچه را نوشته‌ام در راستای بهبود پژوهش خود فرض کنید... البته باید بگویم خودم به‌شخصه مطالب خوبی به ویژه از بخش‌های پیشین پژوهشتان دریافت کردم که جای تشکر و خسته نباشید دارد... اشاره‌ای به نکات مثبت نکردم چون هم فرصت کمی داشتم و هم این‌که به نظرم رسید این پیشنهادات شاید بیشتر به کارتان بیاید... موفق باشید...

ادامه ی ادبیات و معماری( معنی و الهام)

معماری و شاهنامه، شاهنامه و معماری:

آنچه تا اینجا پیرامون تاثیرات معماری قبل از اسلام در شاهنامه آورده شد، گوشه ای کوچک از دریای بیکران شاهنامه می باشد. در ادامه به بررسی تقابل میان معماری و شاهنامه می پردازیم.

آنگونه که می دانیم تخت جمشید به عنوان مهمترین نماد تمدن پارس به شمار می رود. در این میان کاخ آپادانا از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است. به زعم برخی از اندیشمندان معماری تخت جمشید بر پایه ی معماری یونان بنا شده است. نظریه ی فوق از این جهت که قبل از یونان کاخهایی مشابه در ایران وجود داشته است کاملا نقض می شود. یکی از بارز ترین نمونه های این مدعا کاخ آپادانا در شوش است که قدمتی بیش از قدمت کاخ های یونانی دارد. اساس شکل گیری کاخ آپادانا در تخت جمشید بر پایه ی کاخ آپادانا در شوش بوده است. برهمین اساس بنای تخت جمشید بنایی کاملا پارسی بوده؛ چرا که شوش در دل این تمدن جا داشته است.

دلیل انتخاب کاخهای آپادانا در شوش و تخت جمشید به عنوان نمونه به این دلیل است که این دو بنا در سایر بناها و فضاها در دوره های بعدی تاثیرات ویژه و شگرفی نهاده اند که در ادامه ی این نوشتار به آنها پرداخته می شود.

هردو کاخ دارای یک فضای مرکزی ستون دار می باشند؛ که از سه طرف با سه ایوان ستون دار احاطه شده اند. لذا در حالت کلی می توانیم اینگونه بیان داریم که کاخ آپادانا در تخت جمشید عینا بر اساس هندسه ی کاخ آپادانا در شوش پدید آمده است.

نکته ی حائز اهمیت در این مقطع و برای این نوشتار پیدا کردن یک ارتباط منطقی میان آنچه در شوش و تخت جمشید رخ داده و اشعاری که احتمالا در این باب سروده شده است؛ و در نهایت ره گیری این خصوصیات در معماری دوره های بعد.

اما در شاهنامه ویژگی خاص آپادانا به شکلی دیگر تجلی پیدا نموده است:

چون آمد بدان جایگه دست آخت                        دو فرسنگ بالا و پهنا بساخت

ز ایوان و میدان وکاخ بلند                                   ز پالیز وز گلشن ارجمند

بیاراست شهری بسان بهشت                                بهامون گل و سنبل و لاله کشت

بر ایوان نگارید چندی نگار                                   ز شاهان و از بزم و از کارزار

می دانیم آپادانا کاخی بلند بوده که به وسیله ی یکی از ایوانهای ستون دار خود به میدانی وسیع در مقابل دید داشته است؛ میدانی که محل انجام مراسم مختلف بوده است. لفظ ایوان، میدان و کاخ بلند که در بیت دوم آورده شده است اشاره ی مستقیمی به کاخ آپادانا دارد و این نکته در بیت سوم با اشاره به نگاریدن تصاویر شاهان بر روی سطوح ایوان کاملا اثبات می شود.

چنین ویژگی ساختاری را می توان در معماری دوره صفویه و میدان نقش جهان اصفهان جستجو کرد. آنجا که کاخ مرتفع عالی قاپو به وسیله ایوان ستون دار خود با میدان وسیع مقابل خود ارتباط بصری برقرار کرده و این میدان محل برگزاری بسیاری از مراسم بوده است.

ز ایوان و میدان وکاخ بلند                                         ز پالیز وز گلشن ارجمند

میدان نقش جهان اصفهان تقریبا 2 هزار سال بعد از تخت جمشید بنا شده است؛ چنین ویژگی بارزی در این دو بنا هر متفکری به این اندیشه وا می دارد که آیا می توانیم این بیت فردوسی را      -        ز ایوان و میدان وکاخ بلند              ز پالیز وز گلشن ارجمند     - ایده ی اصلی شکل گیری میدان نقش جهان اصفهان به شمار آوریم. فردوسی با شعر خود تمدن پارسی را زنده کرد. و معماران میدان نقش جهان با دست ساخته ی خود؛ به گونه ای که حتی تخت جمشید و میدان نقش جهان اصفهان دارای یک محور مشترک می باشند.

منابع:

1 : فلامکی محمد منصور  / شکل گیری معماری در تجارب ایران و غرب / تهران / نشر فضا /1371

2 : سلطان زاده حسین / معماری و شهرسازی ایران به روایت شاهنامه ی فردوسی/ تهران / دفتر پژوهشهای فرهنگی /1377

البته لازم به ذکر است که لیست کامل منابع و نقل قولهای مورد استفاده در متن اصلی به صورت زیر نویس در هر صفحه لحاظ شده است.

زبان