7

15

7

15

6

دوغوردان یاشاسین

ZƏRBİ MUĞAMLAR

Şifahi-professional Azərbaycan musiqisində geniş yayılmış janrlardan biri də zərbi muğamlardır. Muğam dəstgahları kimi zərb muğamlar da vokal-instrumental hissələrin müstəqilliyinə əsaslanan əsərlədir.
Lakin zərbi muğam janrının özünəməxsus səciyyəvi cəhətləri var. Öz inkişafı cəhətdən tarixən qədim olan vokal-instrumental zərbi muğamların populyarlğına baxmayarq, bir janr kimi indiyə qədər o, lazımınca tədqiq edilib öyrənilməmişdir. Bunu əsas səbələrindən bir son illərə qədər zərbi muğamların not yazısının olmamasıdır.

Maraqlıdır ki, janrın mahiyyəti onun adını müəyyənləşdirir. Məhz zərbi muğam sözü instrumental-vokal muğamların ifası zamanı müğənnini müşayiət edən instrumental ansamblların tərkibində zərbli alətlərə böyük yer verilməsi ilə əlaqədardır. Onu da qeyd edək ki, xanəndə muğam hissələrini oxuyan zaman zərb alətlərinin ritmik formullarını xalq çalğı alətləri ansamblına daxil olan başqa alətlər də ifa edirlər. Bu keyfiyyət digər tərəfdən janrın başqa səciyyəvi cəhətini də müəyyənləşdiri. Məlumdur ki, muğam dəstgahları suitaya bənzər çoxhissəli vokal-instrumental əsərlərdir. Onun səciyyəvi xüsusiyyəti vokalın aparıcı rolundadır. Zərbi muğamlar isə birhissəli kompozisiya təşkil edir. Sərbəst metro-ritmə əsaslanan muğam dəstgahlarının əksinə olaraq zərbi muğamlarda vokal musiqi instrumental müşayiəti dəqiq ölçülü fonuna əsaslanır.
Adətən, zərbi muğamlar fəal-emosional səciyyəli inkişaf etmiş instrumental müqəddimə ilə başlayır. Dəqiq ölçülü bu müqəddimənin musiqi ibarələri əsasında melodiya şərh edilir.
Vokal prtaiya yüksək kompozisiyaya əvvəlcə yüksək registrdə (məqamın oktava yuxarı zilində) giriş nidası ilə daxil olur. Uzadılmış səsdən sonra isə vokal melodiya reçitativ danışıq tərzində oxuma ilə inkişaf etdirilir. Məhz bu səbəbdən də zərbi muğamları ancaq yüksək tessituraya malik xanəndələr oxuya bilir. Lakin improvizə zamanı xanəndə mütləq müəyyən sxemə riayət etməlidir. Xüsusilə o, zərbi muğamın əsaslandığı lad-məqamın intonasiya çərçivəsindən kənara çıxmamlıdır.
Zərbi muğamların vokal partiyasının musiqi məzmununu isə bütün forma boyu müxtəlif variasiyalı dəyişkənliklə təkrarlanan musiqi ibarəsi (çox zaman iki xanə) təşkil edir. Bu kimi eyni zamanda vokalizə edilmiş passajlarla, zəngulələrlə rövnəqlənir.
Sonrakı inkişaf zamanı melodik xətt tədricən daha yüksək gərginlik, emosional həyəcan kəsb edir. Bu zaman muğamın istinad pərdələri ətarfında gəzişmə baş verir. Adətən bütün zərbi muğamlarda sabit səs məhz “mayə” pərdəsi olur. Səciyəvi cəhətlərdən biri də odur ki, muğam dəstgahlarında olduğu kimi zərbi muğamların sonunda melodiya əvvəldə olan aşağı registrdəki mayeyə qayıdır.
Tamamlayıcı – son epizodlarda isə instrumental partiya adətən, nağılvarıliyi, epikliyi aramlığı ilə seçilir. Bu, lad-məqamın sabit istinad pərdələrinin ətrafında gəzişməyə əsaslanan özünəməxsus bir sonluq – kodadır.
Səciyyəvi cəhətlərədən biri də odur ki, bəzən bütöv bir vokal-instrumental epizod təkcə nəqarətvari əlavə spzlər əsasında oxunur. Azərbaycan xanəndələri bu zaman “ay aman”, “dalay-dalay”, “ay”, “hey”, “ha”, “yar”, “ay zalım” və.b. bu kimi nəqarətvari sözlərdən istifadə edirlər.
Zərbi muğamların öz müstəqil adları var. Bu qəbildən olan muğamlara müasir zamanda aşağıdakılar aiddir:

• Heyratı
• Arazbarı
• Səmayi – şəms
• Mənsuriyyə
• Mani
• Ovşarı
• Heydəri
• Qarabağ şikəstəsi
• Kəsmə şikəstə

19-cu əsrdə isə zərbi muğamların sayı 18-ə qədər olub: Kərəmi Şikəsteyi – Şirvan
Osmani-Gərayi Şikəsteyi – fars
Qəribi Qarabağ şikətəsi
Qara kürd Kəsmə şikəstə
Arazbarı Əşiran
Bayatı Keşeş oğlu
Osmanlı Heydəri
Cığatayı Aşağı
Ovşarı Bağlam və qeyriləri

Muğam dəstgahlarında olduğu kimi zərbi muğamlarda da Azərbaycanın görkəmli şairləri – Nizami Gəncəvinin, İmaməddin Nəsiminin, Məhəmməd Füzulinin, Xurşudbanu Natəvanın, Seyid Əzim Şiravaninin, Səməd Vurğunun, Əliağa Vahidin və.b. qəzəllərinə müraciət olunur.bəzi zərbi muğamlarda bayatı, qoşma, formasında yazılmış xalq şeirindən də istifadə edilir.
Bir qayda olaraq bu qəbildən olan mətnlər “Şikəstə” və onun variantlarının (“Qarabağ şikəstəsi”, və “Kəsmə şikəstə”) həmçinin “Ovşarı”, “Mani”, “Arazbarı” kimi zərbi muğamların mətn əsasını təşkil edir.

HEYRATI
Heyratı “Rast” ailəsinə daxil olan zərbi muğamdır. Özü də “do” mayeli rast lad-məqamına əsaslanır. Heyratı zərbi muğamı “Mahur – hindi” muğam dəstgahının ayrı-ayrı melodik dönəmlərini özündə birləşdirən sərbəst improvizəyə malikdir. Ölçüsü 4/2-dir. Heyratı nikbin, mərd, qəhrəmani əhval yaradandır. Bütün ifa variantlarında qəzəllə oxunur. Ən mahir ifaçısı Xan Şuşinski hesab olunur. Xanəndə Heyratı oxuyan zaman çox miqdarda nəqarətvari sözlərdən istifadə etmişdir.

ARAZBARI
“Şur” muğam ailəsinə daxil olan zərbi muğamdır. O yeddi əsas Azərbaycan lad-məqamına biri olan – Şura əsaslanır. Ölçüsü 4/3-dür. Tempi ağırdır. Dinləyicidə lirik, nikbin əhvali-ruhiyyə yaradır. Bəzən xorla da oxunur. Belə halda “vaygirlik edənlər fərdçinin hər misrasını “ay zalım” nidası ilə tamamlayırlar”. Arazbarı ancaq xalq spzlərinə oxunur. Bu sözlər əsasən daimidir. Arazbarının mahir ifaçılarında biri böyük xanəndə Seyid Şuşinski sayılır. Müəllif Arazbarı zərbi muğamını nota yazmışdır.

MƏNSURİYYƏ
“Çahargah” lad-məqamına əsaslanan muğamdır. Mənsuriyyə həm müstəqil şəkildə ifa olunan zərbi muğamdır, həm də “Çahargah” dəstgahının tərkibinə daxil olmuş zil şöbədir. Beləliklə, hər iki halda Mənsuriyyə “Çahargah”a bağlıdır. Əvvəllər Mənsuriyyə “Rast” muğam – dəstgahının bir şöbəsi kimi də oxunub. Başqa bir mənbədə Mənsuriyyə (Mirzə Fərəcin cədvəlində) “Segah – zabul” dəstgahının 11-ci şpbəsi kimi verilir. Mənsuriyyə mübariz, qəhrəman xarakterli bir zərbi muğamdır. Bu zərbi muğamda Mənsuriyyə ilə birgə bəzən “Üzzal” şöbəsi də oxunur. Üzzal oxunan zamanda əsas ritmik fon mübariz şəkildə sona qədər davam etdirilir. Mənsuriyyə adətən, qəzəl mətninə oxunur.

SƏMAYİ – ŞƏMS
Zərbi muğamı “Şur” muğam və məqam kökünə əsaslanır. O, müstəqil bir zərbi muğam olmaqla yanaşı, həmçinin “Şur” dəstgahının kulminasiya şöbəsi sayılır. Belə ki, müasir “Şur” dəstgahında o, “Şikəsteyi – fars” və “Əşiran”dan sonra ifa olunur. Məhz ondan sonra isə “Hicaz” və “Sarənc” şöbələri gəlir. Adlarını çəkdiyimiz şöbələr ”Şur” dəstgahının “Səmayi – şəms”ndə oxunmaqla yanaşı, Səmayi – şəms müstəqil zərbi muğam şəklində ifa olunan zaman da xanəndələr həmin şöbələri “Hicaz” və “Sarənc”i ona əlavə edirlər. Lakin bu zaman improvizə səciyyəli vokal partiya əvvəlki kimi dəqiq ölçüyə əsaslanan müşayiət fonunu davam etdirir. Deməli, Səmayi – şəms başqa zərbi muğamlara nisbətən daha iri həcmlidir. Çünki onun müstəqil şəkildə ifası zamanı “Hicaz” və “Sarənc”də toxunulur. Onu da qeyd edək ki, tarda müşayiət zamanı Səmayi – şəms güclü, dolğun mizrab işlətməklə çalınmalıdır. Səmayi –şəmsin mətni ancaq əruz vəznində yazılmış qəzəllər təşkil edir. Bu zərbi muğamın bir xarakterik xüsusiyyəti də odur ki, başqa zərbi muğamlardan fərqli olaraq, o əksər hallarda ənənəyə görə təsniflə tamalanır. Təsnifin musiqisi mülayim rəqs tempindədir. Səmayi – şəmsin zərbi muğamının sonunda oxunana bu təsnif onun dramaturgiyasında məntiqli “yekun-sonluq” əhəmiyyətinə malikdir.

MANİ
“Şur” ladında qurulan zərbi muğamlardan biridir. Xalq – professional musiqiçiləri bu muğamı “Osmanı” da adlandırırlar. Marşvari ritm (4/2 ölçüsündə) bu muğamın sonuna qədər davam edir. Mani zərbi muğamı bir qayda olaraq təsniflə tamamlanır. Onu da qeyd edək ki, bu zərbi muğamda cəmi bir təsnif oxunur.

OVŞARI
Zərbi muğam “Şüştər” lad-məqamına əsaslanır. Onu da deyək ki, “Ovşarı” aşıq musiqi-poetik yaradıcılığında bir ənənəvi hava kimi də məşhurdur.
Zərb muğam kimi “Ovşarı” şüştər məqamının iki şöbəsinin intonasiyaalrını özündə əks etdirir: “Şüştər”, “Təsnif”. Bu zərbi muğam öz musiqisi etibarilə müəyyən dərəcədə təntənəni, əzəməti əks etdirir. Onun mətni əsası zalq sözlərindən alınmışdır.

HEYDƏRİ
Bu zərbi muğam da “Şüştər” lad-məqamı üzərində qurulub. O da 4/2 ölçüsünə əsaslanır. Bu zərbi muğam başqalarına nisbətən həcmcə bir qədər kiçikdir.
Heydəri 19-cu əsrdə populyar zərbi muğamlardan biri olub. Tarzən Mirzə Fərəcin zərbi muğamlar siyahısı dediklərimizi təsdiq edə bilər. Heydərinin mətn əsasını, adətən, professonal şeiriyyət təşkil edir. Maraqlıdır ki, başqa zərbi muğamlardan fərqli olaraq Heydəri ənənəyə görə vokal-instrumental bölmə ilə deyil, məhz sazəndə dəstəsinin ifa etdiyi instrumental bölmə ilə tamamlanır. Deməli bu zəruri muğamda instrumental bölmə daha fəaldır.

QARABAĞ ŞİKƏSTƏSİ və KƏSMƏ ŞİKƏSTƏ
Azərbaycan xanəndəlik sənətində Şikəstənin iki növü əsas yer tutur. Bunlar: Qarabağ şikəstəsi və Kəsmə şikəstədir. Bu iki növdə şikəstələr 19-cu əsrdə də zərbi muğam kimi özündə geniş təşəkkül tapmışdır. Məlumdur ki, şikəstə janrı əvvəl aşıq musiqi yaradıcılığında əmələ gəlmiş və onun müxtəlif növləri yaranmışdır.
Şikəstənin Qarabaö və Kəsmə şikəstəsi növləri xanəndələrimiz tərəfindən tez-tez oxunur. Hər iki şiləstə də sevgi, məhəbbətin doğurduğu hisslərdən şikayət, əzab-əziyyət, iztirab var. Məhz bu xüsusiyyətinə görə onların musiqisində həzinlik var. Hər iki şikəstənin sözləri ənənəyə görə xalqdan alınmışdır. Onların mətnini baytılar təşkil edir.

Ramiz Zöhrabov-"Muğam"

http://karabagh.azersayt.com/blog.html?page=commentstemp7&member=GelGoR&newsid=67394

ÇAHARGAH

Çahargah sıra sayımı ilə 4-cü muğamdır. Çahargah sözü iki məfhumdan ibarətdir. Çahar – dörd, gah – məqam, yer deməkdir. Yaxın Şərq xalqalrının şifahi – professional musiqisində Çahargah geniş intişar tapmış muğamlardan biridir. Çahargahın mayə pərdəsi birinci oktavanın “do” səsindən ibarətdir.

Ü.Hacıbəyov hər bir muğamın bədii – ruhi təsir cəhətdən xarakterizə edərkən Çahargahın həyəcan və ehtiras hissi oyatdığını bildirir.
Mir Möhsun Nəvvab özünün əsərlərinin birində göstərir ki, Çahargah məqamı göy gurultusu ilə əlaqədar yaradılmışdır.
Çahargah muğamının təkibinə “Segah”, “Şur”, “Bayatı – Qacar” kimi muğamların lad – məqam əsasına uyğun gələn şöbə və guşələr də öz əksini tapmışdır. Bəzi şöbə və guşələrin hazırda aradan çıxmasına baxmayaraq, tarzən Mirzə Fərəcin cədvəlindəki şöbə və guşələrin adları isə həqiqətə daha çox uyğundur. O, bilavasitə Çahargah məqamına və onun intonasiya xüsusiyyətlərinə yaxın olan şöbə və guşələrin özündə birləşdirir. Bunlar aşağıdakılardır:

Çahargah Zirkeş
Bəstə - Nigar Rubənd
Firuz Qürrə
Manəndi - müxalif Müxalif
Müalif Məğlub
Cövhəri Mənsuriyyə
Müxalif (yaxud Kərimabadı) Hüzzal
Hasar Çahargah
Gülriz

Sonra Çahargahın təkibi dəyişmiş, o, bəzi guşələrdən azad olmuş və dəstgah daha da təkmilləşmiş quruluşunu artmışdır.
Çahargah muğam dəsgtahının inkişafı başqa dəstgahlar kimi eyni, adlı lad – məqamlar tədricən daha yüksək istinad pərdələrini tutmaqla əldə edilir. Bəmdən zilə qədər bu inkişaf prinsipi muğamda qabarıq şəkildə öz təcəssümü tapır. Onu qeyd etmək olar , ki Çahargahın oxuma diapazonu Şur dəstggahı kimi çox böyükdür – iki oktava yarım.
Çahargah parlaq, virtuoz, qəhrəmani xaraketerli, dərin dramatik məzmunlu bir dəstgahdır. Ü.Hacıbəyov Çahargah muğamının öz əsərlərində necə istifadə etməsini bu cür şərh edir: “Musiqi boyaları ilə xalqın məzlum vəziyyətini, yaxud istismarçı siniflərin qəddarlığını ifadə etmək lazım olduqda mən Çahargah muğamını işlədirəm.”

http://karabagh.azersayt.com/blog.html?page=commentstemp7&member=GelGoR&newsid=67398

HUMAYUN

Humayun şifahi – professional Azərbaycan musiqisində əsas muğam dəstgahlarından yeddincisidir. Humayun Yaxın Şərq xalqlarının klassik musiqisinə daxil olan 24 şöbədən biridir.
Humayun sözü cənnət quşu, şahlıq quşu mənasını daşıyırsa, onun ikinci mənası uğurlu, səadətli deməkdir.

Ü.Hacıbəyov özünün fundamental əsəri olan “Azərbaycan xalq musiqisinin əsaslarıÜ kitabında Humayunu “Şüştər”lə müqayisə əsasında belə qənaətə gəlir ki, bədii – ruhi təsir cəhətdən Humayundinləyicidə nisbətən daha dərin kədər hissi oyadır.
19-cu əsrin sonlarında (Mirzə Fərəcin cədvəlində) Humayun dəstgahı 17 şöbə və guşəni özündə toplamışdır:

Nəva – Nişapur Günəş
Humayun Rəvəndi
Bayatı – feli Məsnəvi
Suzi – güdaz Pəhləvi
Tərkib Möləvi
Bidad Müalif
Bəxtiyari Üzzal
Üzzal Humayun
Novruzi

Sonralar inkişaf nəticəsində Humayun başqa muğam dəstgahları kimi təkmilləşir, yığcamalşır, bəzi şöbə və guşəıərdən azad olur. Vaxtilə Azərbaycanda Humayun – “Qafqaz Humayunu” adı ilə məlum idi.
Humayun dəstgahının şöbə və guşələrindən söz açarkən hər şeydən əvvəl onu demək lazımdır ki, başqa muğam dəstgahlarından fərqlənərək Humayunda “Bərdaşt” olmur

http://karabagh.azersayt.com/blog.html?page=commentstemp7&member=GelGoR&newsid=67400

ŞÜŞTƏR

Şüştər əsas Azərbaycan muğam dəstgahlarınına aiddir. Şüştər termini bir muğam adı kimi yayılmışdır. Ü.Hacıbəyov Şüştər termini haqqında yazır ki, bədii – ruhi təsir cəhətdən şüştər dinləyiciyə dərin kədər hissi oyadır. İnsan xəyala dalır, düşünür, hisslərə qapılır. Şüştərin musiqi axınına eyni zamanda dramatizm də xasdır. Şüştər lad – məqam kimi də Azərbaycanda özünə təşəkkül tapmış 7 əsas muğamdan biridir. Bir çox xalq mahnı və rəqsləri, Şüştər muğam dəstgahı ilə əlaqədar olan çoxlu təsnif və rənglər, həmçinin “Ovşarı”, “Heydəri” kimi zərb – muğamlar məhz Şüştər ladına əsalanır.

19-cu əsrin sonlarında bu muğam dəstgahı 13 şöbə və guşəni özündə cəmləşdirirdi: Əmiri Əfşarı Şüştər Heydəri Şüştərək Osman – Gərayi Şüştər Qara kürd Sarənc Mani Məsnəvi Keşişoğlu Mənəvi Cədvəldən göründüyü kimi hazırda geniş yayılmış və xanəndələrimizin repertuarında özünə layiqli yer tutmuş “Ovşarı”, “Heydəri”, “Mani” kimi vokal – instrumental zərb – muğamlar vaxtilə Şüştərin daxilində instrumental zərb – muğam kimi çalınıbmış. Yuxarıda göstərilən Şüştər dəstgahının tərkibindəki “Osman – Gərayi”, “Qara kürd”, “Keşişoğlu” kimi hissələr şübhəsiz ki, aşıq musiqi yaradıcılığından götürülmüşdür.

Bundan əlavə Şüştərin muğam şöbələri də öz növbəsində inkişaf prosesində püxtələşmiş, cilalanmışdır. Nəticədə Ü.Hacıbəyovun rəhbərliyi ilə 1925-ci ildə “Muğam şurası” tərəfindən qəbul edilmiş proqrfamda “Şüştər” 8 şöbə və guşəni əhatə etmişdir.Əmiri Şüştər Şüştər Sarənc Şüştərək Məsnəvi Tərkib Şüştər Hazırda xanəndələr və sazəndələr tərəfindən ifa olunan Şüştər daha da cilalanmış və müstəqil muğam dəstgahlarından biri sayılır. Lakin başqa muğamlardan fərqli olaraq bu muğam az şöbədən ibarətdir.

Bəs nə üçün bu dəstgah olduğu halda az şöbəlidir? Çünki, əgər başqa muğam dəstgahları aşağı registrdən – bəmdən başlayraq aramla yuxarı – zil registrə doğru melodik inkişafa mənsubdursa, Şüştər bu mənada istisnalıq təşkil edir, Onun ifası bəmdən deyil, səsin orta diapazonundan başlayır və birbaşa zilə keçir. Deməli, Şüştər təkcə orta və zil tessituralı şöbə və guşələri özündə cəmləşdirir. Bu dəstgaha 5 şöbə və guşə daxildir: Bərdaşt (Əmiri ilə başlayır Şüştər Feli Tərkib Şüştərə ayaq Məlumdur ki, bütün muğam dəstgahlarında müqəddimə şöbəsi “Bərdaşt” olur. Şüştər bəzi muğam dəstgahlarının “Bərdaşt”larından onunla fərqlənir ki, onun “Bərdaçt”ı müəyyən ad daçıyır – “Əmiri” Şüştər muğamının instrumaental şəkildə konsert ifası da dəb halını almışdır. Bu muğamının kamança və balaban musiqi alətlərində ifası geniş yayılmışdır

http://karabagh.azersayt.com/blog.html?page=commentstemp7&member=GelGoR&newsid=67402

BAYATI-ŞİRAZ

Bayatı – Şiraz şifahi – professional musiqimizin əsas muğamlarındandır.
Bayatı – Şiraz adına həm müstəqil muğam dəstgahı, həm də eyniadlı məqam – lad mövcuddur. Bayatı – Şiraz dəstgahı, onun bütün təsnif və rəngləri, bir çox xalq mahnıları və rəqslər məhz Bayatı – Şiraz məqam – ladına əsaslanır.

Ü.Hacıbəyov Bayatı – Şiraz haqqında yazır: “Bədii – ruhi təsir cəhətdən... Bayatı – Şiraz dinləyicidə qəmginlik hissi oyadır.” Mirzə Fərəcin tərtib etdiyi muğam dəstgahları içərisində Bayatı – Şiraz dəstgahı 17 şöbə və guşədən ibarətdir:
• Dəraməd

• Giləyi

• Bayatı – İsfahan

• Dəşti

• Bayatı – Şiraz

• Məhdi – Zərrabi

• Əbülçəp

• Qatar

• Cəfəriyyə

• Bayatı

• Budəşti

• Aşiqi – Güş

• Azərbaycan

• Niiriz – Davudi

• Bayatı – kürd

• Üzzal

• Hacıyuni

Yuxarıdakı Bayatı – Şirazın tərkibində “Şur”, “Rast”, “Nəva” və.b. muğam – ladlarına müvəqqəti keçidlər özünü göstərir. Nədənsə, bu siyahının sonunda “Bayatı – Şiraz”a ayaq – “keçid – yekun” da yoxdur. Dəstgah zil şöbə olan “Üzzal” ilə tamamlanır. Bu da həqiqətə uyğun deyil. Axı hər bir dəstgahın quruluşunu səciyyələndirən cəhətlərdən biri də odur ki, o, sonda mütləq olaraq kulminasiyadan özünəməxsus melodiya və avazlarla “mayə”yə qayıtmalıdır.
Sonralar Bayatı – Şiraz ifa cəhətdən inkişafı nəticəsində həmin dəstgah bəzi şöbə və guşələrdən azad olmuşdur. Belə ki, bəzi şöbə və guşələr bayatı-şiraz məqamına uyğun gəlmədiyi üçün dəstgahın tərkib hissəsindən ixtisar edilmişdir.
Hazırda Bayatı – Şiraz muğam dəstgahının məcmususnu 8 şöbə və guşə təşkil edir:

• Bərdaşt

• Zil bayatı – Şiraz

• Mayeyi – Bayatı – Şiraz

• Xavarən

• Nişibi – fəraz

• Hüzzal

• Bayatı – İsfahani

• Dilruba

Bu dəstgah əsasında F.Əmirov “Gülüstani – Bayatı – Şiraz” S.Ələsgərov “Bayatı – Şiraz” simfonik muğamalırını N.Əliverdibəyov isə “Bayatı – şiraz” xor muğamalarını yazmışdır

http://karabagh.azersayt.com/blog.html?page=commentstemp7&member=GelGoR&newsid=67406

SEGAH

Segah 7 əsas muğamdan 3-cüsüdür. Segah məfhumu iki sözün birləşməsindən yaranmışdır. Se – üç, gah – mövqe, məkan deməkdir.
Segah Yaxın və Orta Şərqin başqa regionlarında da intişar tapmışdır. Lakin bu muğam başqa xalqlarda əsasən bir kökdə, bir variantda ifa edilir. “Orta Segah”, “Mirzə Hüseyn Segahı”, “Zabul Segah” məhz ümumilikdə Segahın müxtəlif variantlarıdır.

Söz yox ki, Segah müxtəlif pərdələrdə, tonallıqlarda ifa olunmaqla onun dinləyiciyə bağışladığı təəssürat da müxtəlif olur. Hər bir Segah və variantının xarakteri, səslənməsi, yozumu, istinad pərdələrinin dəyişilməsi ilə əlaqədar başqa – başqadır.
Azərbaycanda Segah muğamının beş tonallıqda ifa olunması qəbul edilmişdir:
• Kiçik oktavadakı “si” mayəli (Xaric Segah)
• Birinci oktavadakı “mi” mayəli (Orta Segah) və kiçik oktavadakı “mi” mayəli (Zabul Segah)
• Birinci oktavadakı “lya” mayəli (Mirzə Hüseyn Segahı)
• Birinci oktavadakı “re” mayəli (Yalxın Segahı)
• Birinci oktavadakı “sol” mayəli (Haşım Segah)

Onu da qeyd etmək olar ki, “do” mayəli Segah da var. Lakin onu dəstgah şəklində oxuyub – çalmaq mümükün olmadığı üçün Segahın bu növündən istifadə edilmir. Segah muğamının və onun variantlarının əsasını eyni adlı lad-məqam təşkil edir. Segaha aid bütün təsnif və şikəstələr, zalq mahnı və rəqsləri də Segah məqamına əsaslanır. Onu da deyək ki, başqa muğamlara nisbətən Segahda təsnif və rənglər, xalq mahnı və oyun havaları daha çoxdur.
“Azərbaycan xalq musiqisinin əsaları” monoqrfiyasında Ü.Hacıbəyov Segah muğamının estetik – psixoloji əhəmiyyətindən söz açarkən onun dinləyiciyə başlıca olaraq məhəbbət – sevgi bəxş etdiyini yazır.
Azərbaycanda Segahın bir neçə növdə olmasına baxmayaraq onun 3 növü geniş yayılmışdır. Bunlar : “Zabul – Segah”, “Mirzə Hüseyn Segahı”, “Xaric Segah”dır.
ZABUL – SEGAH – Segahın geniş yayılmış qədim növü “Zabul Segah”dır. Ona eyni zamanda Orta” Segah”da deyilir. Onu da qeyd edək ki, “Zabul” özü də orta mövqe tutur. Çünki o orta registrdə çalınıb – oxunur.
“Zabul – Segah” dəstgahı 20 şöbə və guşədən ibarətdir:

Mayeyi – Zabul Mənsuriyyə
Zabul Ruh-ul-ərvah
Manəndi – müxalif Zəminxarə
Müxalif Naleyi-zənburi
Mirzə Hüseyn Segahı Pəhləvi
Cövhəri Hicaz
Segah – Zabul Şah Xətayi
Muyə Nəhavənd
Hasar Sarənc
Müxalif Zabul – Segah

Yeri gəlmişkən onu da qeyd edək ki, xalq professional musiqiçiləri arasında “Zabul” iki məfhumla – “Zabul Segah” və ya “Segah Zabul” kimi adlanır.
Segahın Azərbaycan dinləyiciləri arasında populyarlığı onun müxtəlif növlərini yaratmaqla bərabər bu muğamın mahir ifaçılarını da üzə çıxartmışdır. Belə ki, xanəndələrin adları ilə bağlı Segahlar muğamsevərlərin yaddaşlarına həkk olunmuşdur. “Mirzə Hüseyn Segahı” (18-ci əsrin məşhur xanəndəsi Mirzə Hüseynin adı ilə), “Zabul Qasım” (19-cu əsrin xanəndəsi Qasımın adı ilə), “Segah İslam” (20-ci əsrin xabəbdəsi İslam Abdullayevin adı ilə)

http://karabagh.azersayt.com/blog.html?page=commentstemp7&member=GelGoR&newsid=67848

ŞUR

Şur sözünün farsca bir mənası da eşq, sevgidir. Bu keyfiyyətə görə də həmin dəstgah dinləyicini şura gətirərək, xəyala daldırır, onu düşünməyə sövq edir. Eyni zamanda Şur dinləyicidə, şən, lirik, əhval – ruhiyyə oyadır.
Şur muğam adına qədim yazılı ədəbiyyatda – traktatlarda, şeirlərdə rast gəlinmir. Güman etmək olar ki, bugünkü Şur muğamının və eyni adlı lad-məqamın özülünü qədim klassik 12 muğamdan ibarət ”Nəva” adlı muğam-lad təşkil edir. Şurun 30-a yaxın hissəsi məlumdur:

Mayə Hicaz - ərəbi
Darəməd Raz – Məcnuni
Şur Gəbri
Muyə Gövhəri
Busəlik Sarəng-Əbu-Əta
Səlmək Qəməngiz
Zirkeş Məhti – Zərrabi
Gülriz Şəkk – Şahnaz
Siyahruh Kürd – Şahnaz
Cidayi Şur – Şahnaz
Şəhr – aşub Şahi – Şahnaz
Nişibi – fəraz Şahnaz – xarə
Xocastə, Şikəsteyi-fars Dilkəş
Səmayi – şəms Cövhəri
Hicaz – Bağdadi Şur

Siyahıda göstərilən Şurun tərkib hissələrinin əksəriyyətinə guşə kimi baxmaq olar. Çünki bunlar öz həcmi, forması, quruluşu eybarilə şöbə əhəmiyyətini daşımır. Məhz guşə səciyyəsinə malikdir. Hətta bəzi guşələr bir neçə variantda ardıcıl verilmişdir. Başqa muğamlar kimi Şur dəstgahı da “Bərdaşt”la başlanır. Xanəndəni müşayiət edən sazəndə dəstəsi (üçlük) “Bərdaşt”ı ya ansambl, ya da tarzən tək çalır.
“Mayeyi – şur” dəstgahın bünövrəsidir. Başqa dəstgahlarda olduğu kimi Şur dəstaghının lad-məqam sisteminin rüşeymi məhz, “Mayə” şöbəsində təsdiq olunur. Sonra “Şur – Şahnaz” şöbəsi gəlir. Bəzən bu şöbədən əvvəl “”Səlmak” guşəsi də işlənir. “Şur – Şahnaz” Şur dəstgahının mərkəzi şöbəsidir. Bu şöbənin musiqisinə həzinlik mənsubdur. “Şur – Şahnazı” uzadıb ona “Şahnaz” , “Dilkəş”, “Şəddi – Şahnaz” kimi şöbələr əlavə edib, “Bayatı – Türk”ə ayaqla tamamlayırlar. “Şur – Şahnaz” şöbəsindən sonra Şur dəstgahında “Bayatı – Qacar” şöbəsi gəlir. “Bayatı – Qacar” rast ailəsinə aid olan bir müstəqil muğamdır.
“Şikəsteyi – fars “ bir sıra dəstgahlarda o cümlədən, Rast, Mahur – hindi, Orta Mahur, Bayatı – Qacar, Şur, Segah və.s. muğamların mərkəzi şöbəsidir. Lakin ahəng, ritm xüsusiyyətləri, istinad pərdələri cəhətdən bunlar bir – birindən seçilirilər. “Şikəsteyi – fars“ şöbəsinin bir neçə muğam dəstgahının tərkibində işlədilməsi onunla izah oluna bilər ki, hər dəstgahda bu şöbə ondan sonra gələn muğam şöbələrinin üzvi surətdə birləşməsi üçün əlverişli şərait yaratmaq imkanına malikdir. Şur üçün kulminasiya şöbələri – “Səmayi – Şəms”, “Hicaz”, “Sarənc”dir.
“Səmayi – Şəms” Şur dəstgahında iki növdə - həm də improvizə səciyyəli bir şöbə, həm də onu daxilində ifa olunan müstəqil zərbi – muğamdır.
“Hicaz” adı bir müstəqil muğam kimi Yaxın Şərq xalqlarına məxsus 12 klassik muğamdan 12-cisidir. Şur dəstgahında isə “Hicaz” bir şöbə kimi “Səmayi – şəms”dən sonra ifa olunur. O, Şurun ən yüksək tessituralı zil şöbəsidir. “Hicaz”dan sonra səslənən “Sarənc” vasitəsilə “Mayeyi – Şur”a qayıtmaq tələb olunur. Qayıtma prosesi ancaq “Nişibi – fəraz” guşəsi ilə mümkündür. Bu guşə “Mayə” aramla keçid rolunu oynayır.
F.Əmirov Şur əsasında ilk dəfə simfonik muğam janrını yartamışdır. (“Şur”, “Kürd Ovşarı”)

http://karabagh.azersayt.com/blog.html?page=commentstemp7&member=GelGoR&newsid=67859

RAST

Yaxın və Orta Şərq xalqlarının əsrlər boyu qohumlaşmış, mənəvi və maddi sərvətləri vardır. Şərq xalqlarının musiqi mədəniyyətində ümumi cəhətlər daha bariz şəkildə özünü göstərir. Çünki bu mədəniyyət böyük bir region əhalisinin müxtəlif formalı və çalarlı əlaqə prosesi əsasında təşəkkül tapmışdır. Məhz bu səbəbdən də onlara bir çox mühüm ümumşərq xüsusiyyətləri xasdır.

Zaqafqaziya, o cümlədən Azərbaycan ta qədim dövrlərdən Yaxın və Orta Şərq ölkələrini birləşdirən regiona daxildir. Söz yox ki, bu region ölkələri arasında daimi əlaqələri məhz onların mədəniyyət və məişətində bir çox müştərək cəhətlər əmələ gətirməsinə baxmayaraq, hər xalqın mədəniyyətində özünəməxsus xüsusiyyətlər qorunub saxlamışdır. Bu mənada qədim ənələrə malik Azərbaycan xalqının mədəniyyət və incəsənəti olduqca səciyyəvidir.
Azərbaycan xalqının bədii yaradıcılığının zəngin irsi özündə çoxəsrli ənənələrini cəmləşdirir. Onun geniş yayılmış növləri – tətbiqi sənət (xalçaçılıq, naxış-tikmə, zərgərli və dulusçuluq sənətləri) şifahi xalq yaradıcılığı (epos, dastan, nağıl, rəvayət, atalar sözü, zərb-məsəllər) və nəhayət, musiq sənəti (xalq musiqisi, şifahi ənənəyə əsaslanan professional musiq) öz parlaq milli xüsusiyyətləri ilə seçilərək xalq arasında geniş yayılmış və populyarlıq qazanmışdır.
Xalqımızın qədim irsi olan muğam çoxdan geniş kütlələrin ümumi malına çevrilmişdir. Lakin çoxəsrli muğam sənətinə aid bədii problemlər o cümlədən, muğamın tarixi inkişafı və təkamülü, onun kompozisiya – quruluş, xüsusiyyətləri, milli özünəməxsusluğu kimi məsələlər bu günədək lazımi səviyyədə araşdırılmamışdır. Musiqi irsimizdə geniş inkişaf etmiş sənəti hazırda milli musiqili – poetik incəsənətin əsas sahəsi kimi üç növdə təşəkkül tapmışdır:

1. Muğam dəstgahları;
2. Kiçik həcmli muğamlar;
3. Zərb – muğamlar.




RAST
Rast demək olar ki, bütün müsəlman ölkələrində mövcuddur. Orta əsr musiqi elmində Rast ən birinci və bütün digər muğamların əsası sayılır. Musiqişünaslar Rastı “uluq kpk” adlandırmışlar. Eyni zamanda Rast “muğamların anası” hesab edilmişdi. Rast Yaxın Şərq xalqlarının şifahi – professional musiqisində 12 əsas muğamdan biridir. Baxmayaraq ki, 12 klassik muğamdan bəziləri şöbə halına keçmiş, bəziləri isə kiçik həcmli muğam əhəmiyyətini kəsb etmişdir, qədim zamanlardan 12 muğamdan Rast öz əvvəlki mahiyyətini bu günədək qoruyub saxlamışdır.
Ü.Hacıbəyov “Azərbaycan xalq musiqisinin əsasları” kitabında muğamların dəyişikliyə uğradığını söyləyir. O, Rastı “indiyədək zamanın və hadisələrin sarsdıcı təsirinə qarşı möhkəm duran yeganə muğam” adlandırmışdır. Bakı, Şamaxı, Şuşanın özünəməxsus “muğam məktəbləri”ndə Rast dəstəgahının şöbə və guşələrinin həm say, həm də ardıcıllıq etibarilə müqayisə nəticəsində belə qənaətə gəlmək olur ki, əgər Bakı musiqi məclisində Rast dəstgahı 15, Şuşa məclisində 18, Şamaxıda 21-ə çatır:

BAKI (Abşeron) ŞUŞA (Qarabağ)

Şamaxı (Şirvan)

Mayeyi – Rast
Novruzi – rəvəndə
Rast
Üşşaq
Hüseyni
Vilayəti
Xocəstə
Xavarən
Əraq
Pəncgah
Pak
Xavərən
Əmiri
Məsihi
Rast
Rast
Pəncgah
Vilayəti
Mənsuriyyə
Zəmin – Xarə
Rak – hindi
Azərbaycan
Əraq
Bayatı – türk
Bayatı – Qacar
Mavərənnəhr
Bali – kəbutər
Hicaz
Şahnaz
Əşiran
Zəngi – şötər
Kərküki
Rast
Rast
Üşşaq
Mücrü
Hüseyni
Vilayəti
Siyahi – ləşkər
Məsihi
Dəhri
Xocəstə
Şikəsteyi – fars
Rak – hindi
Rak – Xosrovani
Saqinamə
Əraq
Təsnif – Qərai
Məsnəvi
Zəngi – şötər
Nəğmeyi – hindi
Mənəvi
Kabili
Rast

Rast ailəsinə bir sıra muğamlar aiddir. “Mahur – hindi”, “Orta Mahur”, “Bayatı – Qacar”, “Dügah” dəstgahları məhz Rastın variantlarıdır. Bu muğamlar öz quruluşu və musiqi məzmunu baxımından bir-birinə çox uyğundur.

MAHUR - HİNDİ – farsca hərfi mənası “uçurum”, “dərin yarğan” deməkdir. Mahur - hindi qədim dəstgahlardan biridir. Onun 3 min ilə yaxın tarixi olması ehtimal edilir. Mahur – hindi dəstgahı müəyyən qədər dəyişdirilmişdir. Bu muğam müasir zamanda 8 şöbə və guşədən ibarətdir:

1. Bərdaşt 5. Vilayəti
2. Mayeyi – Mahur 6. Şikəsteyi – fars
3. Üşşaq 7. Əraq
4. Hüseyni 8. Qərai

Göründüyü kimi hazırda, Mahur – hindi məhz Rast dəstgahının şöbə və guşələrini özündə cəmləşdirir.Mahur – hindi öz coşğunluğu,əzəməti ilə diqqəti cəlb edir, dinləyiciyə gənclik ehtirası aşılayır.

ORTA MAHUR – Azərbaycanda rast ailəsinə daxil olan dəstgahlardan biri də Orta Mahurdur. Bu dəstgah tar musiqi alətinin və xanəndə tessiturasının orta registrində ifa olunduğundan ona Orta Mahur deyilir. Hazırda “Əşiran” Orta Mahurda son şöbədir. Bu muğam 8 hissədən ibarətdir:

1. Pəs Mahur 5. Nüqrə
2. Üç Mahur 6. Vilayəti
3. Üşşaq
7. Mübərriqə
4. Hicri 8. Əşiran

BAYATI - QACAR – Bu muğam lad əsası baxımından Rastla eynidir. Bayatı – Qacar müstəqil dəstgah olmaqla yanaşı, eyni zamanda bir şöbə kimi vaxtilə “Dügah”da işlənmişdir. Yeri gəlmişkən, onu da əlavə edək ki, Bayatı – Qacar bir şöbə kimi Şur dəstgahının tərkibində də işlənir. Bayatı – Qacar öz xarakteri etibarilə dinləyicidə qəm – qüssə, kədər hissləri oyadır. Bayatı – Qacar 8 şöbə və guşədən ibarətdir:

1. Bayatı – Qacar
5. Çoban bayatı
2. Bayatı – türk 6. Hicaz
3. Qatar 7. Gəbri
4. Bayatı 8. Şikəsteyi – fars

DÜGAH – Rast ailəsinə daxil olan muğamlardan biri də Dügahdır. Bu muğam hazırda xanəndə və sazəndələrimiz tərəfindən az ifa olunur. Dügah muğamının Mayə şöbəsinin musiqi materialı Şur dəstgahında “Şur şahnaz”dan sonra ifa olunur. O burada Bayatı – türk və ya Bayatı – Qacar adlanır. Bir şöbə kimi Dügah hazırda Bayatı – Qacar muğamında “Zəminxarə” ilə “Mavərənnəhr” arasında yerləşir. Dügah dəstgahının tərkib hissələri belədir:

1. Dügah 7. Mavərənnəhr
2. Ruh-ul-ərvah 8. Hicaz – Bağdadi
3. Zəminxarə 9. Gəbri
4. Naleyi-zənburi 10. Şah Xətayi
5. Pəhləvi 11. Şirin-şəkər
6. Mənəvi
12. Dügah

http://karabagh.azersayt.com/blog.html?page=commentstemp7&member=GelGoR&newsid=67877