از تو از ذوالقرنین پرسش می کنندبگو :

به زودی برای شما از آن ذکری بکنم بی گمان ، ما او را در روی زمین قوت دادیم و وسیله هر چیزی را به او دادیم . پس در پی سبب شد . تا این که چون به مغرب آفتاب رسید یافتنش که در چشمه گرم فرو می رفت . گفتیم : ای ذوالقرنین خواهی ، عذابشان کن و یا خواهی ، در میان ایشان نیکویی پیش گیر . 

گفت : اما کسی که ستم کردس زود باشد که عذابش دهیم سپس به سوی پروردگارش باز گردانده شود و او با عذاب سخت عذابش کند . و اما آن کس که ایمان آورد و کار شایسته کرد پس او را جزایی است نیکو و به زودی او را از امر خود نیکو بگوییم .سپس در پی وسیله شد . تا چون رسید به برآمدن گاه خورشید یافتنش که برمی آمد بر گروهی که آن ها را در برابر آن پوششی قرار ندادیم . چنین بود و بی یقین احاطه داشتیم به آنچه پیش او بود از آگاهی . سپس در پی وسیله شد . تا این که رسید میان دو سد که آن سوی آن دو قومی بودند که هیچ سخنی را نمی توانستند فهمید .گفتند : ای ذوالقرنین یاجوج و ماجوج در زمین ، فساد کنندگانند پس آیا تو را خراجی دهیم تا میان ما و ایشان سدی قرار دهی ؟

گفت: آنچه به آن ، پروردگارم مرا در آن قوت داده ، بهتر است پس مرا به قوتی مدد کنید که در میان شما و میان ایشان سدی بسازم .

برای من پاره های اهن بیاورید تا وقتی که میانه دو کوه برابر شد

گفت: بدمید تا چون آن را آتش کرد گفت : برای من مس گداخته بیاورید تا بر آن بریزم پس(یاجوج و ماجوج) نتوانستند که بر آن (سد) بالا روند و نتوانستند سوراخش کنند . گفت: این رحمتی است از پروردگارم پس چون وعده پروردگارم بیاید ان را پاره پاره کند و وعده پروردگار من حق است .

گزارش

ذوالقرنین ، کسی است که دیهیمی به گونه شاخ داشته باشد

. واژه های «قرن» و «کرن» و Korn همخانواده هستند . درکتاب «زکریای نبی» (باب ششم ، آیه 12 تا 14 ) آمده :

اینک مردی که نامدار به شاخ(=ذوالقرنین) است ، از جایگاهش رشد می کند و پرسشتگاه خداوند را خواهد ساخت و شکوهمند بر کرسی او ، شهریاری و دینوری می نماید و در میان ایشان ، رایزنی نیکویی خواهد بود .

«دانیال نبی» در خفتار خود ، قوچی دو شاخ می بیند که به چهارگوشه گیتی می شتافت و هیچ چیزی را یارای پایداری در برابرش نبود . «جبرائیل» چنین خوابگزاری می کند که :

آن قوچ دارنده دو شاخ ، شاهنشاه مادها و پارس ها می باشد

«ابوالفتوح رازی» در «تفسیر روح الجنان» می نویسد :

خلاف کردند در آن که او را چرا ذوالقرنین خواندند

. بعضی گفتند برای آنکه پادشاه روم و پارس بود . و گفتند برای انکه بر سرش مانند دو سرو (=شاخ) بود . و بعضی گفتند برای آنکه بر سر او دو گیسو بود و گیسو را به تازی: قرن خوانند . و گفتند برای آنکه او در خواب دید که سرو (=شاخه ، پرتو) های آفتاب بر دست گرفته است ؛ و تاویل بر آن کردند که بر مشرق و مغرب ، پادشاه شود . و گفتند برای انکه کریم الطرفین بود ، من قبل الاب و الام .

در تفسیر یاد شده ، همه نکات با سیمای کورش بزرگ ، همخوانی دارد

وی از طرف پدر (کمبوجیه یکم) به خاندان شاهی پارس و از طرف مادر (ماندانا) به خاندان شاهی ماد ، پیوسته بود . درباره خواب ذوالقرنین به یاد رواتیی از «کتسیاس»می افتیم که کورش پیش از رسیدن به پادشاهی ، خواب دید که سه بار به سوی خورشید ، دست می یازد . خوابگزاران می گوید که وی سی سال شهریاری می کند. دو شاخی که بر سرش هست ، همان تاج پر آوازه ای می باشد که در نقش پاسارگاد می بینیم . درباره گیسو آرایی نیز می بینیم «ژان دیولافوا» می نویسد که موهای عقب سر و شقیقه ها مانند گیسوی بافته شده ای روی گردن کورش افتاده بود .

این رسم مغانه در میانه خاخام ها مانده است و آن ها موهای شقیقه را بلند کرده و در هر دو سو می بافند

 «نظامی گنجوی» در «اقبال نامه» درباره ارشک بزرگ (که به نادرست با آلکساندر مقدونی ، داستانش درآمیخته) می گوید : دو گیسو پس پشت ، پیچیده داشت .

آیت الله طباطبایی در«تفسیر المیزان» آورده است :

بعضی گفته اند ذوالقرنین همان کورش یکی از ملوک هخامنشی در فارس است(...) این قول را بعضی از علمای نزدیک به عصر ما یعنی «احمد خان هندی» ابداع و مولانا «ابوالکلام آزاد» در ایضاح و تقریب آن ، سخت کوشیده است (..) هر چند بعضی اطرافش خالی از اعتراضاتی نیست ، لکن از هر گفتار دیگری انطباقش با آیات قرانی روشن تر و قاب قبول تر است .

«ابوالکلام آزاد» که برای مدتی وزیر فرهنگ هندوستان بود و از دید گاندی ، از بزرگ ترین متفکرین دنیا به شمار می رفته ، پژوهشی پر مایه درباره سوره های یاد شده قران انجام داده و از جمله آورده است :

مقصود سوال یهود(از پیامبر اسلام) از ذوالقرنین ، همان کورش بوده است ، لا غیر ؛ یعنی پادشاهی که دانیال او را به صورت قوچ تصویر نموده و کلمه «لوقرانائیم» را لقب او قرار داده است .کلمه لوقرانائیم به زبان عبری ترجمه همان « ذوالقرنین» عربی است (...) هیچ احتیاجی نیست که ذوالقرنین را در شخص دیگری غیر از کورش بجوییم . 

دلیل و قرینه مهمی که مرا موید شد ، همانا مجسمه کورش بود .. در دو طرف او دو بال مثل بال های عقاب و در روی سر او ، دو شاخ به صورت شاخ قوچ وجود دارد . دست راست او کشیده است و به جلو اشاره می کند ... قوچی که در رویای دانیال نبی آمده ، مثل قوچ های معمولی ، دو شاخ دارد ولی شاخ آن مثل سایر قوچ ها قرار نداشته بلکه یکی از آن ها رو به جلو و دیگری پشت آن ، و رو به عقب بوده ؛ و عین این تصور را در مجسمه فوق می بینیم . دو بال مجسمه هم گویای همان تصوریست که در کتاب اشعیا از قول او به نام «عقاب شرق» ذکر شده است .

در اینجا بایسته است درباره نمادهای استوره ای در تندیس کورش هخامنشی به چند نکته اشاره کنیم

. کورش بزرگ پیرو کیش کهن مهر پرستی بود و از این رو ، افسری که بر سر دارد به رازهای ایزد میترا باز می گردد . قوچ نمایه ای از فره ایزدیست و در نوشتارهای یهودی و مسیحی نیز قوچ نماد خیر و نیکی ،و بز نماد شر و بدیست . بر روی هر یک از شاخ ها چنبره ای مارسان دیده می شود که در نقش های شاهان ساسانی ، بر شانه های آنان جای دارد. هم چنین سه نیلوفر (به نشانه عدد مقدس سه) به چشم می خورد که بر بالای هر کدام یک گوی است . به یاد داشته باشیم که از تخت جمشید نقش یک شاهین به دست آمده که با هر کدام از پنجه های پایش ، یک گوی را نگه داشته و گوی سوم ، روی سرش می باشد . این گوی ها و نیز نماد نیلوفر حکایت از چه اسراری دارند ؟ تاکنون کسی پاسخ روشن و قانع کننده ای نداده است . در نگاره هایی تاریخی – استوره ای از زرتشت ، می بینیم که وی بر روی گل نیلوفر ایستاده است . در روایات پهلوی آمده که سه نطفه از او در ژرفای دریاچه «کیانسه» فرو ریخته که شب ها همچون چراغ می درخشد . اینها نطفه های هوشیدر ، هوشیدر ماه و سوشیانت هستند و شاید وابسته با سه گوی یاد شده باشند . استاد «محمد مقدم» در دفتر ارزشمند «جستار درباره مهر و ناهید» می نویسد که یکی از نمادهای میتراییسم ، صدف و مروارید است و از سرودی به زبان سریانی یاد کرده که گره گشای راز افسر کورش است ؛

این سرود خطاب به عیسا مسیح می باشد :

ای مروراید ، کوچک است اندازه تو و خرد است پیرامون و وزن نو ؛ اما بزرگ است شکوه تو. در ان تاجی که تو را نشانده اند ، همانند نداری ... این تاج از مروارید های مینوی است که به جای زر ، در مهر نشانده شده اند .پس به گمان بسیار ، سه گوش نقش شده در تندیس کورش ، اشاره به نماد مروارید در استوره های مهر پرستی دارد. 

بهتر است به روشنگری های استاد مقدم بیشتر بنگریم :

بالای دهانه«تاق بستان» که یک یادمان مهری است دو فرشته بالدار دیده می شوند که یکی از آن ها با دیهیم مروارید است و دیگری پیاله ای پر از مروارید در دست دارد (..) بستگی«مهر» با نیلوفر نیز در داستان جشن مهرگان آمده که موبد موبدان در خوانچه ای که روز جشن نزد شاه می آورد ، گل نیلوفر در آن می نهاد . تندیسکی که در پرستشگاه مهری در «هدرنهایم» آلمان یافت شده ، زایش مهر را از میان نیلوفر نشان می دهد .شاخ قوچ ، نیلوفر و گوی های مروارید سان و حتی چهار بال تندیس کورش ، نمایه هایی از فره های ایزدی و کیانی هستند. چهار بال هم چنین نشانه سروری بر چهار گوشه جهان است . در پایان یاداور می گردم که چنین نقش و نگاره های استوره ای دارای پیشینه ای کهن تر از زمان هخامنشیان بوده و سلسله به سلسله در ایران آریایی به یادگار مانده و گاهی از سوی جهانگشایان آریایی مانند کاسپی ها تا مصر نیز راه یافته است .

افزون بر اینها ، در نگاره های قدیمی که از روی تندیس کورش کشیده اند ، در دست راست او چیزی بسان عصای پادشاهی نیز دیده می شود

نیکوست که گزارش خود را با سخنی از «ویل دورانت» به پایان ببریم :

ساعتی که کورش همچون مرد جهانگشایی به بابل درآمد و یهودیان اسیر را آزاد گذاشت تا به سرزمین خود باز گردند ،یکی از باشکوه ترین ساعات تاریخ بنی اسراییل به شمار می رود