عیوب قافیه:
برابر آنچه که دردروس گذشته طرح شد، رعایت قواعد؛حرکات و حروف قافیه در شعر فارسی الزامی است و عدم رعایت آنها عیب شمرده می شود.پیشینیان برای هر نوع نقص و عیبی در قافیه نامی برگزیده اند که عبارتند از:سِناد،اِقواء،اِکفاء،ایطاء،شایگان.
1)-سناد:
اختلاف ردف اصلی یا ردف زائد در قافیه است.
مثال:
نماییمما آنچه نیکان کنند...........خردمند مردان و پاکان کنند
که در مصراع اول ردف اصلی حرف (ی) در کلمه ی (نیکان) و در مصرع بعد حرف(الف) است.
شهریار اندر پی او اسب تاخت......تا که او را در بیابانی بیافت
که در مصراع اول ردف زائد حرف (خ) در کلمه ی (تاخت) و در مصراع دوم حرف (ف) در کلمه ی (یافت) می باشد.
2)- اقواء:
اختلاف حذو (حرکت ماقبل ردف و قید) و توجیه (حرکت ماقبل روی ساکن) است.
مثال:
هر وزیر و مفتی و شاعر که او توسی بود....چون نظام الملک و غزالی و فردوسی بود
در بیت بالا (توسی) و (فردوسی) قافیه شده اند و می بینیم که تلفظ حرف (واو) در دو مصراع با هم مطابقت ندارد.
از غصه ی هجران تو دل پُر دارم....پیوسته از آن دیده به خون تَر دارم
در بیت بالا حرکت حروف (پ) و (ت) با هم مطابق نیست.
3)-اِکفاء:
اختلاف در حرف روی را اکفاء می گویند.
مثال:
یار جسمانی بود رویش چو مرگ..........صحبتش شوم است باید کرد ترک
حرف روی در مصراع فوق مطابق نیست.حروف (گ) و (ک) در کلمات مرگ و ترک روی هستند.
4)-ایطاء:
تکرار قافیه را ایطاء می گویند.به شرطی که کلمات متکرر دارای یک معنی باشند.ایطاء بر دو نوع است: ایطاء خفیّ و ایطاء جلیّ.
الف)-ایطاء خفیّ:
آنستکه تکرار قافیه به مناسبت کثرت استعمال و شدت آمیختگی چندان آشکار نباشد و این وقتی است که کلمه ی مرکب در حکم کلمه ی بسیط باشد.مانند قافیه کردن آب با گلاب یا رنجور با مزدور یا گویا با دانا.
مثال:
چگونه بلایی که پیوند تو.............بجویی بد است و نجویی بَتَر
شبی صبح کردم چگونه شبی.....شبی از شب داج تاریکتر
ب)-ایطاءجلیّ:
از عیوب فاحش قافیه است و در صورت نیاز و ضرورت نباید در مثلا یک قصیده ی چهل بیتی دوبار بیشتر تکرار شود.در کل نباید قافیه یک شعر بیمار ایطاءجلیّ باشد ولی در قصیده های طولانی هرگاه به ناچار ایطایی چنین بکار رفت، باید میان دو قافیه ی متکرر حداقل 7 بیت فاصله باشد.
تذکرات مهم:
1)-بعضی ایطاء جلیّ را تکرار کلی کلمه ی قافیه می دانند و این تکرار را در غزل تنها یکبار روا می دانند علی الخصوص که اگر در بیت دوم بیاید از محسنات شعری هم محسوب می شود و آن را ((ردالقافیه)) می نامند.
2)-تکرار یک کلمه دارای چند معنی باشد و در هر قافیه یکی از آن معانی اراده شود، ایطاء محسوب نمی شود.
5)-شایگان:
قافیه ساختن (ان) جمع و (ان) صفت فاعلی و (ین) و (ون) جمع مذکر سالم و (ات) جمع مونث سالم در نظم فارسی است.بنابراین قافیه کردن کلماتی چون (یاران و مستان) ؛ (رخشان و تابان) و (مومنین و مسلمین) و (کاتبون و عالمون) و (صفات و مشکلات) شایگان می باشد.
تذکر مهم:
بعضی شایگان را معادل فارسی ایطاء جلیّ دانسته اند. برای بعضی از عیوب قافیه؛ نامی وضع نشده است.برای نمونه چند مورد را ذکر می کنیم.
1)-کلمه را دو جزء کرده، جزیی را در آخر مصراع نخستین و جزیی دیگر را در اول مصراع دوم ، یا جزیی را در آخر مصراع دوم و جزء دیگر را در اول بیت بعد می آورده اند.
مثال:
شادمان باد مجلس مستو..........فیِ مشرق ، حمیدالدین الجو
هری آن صدر ، کز جواهر ال.........فاظ او اهل دین و دانش و دو....(لت)
2)-قافیه ی معمولی یا معموله: آن است که لفظ مرکب را در حکم بسیط قرار دهند.
مثال:
بخدایی که شمع گنبد چرخ ...............در بر نور اوست پروانه
کانچنانم ز رنج دوری تو......................که ندانم که زنده ام یا نه!
در ابیات بالا (پروانه) بسیط و (یا نه) مرکب است.
3)-برکلمه حرفی بیافزایند یا بکاهند.یا کلمه مخفف را مشدد کنند.یا مشدد را مخفف کنند.
مثال:
خاص در بند لذت و شهوات..........عام در بند هزل و تراهات
در این بیت بر کلمه ی (ترهات) الفی افزوده شده است.
گوسفندان کو برونند از حساب.............زان بهیشان کی بترسد آن قصاب
کلمه ی قصاب را که مشدد است؛ مخفف آورده اند.
*******************************نکته:
حاجب:
حاجب کلمه ای است که پیش از قافیه ی اصلی به یک معنی تکرار گردد و از محسنات شعری محسوب می شود.اینگونه قافیه را محجوب می خوانند.
مثال:
هرچند رسد هر نفس از یار غمی..............باید نشود رنجه دل از یار دمی
ذوقافیتین:
هرگاه در دو کلمه ی آخر ابیات یا مصراع های شعر در هر مصراع مقفی دو قافیه رعایت شود آن را ذوقافیتین می خوانند.
مثال:
دل در سر زلف یار بستم................وز نرگس آن نگار مستم.
که در بیت فوق کلمات یار با نگار و بستم با مستم هم قافیه هستند که بیت ذوقافیتین نامیده می شود.
پایان دروس قافیه.........
درس بعدی که طولانی خواهد شد و مباحث اصلی و دشوار ادب پارسی در آن طرح می گردد، درس علم ((عروض)) است.
پیام در تاریخ 84/8/23 ساعت: 11:11 توسط مهدی ش ویرایش شد.