در اینجا ممكن است براى هر كس این سؤال پیش آید كه به چه علّت دوران غیبت صغرى به پایان رسید؟ چه اشكالى داشت كه حضرت مهدى علیه السلام همچون گذشته توسط نائبان خاصّى، با دوستداران و شیعیان در ارتباط بوده و مشكلات و نیازهایشان را برطرف مى كرد؟ اگر بخواهیم به این سؤال جواب كلى و اجمالى بدهیم، مى گوئیم:

برنامه و روش كار امام معصوم(ع) را خداوند متعال معیّن فرموده امام (ع) هم باید همان برنامه را اجراء نماید.

و بعد از آنكه اصل امامت ثابت شد نسبت به نحوه كار امام سؤال و پرسش بى مورد است. و حتّى خود امام نیز جُز تسلیم و اجراى برنامه معین شده از طرف خداوند، تكلیفى ندارد و پرسش از علّت و سبب آن خلاف روش بندگى و مقام عبودیت خالص است.

أما یكى از نویسندگان معاصر جواب مفصّل و تحلیلى را ارائه داده است كه خلاصه آن را ذكر مى كنیم: غیبت صغرى مقدمه غیبت كبرى و زمینه ساز آن بوده است.

و اگر غیبت كبرى یكباره و دفعةً و ناگهانى واقع مى گردید. سبب وحشت و انكار و انحراف افكار مردم مىشد و پذیرش قطع ارتباط با امام زمان(ع)، چنانچه در غیبت كبرى واقع شد، براى اكثر مردم دشوار و ناراحت كننده بود.

لذا نزدیك به هفتاد سال رابطه مردم با امام(ع) توسط نوّاب خاص حفظ شد و به وسیله آنها عرایض و مشكلات خود را مطرح مى كردند و جواب مى گرفتند و نیز در دوران صغرى غیبت و احتجاب امام زمان(ع) تدریجاً صورت گرفت به طورى كه در اوائل، افراد متعددى به محضرش شرفیاب مى شد لكن در سالهاى آخر، فقط آخرین سفیر خدمت حضرت مى رسیده و دیگران از این فیض محروم شده بودند و این زمینه را براى غیبت كُبرى آماده مى كرد.

از طرفى در دوران غیبت صغرى با فعّالیّت هاى نُوّاب خاص: اصل وجود آن حضرت براى عموم شیعیان به اثبات رسید و بسیارى هم به محضرش شرفیاب شدند.

و توقیعات فراوانى هم صادر شد و دیگر جایى براى انكار باقى نمانده بود و همین مسأله را اگر از نتایج غیبت صغرى در نظر بگیریم كافى است.

علاوه بر این، اختناق و خفقان شدیدى كه از دوران آخرین سفیر حضرت مهدى(عج) شروع شده بود فرصت هر گونه فعالیت را از جانب وُكلاء سلب

كرده بود و انتظار نمىرفت این وضعیت به این زودى ها به پایان برسد.

زیرا دستگاه خلافت حیاة و وجود خودش را در پیگیرى همین روش مى دید و اگر امام (ع) همچون گذشته نایبانى را انتخاب مى كرد و آنها به فعالیت مى پرداختند به طور قطع و یقین امر نیابت و وكالت كشف مى شد و چه بسا وجود امام(ع) به خطر مى افتاد.

و اگر هم نایبان هیچگونه فعالیتى را انجام نمى دادند لزومى نداشت كه امام(ع) آنها را به نیابت برگزیند. مجموعه این عوامل باعث شد كه غیبت صغرى پایان پذیرفته و غیبت كبرى آغاز شود.

@};-@};-@};-@};-@};-@};-@};-@};-@};-@};-@};-@};-